Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Хөснулла Вәлиуллин

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Вәлиуллин фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Хөснулла Вәли улы Вәлиуллин (тат. Хөснулла Вәли улы Вәлиуллин; 28 февраль 1914, Казан губернасы — 24 сентябрь 1993, Казан) — СССР һәм Россия татар композиторы, музыка редакторы, педагог, хәзерге татар лирик-психологик операсына нигез салучыларның берсе, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Татарстан АССРның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1989 ел). ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1966), РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1974)[1].

Тәрҗемәи хәле

Хөснулла Вәлиуллин 1914 елның 28 февралендә (иске стиль буенча 15 февральдә) Казан губернасының Мамадыш өязе Байлар Сабасы авылында (хәзер — Татарстан Республикасы Саба районының шәһәр тибындагы Байлар Сабасы бистәсе) туа[2].

Яшьтән үк музыкаль сәләтләрен күрсәтә. 1940 елда Казан музыка училищесының теоретик-композиторлык бүлеген Юрий (Георгий) Виноградов классы буенча тәмамлый[2].

Бөек Ватан сугышы елларында хәрәкәттәге армиягә алына. 1942 елның декабреннән 1943 елның мартына кадәр Көньяк-Көнбатыш фронтта 244 нче укчылар дивизиясенең 911 нче укчылар полкы составында гади укчы булып сугыша, Харьков һәм Донецк өлкәләрендә саклану һәм һөҗүм сугышларында катнаша[3].

Демобилизацияләнгәч, һөнәри музыкаль белемен дәвам итә һәм 1950 елда Казан дәүләт консерваториясен профессор Альберт Леманның композиция классы буенча тәмамлый[1].

1950—1951 елларда Казан музыка училищесында теоретик фәннәр укыта. 1968—1973 һәм 1978—1981 елларда Татарстан китап нәшриятында музыка редакторы булып эшли, татар композиторларының һәм җыр фольклорының дистәләгән әсәрләр җыентыгын басмага әзерли[2].

1993 елның 24 сентябрендә 80 нче яшендә Казанда вафат була[1], шәһәрнең Яңа Татар зиратында җирләнгән.

Иҗаты

Хөснулла Вәлиуллинның иҗади мирасы опера, кантата-оратория, симфоник, камера-инструменталь һәм вокаль жанрларны колачлый[1].

Аның композиторлык мирасында үзәк урынны опера жанры алып тора. Лирик-психологик «Самат» операсы (Хәй Вахит либреттосы, премьерасы 1957 елда Татар академия опера һәм балет театрында уза, 2 нче редакциясе — 1977 ел) татар музыка театрының этап әсәре була, ул милли опера сәхнәсендә совет яшьләре образларын гәүдәләндерә. 1965 елда шул ук театрда аның икенче операсы — «Дим буенда» (Хәй Вахит либреттосы) куела[4].

Хөснулла Вәлиуллин татар музыкаль мирасын саклауга һәм системалаштыруга фәнни-методик һәм текстологик өлеш кертә. Татарстан китап нәшриятының әйдәп баручы музыка редакторы буларак, ул татар халык җырларының, классик романсларның һәм Татарстан Республикасы композиторлары әсәрләренең академик нота җыентыкларын фәнни редакцияли, нотага сала һәм төзи, аларны кереш теоретик мәкаләләр һәм башкару аңлатмалары белән тәэмин итә[4].

Төп әсәрләр исемлеге

Музыкаль-театраль һәм вокаль-симфоник әсәрләр
  • «Самат» операсы (Хәй Вахит либреттосы; 1957 ел, 2 нче редакциясе — 1977 ел);
  • «Дим буенда» операсы (Хәй Вахит либреттосы; 1965);
  • «Туган илем» кантатасы (1973).
Камера-инструменталь һәм оркестр өчен әсәрләр
  • Фортепиано өчен сонатина (1948);
  • тынлы оркестр өчен бию сюитасы һәм биш марш (1962);
  • баян өчен ике пьесалар җыентыгы (1962, 1968);
  • скрипка һәм фортепиано өчен лирик биюләр (1971);
  • виолончель һәм фортепиано өчен романс һәм әкият;
  • инглиз мөгезсыбызгысы (английский рожок) һәм фортепиано өчен пьеса.
Вокаль музыка һәм спектакльләргә музыка
  • 100 дән артык романс һәм популяр җыр (алар арасында: «Яшьлек җыры», «Гармун моңнары», «Кыр казлары», «Ел артыннан ел»);
  • Татарстан Республикасы театрларының 30 драматик спектакленә музыка.

Иҗтимагый эшчәнлеге

  • СССР Композиторлар берлеге һәм Татарстан АССР Композиторлар берлеге әгъзасы;
  • КПСС әгъзасы[2];
  • Татарстан АССР районнарында актив музыкаль-агарту эше алып бара, республика фестивальләренең һәм үзешчән халык иҗаты смотрларының жюри составына керә[4].

Бүләкләре, мактаулы бүләкләре

Исемен мәңгеләштерү

  • Күренекле композитор-якташлар Хөснулла һәм Аллаһияр Вәлиуллиннар исеме Татарстан Республикасының Саба районы Байлар Сабасы шәһәр тибындагы бистәсендәге Саба балалар сәнгать мәктәбенә бирелгән[2].
  • Композитор 1958—1993 елларда яшәгән һәм эшләгән Казан шәһәре, Николаев урамы, 5 нче йорт фасадына мемориаль такта эленгән[5].

Гаиләсе

Бертуган энесе — Аллаһияр Вәлиуллин (1924—1972), совет татар композиторы, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1966)[1][2].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ. Валиуллин Хуснулла Валиуллович (рус.). Электронная версия Татарской энциклопедии TATARICA (1 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Администрация Сабинского муниципального района. Валиуллин Хуснулла Валиуллович (рус.). Официальный сайт Сабинского муниципального района Республики Татарстан (1 гыйнвар 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  3. ↑ 1 2 Информационно-аналитический ресурс «Миллиард.Татар». Татары-музыканты на фронте: Хуснулла Валиуллин (рус.). Сетевое издание «Миллиард.Татар» (5 май 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Национальная библиотека Республики Татарстан. Хуснулла Валиуллин: Биобиблиографический справочник (рус.). Портал Национальной библиотеки Республики Татарстан (29 сентябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.
  5. ↑ Министерство образования и науки Республики Татарстан. Реестр памятных досок города Казани (рус.). Официальный образовательный портал Республики Татарстан (10 май 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 август 2026.

Әдәбият

  • Валиуллин Хуснулла Валиуллович // Советские композиторы и музыковеды / Г. Бернандт, И. Ямпольский. — М.: Советский композитор, 1978. — Т. 1. — С. 115.
  • Хуснулла Валиуллин // Композиторы и музыковеды Советского Татарстана / сост. Ф. Бикчурина. — Казань: Татарское книжное издательство, 1986. — С. 34—37.
  • Файзи Дж. Х. Валиуллин // Советская музыка. — 1964. — С. 38—41.
  • Файзулаева М. Песенное творчество Х. Валиуллина // Казан утлары. — 1983. — С. 162—166.
  • Хайруллина З. Хуснулла Валиуллович Валиуллин // Композиторы Советского Татарстана. — Казань: Таткнигоиздат, 1957. — С. 48—52.
  • Татарская энциклопедия / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — Т. 1. — С. 518. — ISBN 5-85247-035-X.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр