Дамирә Кузаева

Дамирә Нәҗмиҗан кызы Кузаева 1948 елның 16 маенда Пермь краеның (совет чорында — Молотов өлкәсе) Барда районы Төнгүк авылында туган^[5]. Кечкенәдән үк сәхнә сәнгате, җыр һәм бию белән кызыксына, үзешчән сәнгать концертларында чыгыш ясый^[3]. 1956—1964 елларда Төнгүк урта мәктәбендә укый, мәктәпне «бишле» билгеләренә генә тәмамлый^[3].

1964 елның 1 сентябрендә, урта мәктәпнең сигез сыйныфын тәмамлагач, уналты яшендә Әлмәт шәһәренә күченә һәм Әлмәт татар дәүләт драма театры каршындагы, махсус театр белеме булмаган яшьләр өчен баш режиссёр Гомәр Исмәгыйль улы Йосыпов тарафыннан оештырылган актёрлык студиясенә укырга керә^[1]. 1966–1970 елларда Казан театр училищесында, театр режиссёры һәм педагогы Марсель Сәлимҗанов курсында укый^[3][4].

1970 елның 1 сентябрендә диплом алганнан соң, Әлмәт татар дәүләт драма театры труппасына кайта^[6]. Актриса театр репертуары спектакльләрендә даими рәвештә төп рольләрне башкара^[1]. 1970–1980 нче елларда режиссёр Гали Кәрим улы Хөсәенов куелышында классик һәм заманча татар, рус һәм дөнья драматургиясе әсәрләре буенча куелган спектакльләрдә рольләр уйный^[7].

1980 нче еллар ахырында актриса Әлмәт татар дәүләт драма театры сәхнәсеннән китә^[1]. Ул Казан шәһәрендә Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшен дәвам итәргә, шулай ук Мәскәү шәһәрендә Югары режиссёрлык курсларына укырга керергә планлаштыра^[1]. Бу чорда ул урта гомуми белем бирү мәктәбендә педагог булып эшли һәм республика телевидениесе программаларын төшерүдә катнаша^[3].

Актриса 1993 елның 20 декабрендә Әлмәт шәһәрендә 45 яшендә вафат була^[1]. Пермь краеның Барда муниципаль округындагы туган авылы Төнгүкнең авыл зиратында җирләнә. Актрисаның каберен Төнгүк урта гомуми белем бирү мәктәбе укучылары карап тоталар^[3].

Дамирә Нәҗмиҗан кызы Кузаеваның актёрлык репертуарына драма һәм комедия рольләре керә^[3]. Ул лирик каһарманнарның, характерлы комедия һәм фаҗига рольләрен башкара, сәхнәдә яшьләрне дә, өлкән яшьтәге персонажларны да гәүдәләндерә^[3]. Аның репертуарында үзәк урынны драматург Туфан Миңнуллинның Әлмәт татар дәүләт драма театры сәхнәсендә режиссёр Гали Хөсәенов куйган «Ай булмаса, йолдыз бар» пьесасындагы Мәдинә роле ала^[6]. Әлеге рольне башкарган өчен 1979 елның 25 апрелендә актриса Габдулла Тукай исемендәге Республика премиясенә лаек була^[4].

Актрисаның Әлмәт театры сәхнәсендәге репертуарына түбәндәге рольләр керә^[2]:

• Язучы Чыңгыз Айтматовның повесте буенча куелган «Анам кыры» спектаклендә Алимән һәм Толгонай^[1];
• Шагыйрь һәм драматург Мостафа Сафа улы Кәримовның «Ай тотылган төндә» (1971 һәм 1977 еллар) трагедиясендә Зөбәрҗәт^[2];
• Итальян драматургы Карло Гольдониның «Трактирщица» («Трактирчы хатын») комедиясендә Мирандолина (1975 ел)^[2];
• Француз драматургы Жан Ануйның «Антигона» трагедиясендә Антигона (1980 ел)^[2];
• Рус драматургы Александр Островскийның «Поздняя любовь» («Соңгы мәхәббәт») пьесасында Лебёдкина^[1];
• Драматург Афанасий Салынскийның «Барабанщица» («Барабанчы кыз») драмасында Нила Снежко^[1];
• Язучы Ибраһим Абдрахман улы Абдуллинның «Эх, Уфа кызлары!» комедиясендә Майя^[1];
• Драматург Шамил Гомәр улы Шаһгалинең «Янәшәдә ялкын» спектаклендә Фәйрүзә^[1];
• Язучы Аяз Гыйләҗевнең «Сагынсаң, әгәр...» драмасында Фәүзия^[1];
• Драматург Сәет Шәкүровның «Синсез яшәү юк миңа» пьесасында Фирүзә^[1].

