Иакинф (Бичурин)

Автобиографик язмада^{[Прим 1]}: «Атакай Иакинф Бичурин 1777 елның 29 августында Казан губернасы Чабаксар өязенең Бичурино авылында туган», — дип раслана^[3]. Бу мәгълүматларны XIX һәм XX гасыр биографларының күбесе кулланган һәм тәнкыйди яктан тикшермәгән. 1960 елларда башланган чуаш архивларын өйрәнү нәтиҗәсендә генә Никита Бичуринның әтисе Яков Данилов диакон булып хезмәт иткән Акулево авылында (хәзер — Типнеры авылы; аны бүгенге көнге Акулево авылы белән бутарга ярамый) тууы ачыкланган. Чыгышы ягыннан Никита яртылаш яки чирек чуаш булган: әнисе — рус^{[Прим 2]}, атасы ягыннан бабасы Данил Семёнов чуаш булган. Бичурин, язышкан хатлары олыгайганчы туганнары белән аралашып яшәвен күрсәтсә дә, балачак-үсмер еллары турында бернинди истәлек тә калдырмаган^[4].

1779 елда Яков Даниловка рухани дәрәҗәсе бирелә, һәм ул Бичурино (иске орфографиядә «Пичурино») авылындагы Воскресение чиркәвенә күчерелә^[4]. Архив мәгълүматларына караганда, Никитаның балачагы кырыс шартларда уза. 1777 елның июнендә җирле мәхәллә руханисы Прокопий Степанов үз хезмәттәшләре тарафыннан үтерелә, һәм мәхәллә аның улы Пётр Прокопьевка тапшырыла. Аның мәхәлләдәге чуашлар һәм причт әгъзалары белән бик рәхимсез мөгамәлә итүе 1791 елда Казан руханилар консисториясендә юлланган үтенечтә тасвирлана. 1794 елның 11 августында ул, исерек килеш Бичуринның әнисе — Акилина Степанованы «канга батырып» кыйный. Ләкин Консистория 1796 елның 4 апрелендә генә аны дүрт айга хезмәттән читләштерергә һәм Чабаксардагы Троица монастыренә җибәрергә дигән карар кабул итә^[4].

Воскресение чиркәвенең мәхәлләсе 5 авылны үз эченә алган һәм аз керемлеләр исәбендә булган. Бичуринның әтисе игенчелек белән шөгыльләнгән («үз дәрәҗәсенә туры килмәгән игенчелек эше»), ләкин «эчкечелек» аркасында зур уңышларга ирешә алмаган. Гаилә башлыгы бурычка бата. 1796—1797 елларда Консистория аннан атакай Пётр Прокопьевкага — 39 сум, җырчы Савиновскийга 75 сум бурычны кичекмәстән кайтаруны таләп итә^[4].

1785 елда Казан архиепископы Амвросий (Подобедов), руханилар балаларын Казан руханилар семинариясенә укырга китерүне таләп итеп, аларны рухани училищелардан азат итәргә тырышучыларга штраф салу турында катгый боерык чыгара. Боерыкны үтәмәгәннәр өчен «кара эшләр» билгеләнә, чиркәүдә гыйбадәт кылу тыела һәм гаеплеләрне солдат хезмәтенә азаталар. Шул ук вакытта Изге Синод рухани балалаына чиркәүгә карамаган уку йортларында белем алуны тыйган^[4].

Иакинф үзенең автобиографик язмасында 1785 елда, 8 яшендә, Казан семинариясенә укырга керүен раслый. Бу мәгълүмат озак вакыт тикшеренүчеләр тарафыннан тикшерелмәгән. Әмма А. Н. Бернштам 1950 елгы биографик очеркында ук Никитаның башта Зөядә ноталы җырлау училищесында укый башлавын, аннары Казан семинариясенә күчерелүен яза^[5]. И. Д. Мурзаев Зөя монастыренда ноталы җырлау мәктәбенең 1786 елда гына ачылуын ачыклый. Нәкъ шул елдан башлап Никита Бичуринның Яков Данилов гаиләсе әгъзалары арасында Воскресение чиркәвенең хисап язуларында искә алынмавы да билгеле була. Шуңа күрә И. Д. Мурзаев һәм П. В. Денисов, Никита башлангыч белемне Зөядәге Яңа чукындырылганнар мәктәбендә ала башлаган, дигән нәтиҗәгә киләләр^[4].

Никита Бичурин Казан руханилар семинариясендә 14 елга якын укый. Нәкъ шунда ул фамилия ала^{[Прим 3]}, чөнки Казан епархиясендә яңа шәкертләргә алар килгән төбәк, авыл яки чиркәү исемнәре буенча фамилия биргәннәр. Шуның нәтиҗәсендә, бер уку йортында белем алган бертуганнар да төрле фамилия йөртә алган. Мәсәлән, Никитаның кече энесе Илья 1798 елда Фениксов фамилиясен ала^[4]. Укучыларны матди яктан тәэмин итү ата-аналарга йөкләнгәнлектән, Никита Бичурин уку елларының күбесен әтисе янында үткәрә. Бу исә аны гаять тыйнак тормыш алып барырга мәҗбүр иткән (торак һәм туклануга елына 80-100 сум акча сарыф ителә). Биографлар билгеләп үткәнчә, ул гомере буе ризык-эчемлектән тыела, чәйне һәрвакыт шикәрсез эчә, аз ашый^[6]. 1794 елда бераз җиңеләя: фәкыйрь семинаристларны башка мәхәллә штатына кертергә рөхсәт ителә, керемнең бер өлеше аларның ихтыяҗларын канәгатьләндерүгә бирелә. Бу хәл әтисенең имгәнүе аркасында килеп чыга — 1794 елның августында билгесез кешеләр Яков Даниловның кулының дүрт бармагын чабып өзәләр, һәм аның урыны шул ук елның 30 сентябрендәге Консистория указы белән улына тапшырыла. Ярлылык сәбәпле, Илья Фениксов руханилар академиясенә казна хисабына укырга алына^[4]. Хатыны вафат булгач, Яков Данилов мәхәлләдән китә, 1801 елда Чабаксардагы Троица монастыренда Иоасаф исеме белән монахлык кабул итә^[4].

Никита Бичурин семинариядә (1797 елда ул академия итеп үзгәртеп корылгач, академиядә дә) иң яхшы һәм сәләтле шәкертләрнең берсе санала. Иң сәләтлеләрнең берсе буларак, аны владыка Амвросийга тәкъдим итәләр. Кайбер тикшеренүләрдә архиерей Амвросийның Александр Невский академиясенә иң сәләтле ике укучыны җибәрү хокукы булганлыгы искә алына, һәм ул тәкъдим иткән исемлектә Никита да була. Ләкин аның Петербургка сәфәре фараз гына булып кала, чөнки бу хакта документларда бернинди мәгълүмат та сакланмаган^[4].

Архиепископ Амвросий реформасыннан соң Казан семинариясендә, мәҗбүри дини һәм литургия фәннәреннән тыш, немец һәм француз телләрен, география һәм тарих та укытыла башлый. Мәскәүдән яңа укытучылар чакыртыла. Көнбатыш телләрен Бичурин нәкъ менә семинариядә өйрәнә: ул борынгы грек һәм латин телләрен иркен белә, француз һәм немец телләрендә яхшы сөйләшә^[4]. Аның башка сәләтләрен үстерергә дә мөмкинлек туа: 1795 елның 7 декабрендә Амвросийның фәрештә көне уңаеннан Петербургка китүе хөрмәтенә тантаналы кичә оештырыла. Бу кичәдә Никита, архиепископ химаясендә «Казан бакчасында фәннәрнең чәчәк атуын» данлаган "мелос"ы (грекча «җыр») һәм русча «Сон» шигырьләре белән чыгыш ясый. Чуаш галимнәре В. Г. Родионов һәм В. П. Никитин аның Амвросий хөрмәтенә (берүзе яки башка семинаристлар белән бергә) чуашча шигырь дә язуын раслыйлар, ләкин бу — дәлилләнмәгән факт^[4]. Шулай да шул ук тантаналы кичәдә чуаш телендә шигырь укылганы билгеле; аның тексты тарихи чыганакта сакланган^[7] һәм безнең көннәргә кадәр килеп җиткән^[8].