Актёрлык эшеннән тыш, Дамирә Кузаева театр режиссурасы белән шөгыльләнә, Әлмәт сәхнәсендә берничә спектакль куя^[1]. Аның режиссёрлык эшләре исәбендә — драматург Марат Байджиевның «Кияү белән кәләш» драма спектакле, язучы Ренат Миңгалимовның «Өченче бүлмәдә эт яши» һәм «Шүрәлеләр үч алмый» куелышлары, шулай ук драматург Р. Хәмиднең «Олы юл тузаны» спектакле^[1].

Дамирә Кузаеваның эшчәнлеге театр, телевидение һәм сәнгатьле сүз белән бяйле була^[3]. Актриса Әлмәт театры сәхнәсендә үзенең режиссёрлык куелышларын әзерләгәндә, Марат Мәхмүт улы Байджиев һәм Ренат Сөләйман улы Миңгалимов әсәрләре белән эшләп, драма текстларының сәхнә редакциясен ясый^[1]. Моннан тыш, ул нәфис сүз сөйләүче һәм декламатор буларак чыгыш ясый, театр программаларында һәм Татарстан Республикасы телевидениесендә татар шигърияте һәм прозасы әсәрләрен башкара, Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукайның һәм заманча авторларның әдәби мирасын популярлаштыра^[4].

Һөнәри эшчәнлеге дәвамында актриса театр яшьләре белән педагогик эш алып бара^[3]. Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшләгән елларда ул театр студиясендә актёрлар әзерләүдә катнаша, сәхнә осталыгыннан һәм сәхнә теленнән укыта^[2]. Театрдан киткәч, ул урта гомуми белем бирү мәктәбендә педагог булып эшли, анда драма түгәрәкләрен җитәкли һәм укучыларга эстетик тәрбия бирү белән шөгыльләнә^[1]. Театр сәнгате белгече Дания Гаделша кызы Гыймранова үз очеркларында Дамирә Нәҗмиҗан кызы Кузаеваның педагогик һәм иҗади эшчәнлегенең юнәлеше татар хатын-кызының әхлаклылыгын һәм рухи мәдәниятен тәрбияләү булды дип яза. Казан театр училищесы директоры Аркадий Шапиро актриса эшенең иҗтимагый-педагогик һәм эстетик юнәлешен, шулай ук аның рольне эчтән аңлау һәм бу алымны яшь артистларга тапшыру методын билгеләп үтә^[3].

• ТАССРның атказанган артисты (1976 елның 17 сентябре) — театр сәнгате өлкәсендәге казанышлары өчен^[3];
• Габдулла Тукай исемендәге республика премиясе (1979 елның 25 апреле) — Туфан Габдулла улы Миңнуллин пьесасы буенча куелган «Ай булмаса, йолдыз бар» спектаклендә Мәдинә ролен башкарган өчен^[4];
• ТАССРның халык артисты (1984 елның 14 ноябре) — совет театр сәнгатен үстерүгә керткән өлеше өчен^[1];
• ТАССР Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы (1976 ел) — III республика смотрында иҗади яшьләр белән эшләүче театрлар эшендә катнашкан өчен^[3];
• ТАССР Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы (1978 ел) — хезмәт ияләрен тәрбияләүдә катнашкан өчен^[3];
• БАССРның Чакмагыш районы «Знамя» колхозы парткомы һәм идарәсенең Мактау грамотасы (1974 ел) — төбәкнең мәдәни тормышында катнашкан һәм «Әтәч кычкырганда» спектаклендәге роле өчен^[3].

• Пермь краенда һәм Татарстан Республикасында Дамирә Кузаева истәлегенә багышланган чаралар тормышка ашырыла^[3]. Аның туган авылы Төнгүктә ел саен авыл Мәдәният йорты базасында театр сәнгатенең региональ бәйгесе һәм фестивале үткәрелә, анда яшь башкаручылар актёрлык осталыкларын күрсәтәләр^[5].

• Төнгүк урта гомуми белем бирү мәктәбе укучылары авыл зиратында актрисаның каберен тәрбияләп тоталар һәм аның иҗат юлы турындагы материалларны мәктәп музеенда саклыйлар^[3].

• 2016 елның 15 августында Әлмәт татар дәүләт драма театрының сәнгать шурасы карары белән театр спектакльләрендә иҗади эшләрне ачыклау, сәхнә башкаручыларын тану һәм раслау, шулай ук актёр һөнәренең абруен күтәрү максатында рәсми рәвештә Дамирә Кузаева исемендәге еллык премия гамәлгә куела. Бу бүләкнең лауреатлары театр сезонындагы эшләре өчен театр актёрлары булалар^[2].