Инкыйлабка кадәрге кайбер авторлар Никита Бичуринның семинариядә рәсем сәнгате дәресләрен алганын һәм рәсем ясарга яхшы өйрәнгәнен күрсәтәләр^[9]. Әмма ул беркайчан да икона язу яки дини рәсем сәнгате белән шөгыльләнергә тырышмаган, киресенчә, алга таба үзенең тарихи-этнографик тикшеренүләренә иллюстрацияләр ясаган. 1799 елда ул уку курсын тәмамлый һәм, Н. С. Щукин хәбәр итүенчә, рухани хезмәтеннән баш тарта^[10]. Епископ Амвросий тәкъдиме буенча, Никитаны түбән бүлеккә информатория укытучысы вазифасында калдыралар. Ул анда латин һәм рус телләре нигезләрен, кыскартылган катехизис һәм изге тарихны укыта^[4].

1800 елның 29 маенда, ул вакытта грамматика сыйныфы укытучысы булган Никита Бичурин, Казанның яңа архиепископы Серапионга монахлыкка чәч кистерү үтенече белән мөрәҗәгать итә. Синодка юлланган хәбәрнамәдә владыка Серапион Никитаны «гадел холыклы» дип бәяли, аның укытучылар эшчәнлеген дәвам итү сәләтен билгеләп үтә. Рөхсәт бик тиз алына, һәм 18 июльдә Никита Бичурин, Иакинф исеме алып, монахлыкка чәч кистерә һәм Санкт-Петербургтагы Александр Невский лаврасының иеромонахлары сафына кертелә. 22 июльдә иеродиакон дәрәҗәсен ала. Ул чиркәү хезмәте баскычыннан тиз күтәрелә: 1801 елның 25 августында иеромонах итеп билгеләнә, 7 ноябрьдә аңа Казандагы Иоанн монастыре белән идарә итү вазифасы тапшырыла^[4].

Талантлы семинаристның монахлыкка китүе аның исән чагында ук төрлечә аңлатыла. Иакинф биографларының күбесе, Н. С. Моллер истәлекләренә таянып, аның монах булып китүен уңышсыз мәхәббәт белән аңлатырга тырышалар. Моллер раславынча, академиядә бергә укыган ике туган, Никита Бичурин һәм Александр Карсунский, бер үк кызга, Татьяна Лаврентьевна Саблуковага, гашыйк булганнар. Бәхәсләшмәс өчен, алар кызга бергәләп яучыларга карар кылалар, ләкин шарт куйганнар: кайсына кире каксалар, шул монахлыкка китәчәк^[6]. XX гасыр биографлары (Г. Стратанович, Е. Штейнберг, И. Д. Мурзаев), киресенчә, монахлыкны кабул итүне аңлы һәм хезмәт карьерасы белән тыгыз бәйле ихтыярый адым дип саныйлар. Ул заманда Казан епархиясе хакимияте ялганга бара: Иакинфны иеродиакон дәрәҗәсенә күтәргәндә, метрикада чын 23 яше урынына 30 яшь дип яздыралар, чөнки бу дәрәҗә 25 яшьтән яшьрәкләргә бирелми торган була^[4]. Метрикага кертелгән бу ялган мәгълүмат 1801 елда, Иакинфны монастырь җитәкчесе итеп билгеләгәндә дә, кулланыла. Н. С. Моллер сүзләренчә, ул үзенең яше турында сөйләргә яратмый^[6].

1820—1850 елларда Иакинф белән тыгыз аралашкан замандашлары аның монахлыкны үз иреге белән кабул итмәве хакында бердәм фикердә торалар. Мәсәлән, аның белән Кытайда танышкан Е. Ф. Тимковский Иакинфның чәч алдыруын архиепископ Амвросий йогынтысы белән бәйли һәм Бичурин аның никахсыз улы дигән гайбәтләрне кабатлый. Бу имеш-мимешләр Ханбалыктагы рухи миссиядә дә бик актив тарала^[4].

1802 елның 16 маенда Иакинф, Казан руханилары өчен көтмәгәндә, Иркутсктагы «Вознесение» монастыре җиткәчесе һәм руханилар семинариясе ректоры итеп билгеләнә. Бу вазифага Иркутск епископы Вениамин тәкъдим иткән архимандрит Лаврентий да дәгъва итә, ләкин Иакинфның яклаучысы митрополит Амвросий аның кандидатурасын яклап нык тора. Синод карарын үтәп, архиепископ Серапион Иакинфны архимандрит дәрәҗәсенә күтәрә, шуннан соң ул июль аенда Иркутскка китә^[4].

1802 елның 4 августында Иакинф билгеләнгән урынына килеп җитә. Икенче көнне ул монастырьны, барлык мөлкәте белән бергә, үз идарәсенә ала. 9 августтан Иркутск руханилар консисториясе утырышларында катнаша башлый һәм аның даими әгъзасы була^[4]. Иркутскта Иакинф дөньяви җәмгыятьтән читләшми, җирле зыялы сәүдәгәрләр, аерым алганда, Полевойлар гаиләсе белән аралаша. Мондый танышулар, беренче чиратта, монастырьга һәм семинариягә матди ярдәм җәлеп итү өчен кирәк була. Семинариядә эшләр, бигрәк тә тәртип ягыннан, мактанырлык булмый. Шуңа күрә яңа ректор Амвросий атакай дин гыйлеме сыйныфы ача, шулай ук тарих, география һәм яңа Европа телләре кебек дөньяви фәннәрне укытуны кертә. Дини фәннәрдән апологетик һәм догматик дин гыйлеме, экклезиология, экзегетика укытыла башлый^[11].

Уку-укыту процессын үзгәртеп кору һәм тәртипне ныгыту буенча чаралар Иакинф, семинаристлар һәм аңа ышанып тапшырылган «Вознесение» монастыре кардәшләре арасында низагка сәбәп була. Нәтиҗәдә, яшь архимандритның чиркәүдән тыш алып барган яшерен дөньяви тормышы фаш ителә. Архимандрит артыннан яшерен күзәтү оештырыла, һәм аның, Адриан Иванов исемле колейник-тыңлаучы кыяфәтенә кертеп, Казаннан китерелгән яшь хатын-кызны яшереп яткыруы ачыклана. 1803 елның 11 февралендә бу хәл монастырь башлыгы белән семинаристлар арасында зур бәхәс тудыра, хәтта каравыл чакыртырга да туры килә. Иркутск губернаторы бу вакыйга турында императорга һәм Синодка хәбәр итә. 1803 елның 24 мартында тикшерү башланып, өч елга якын дәвам итә, аның барышында дистәләгән кешедән сорау алына. Тикшерү нәтиҗәсендә полиция Иакинф белән копейник кыяфәтендә яшәгән кешенең отставкадагы прапорщик Харламовның элеккеге ишегалды хезмәтчесе — 1799 елда иреккә чыгарылган 23 яшьлек Наталья Петрова булуын ачыклый. Сорау алулар вакытында Иакинф та, Наталья да бер-берсен танудан баш тарта. Шуңа да карамастан, архимандрит Натальяны яшерен рәвештә Казанга җибәрә ала^[4].

Иркутск консисториясе Иакинфны рухани хезмәтеннән азат итә, монастырь башлыгы һәм семинария ректоры вазифасыннан читләштерә. Синодның 1806 елның 29 гыйнварындагы указы белән әлеге чаралар раслана; «вәсвәсәгә бирелгән» архимандритны Тубылга, архиепископ Антоний күзәтүе астына, семинариягә укытучы итеп җибәрергә, шулай ук Иакинфның үз-үзен тотышы турында Синодка ел саен хәбәр итеп торырга кушыла. Шуның белән бергә, «котырынуда» гаепле дип табылган тугыз семинарист тән җәзасына һәм солдат хезмәтенә хөкем ителгән^[4].

1806 елның мартында Иакинф Тубылга китә. Ул вакытта «Знаменский» монастыре җитәкчесе архимандрит Михаил (Бурдуков), бер үк вакытта семинария ректоры да була. Монастырьда дөньяви әдәбиятка бай зур китапханә эшли. Архимандрит Михаил кырыс җитәкче булмый: ул шунда ук сөргендәге монахка китапханәдән файдаланырга рөхсәт итә һәм 1806 елның июненнән аны семинариягә риторика укытучысы итеп билгели. Җитәкчелек Синодка һәрвакыт уңай рапортлар язып торган: «Иакинф рухани дәрәҗәсенә туры килмәгән һәм монахлыкка яраксыз гамәлләрдә күренми»^[4].

Иакинф, Иркутскта тикшерү барышында, Кытай илчелеге башлыгы граф Ю. А. Головкин белән таныша һәм бу илнең эшләре белән кызыксына башлый. Илчелек белән бер үк вакытта Ханбалыкка Рус рухи миссиясе дә җибәрелә. Аның эшләре белән архимандритның күптәнге яклаучысы митрополит Амвросий шөгыльләнә. Синодка юлланган докладында митрополит миссия составына белемле кешеләр кертү кирәклеген ассызыклый һәм аны тоту чыгымнарын арттырырга тәкъдим итә: елына — 6500 сум көмеш, шул ук вакытта Ханбалыкта булу вакытын да 1768 елгы Нигезләмәдә күрсәтелгән 7 ел урынына 10 елга кадәр озайтырга^[9]. Амвросийның тәкъдимнәре Синод тарафыннан 1805 елның 12 маенда ук кабул ителсә дә, ике елдан артык вакыт дәвамында иссиягә тиешле җитәкче таба алмыйлар. Башта Тугызынчы Ханбалык миссиясе башлыгы итеп Тихвин монастыре мәктәбе укытучысы, архимандрит дәрәҗәсенә күтәрелгән иеромонах Аполлос билгеләнә^[9]. Аполлос белән танышканнан соң, граф Головкин аның кандидатурасын кире кага һәм Синодка аны Иакинфка алыштыруны сорап мөрәҗәгать итә. Граф аны: «Монахлыкка омтылышы булмаган, гадәттән тыш җанлы холыклы, аралашучан, һәрнәрсә белән кызыксынучан кеше…» — дип тасвирлана^[4]. Обер-прокурор А. Н. Голицынның тискәре бәяләмәләре аркасында император бу билгеләнүне раслаудан баш тарта, ләкин Кытай илчелеге башлыгы үз сүзендә нык тора. Нәтиҗәдә, 1807 елның 11 февралендә Иакинфка руханилыкка тыю карары гамәлдән чыгарыла, 5 мартта император Александр I рухи миссия башлыгын алыштыруны раслый. Шунысы игътибарга лаек: китерелгән дәлилләрнең берсе «Иакинфның кытай телен яхшы белүе» була. Архимандритның бу телне кайда һәм кайчан өйрәнергә өлгерүе аңлашылмый кала^[12].

1807 елның 8 маенда Синодның Иакинфны билгеләү турындагы указы Тубылга килеп җитә, һәм 11 майда Иакинф Иркутскка китә, бу турыда башкала хакимиятенә хәбәр ителә. 5 июльдә Аполлос үз вазифасын Иакинфка тапшыра, үзе «Вознесение» монастыре җитәкчесе һәм Иркутск семинариясе ректоры урынын били^[9]. Иркутскта Иакинф Синодтан һәм Чит ил эшләре коллегиясеннән миссия әгъзаларының тормышын һәм эшен көйләүче күрсәтмәләрне (инструкцияләрне) кабул итеп ала. Күрсәтмәләрнең эчтәлегеннән аңлашылганча, миссиянең төп бурычы — Россиянең Кытайдагы рәсми булмаган дипломатик вәкиллеге вазифасын үтәү. Шулай ук Иакинфка сәяси, сәүдә-икътисади һәм хәрби мәгълүматлар җыю, ягъни разведка эшчәнлеге алып бару бурычы да йөкләнә. Моннан тыш, архимандрит католик миссионерлар белән элемтә урнаштырырга һәм Кытайдагы иезуитлар ордены эшчәнлеге турында тулы мәгълүмат тапшырырга тиеш була^[4]. Шуның белән бергә Иакинф миссия акчаларын (ел саен 6500 сум) алты елга алдан файдалану хокукын ала. Акчалар бер пот көмеш = 1000 сум исәбеннән 94 нче пробалы көмеш коелмаларында тапшырыла. Синод күрсәтмәсе буенча, миссиянең барлык әгъзаларына өстәмә рәвештә субсидия түләнә: архимандритка — 750 сум, монахлар һәм студентларга — 200 шәр сум, причетниклар — 150 шәр сум^[9].

Кытай ягы Головкин илчелегенең илгә керү рөхсәтен бирүне сузусәбәпле, миссияне җибәрү тоткарлана. Иркутск губернаторы Н. И. Трескин Цин империясенең чик буе идарәчеләренә миссиянең 1807 елның 28 июнендә киләчәге турында хәбәр итә, 18 июльдә Иакинф Иркутсктан юлга чыга. 17 сентябрьдә миссионерлар Кяхтадан кузгалалар. Пекинга кадәр аларны пристав капитан Семён Первушин, сәркатип Михаил Попов, тәрҗемәче Яков Братюков, шулай ук рәссам вазифасын да үтәгән казак йөзбашы Щукин озата баралар^[4]. Иакинф, Монголия җиренә аяк баскан беренче көннән үк, 1807 елның сентябреннән 1808 елның гыйнварына кадәрге вакыйгаларны чагылдырган көндәлек яза башлый. Ул басылып чыкмый, һәм язмаларның бик аз өлеше генә 20 елдан соң басылган «Монголия турында язмалар» хезмәтенә кертелгән. Көндәлекнең төп нөсхәсе югалган^[4]. Иакинф исәпләвенчә, Ханбалыкка кадәрге юл 2605 Кытай лие тәшкил иткән, бу 1375 рус чакрымына тигез. Миссия Ханбалыкка 1808 елның 10 гыйнварында килеп җитә^[4].

Ханбалыктагы беренче айларында архимандрит Иакинф Софронийдан эшләрне кабул итеп алу белән шөгыльләнә, ике миссиянең уртак эшчәнлеге дүрт ай дәвам итә. Россиядәге сәяси киеренкелекләр аркасында Сигезенче миссия, тиешле җиде ел урынына, Ханбалыкта 13 ел эшләргә мәҗбүр була, аның унбер әгъзасыннан бары тик бишесе исән кала^[4]. Тугызынчы миссия башлыгына авыр мирас кала: 1810 елга православие динендәге албазиннардан (миссия, асылда, нәкъ менә алар өчен оештырылган була) рус телен белмәгән һәм чиркәү тормышыннан ерак торган 35 ир-ат калган була^[9]. Миссия хуҗалыгы ташландык хәлдә, Сретенский монастырен төзекләндерү таләп ителә. Синод бу максатка 500 сум бүлеп бирә, әмма Пекиндагы югары бәяләр аркасында бу акча бөтенләй җитми. Иакинфның 1808 елда Синодка язган барлык рапортлары миссиянең финанс хәле турындагы тирән борчылу белән сугарылган^[4].

Ханбалыктагы эшчәнлегенең беренче елларында Иакинф үзенең миссионерлык бурычларына җитди карый. Николай (Адоратский) китергән мәгълүматларга караганда, архимандрит кытай телендә кыскача катехизис төзи һәм хәтта аны Ханбалыкта бастыра, якшәмбе һәм бәйрәм көннәрендә чиркәү хезмәтләре катгый рәвештә үткәрелеп тора^[9]. Иакинфның Синодка язган рапортларыннан түбәндәгеләр дә билгеле: 1808—1809 елларда ул "Грек-Россия православие тәгълиматы"н (кыт. 天神会课, Тяньшэнь хуэйкэ), кыскача изге тарихны һәм литургиянең кайбер өлешләрен кытай теленә тәрҗемә итү белән шөгыльләнә, чөнки гыйбадәт кылуны кытай телендә алып барырга кирәк дип исәпли^[4].

Миссионерлык эшчәнлеге тиешле дәрәҗәдә оештырылмаган: Иакинф турында язган барлык авторлар да Тугызынчы миссия әгъзаларының, архимандриттан тыш, фәнни һәм миссионерлык эшчәнлеген алып барырга яраксыз булуын ассызыклыйлар. Миссия әгъзаларының тәртибе Лифаньюань җитәкчеләренең кискен ризасызлыгын тудыра: Кытай ягы Иркутск губернаторына шикаять яза, губернатор аны Петербургка юллый^[9]. Кызу канлы һәм кырыс холыклы Иакинфның кул астындагы хезмәтләре белән дә мөнәсәбәтләре киеренке була. Миссиядәге вәзгыятьне түбәндәге факт ачык гәүдәләндерә: 1810 елда иеромонах Нектарийның акылы зәгыйфьләнү сәбәпле, аны Россиягә кайтаруны сорап, аерым мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр булалар. Алкоголизм нәтиҗәсендә Синод миссия студентларын, Лавровский белән Громовны, кире чакыртырга ниятли, ләкин алар Ханбалыкта вафат була (Громов үз-үзенә кул сала, архимандрит, барлык кагыйдәләрне дә бозып, аны христиан дине кагыйдәләре буенча җирли^[4]). Причетник Константин Пальмовский чиркәү кирәк-яраклары белән сәүдә иткән, хәтта орарьны фәхешханәдәге бер хатынга бүләк иткән, тегесе аны билбау урынына тагып йөргән. Нәтиҗәдә, Иакинф орарьны сатып алып, яндырырга туры килә^[4].

Тәртипсезлек һәм дөньяви вәсвәсәләрдән тыш, миссия акчасызлыктан интегә. Бүлеп бирелгән акчалар бете бара, 1812 елдан соң Петербургта миссиянең барлыгын оныталар һәм Вена конгрессыннан соң яңадан искә төшерәләр^[4]. Бу шартларда Иакинф чиркәү мөлкәтен сата һәм күчемсез милекне залогка салып, бурычка акча ала башлый. Миссия әгъзалары, тузган монах киемнәре урынына, Кытай киемнәре кияләр^[9]. Чиркәү биналарының нык искерүе сәбәпле, Успение һәм Сретенский чиркәүләрендә гыйбадәт кылу мөмкин булмый, кыңгырау манарасы җимерелә. Иеромонах Нектарий киткәч, Иакинф иеромонахлар Аркадий һәм Серафим үткәргән гыйбадәтләр белән шәхсән җитәкчелек итүдән читләшә: ул тәүбәгә килсә дә, Россиягә кайтып киткәнче бер тапкыр да Причастие (Гайсә канына һәм тәненә ия булу) кабул итми. Бу хәлне Иакинфның кытай мәдәниятенә тирәнтен кереп китүе һәм үзенең турыдан-туры хезмәт вазифаларына суынуы белән аңлаталар^[4].

Иакинф көнчыгыш чыганаклары нигезендә Үзәк Азия һәм Ерак Көнчыгыш халыклары тарихын системалы рәвештә өйрәнә башлаган беренче рус галиме була. Кытай теле белән шөгыльләнүне ул Ханбалыкка килгәннән соң икенче көнне үк башлый һәм шунда ук рус миссиясендә сүзлекләр һәм кулланмалар юклыгын ачыклый, ә аның әгъзалары монгол һәм маньчжур телләрен өйрәнү белән генә чикләнә: архимандрит Софронийның миссионерлары кытай телен өйрәнү өчен артык катлаулы һәм бөтенләй диярлек мөмкин түгел дип саныйлар. Иакинфка Алтай телләреннән башларга туры килә, һәм соңрак кына, кытай теленең сөйләм һәм язма функцияләрен аңлагач, бары тик кытай теленә һәм аның диалектларына гына игътибар итә^[4]. 1810 елның 14 августында Бичурин Кяхта таможнясы директоры П. Д. Вонифатьевка хат яза:

Үз-үземне мактамыйча шуны әйтә алам: мин монда үз Ватаным өчен генә яшим, үзем өчен дә түгел. Югыйсә, ике ел эчендә кытайча болай иркен сөйләшергә өйрәнә дә алмас идем^[13].

Иакинфның башка көнчыгыш телләрен белү-белмәве бәхәсләр тудыра. Мәсәлән, епископ Николай (Адоратский) аның монгол телен белмәвен раслый, ләкин Синодның 1810 елгы юлламасында Иакинфның кытай һәм маньчжур телләреннән тыш, тибет, монгол һәм корей телләре белән дә шөгыльләнүе әйтелә. 1998 елда Т. А. Пан Россия фәннәр академиясенең Көнчыгышны өйрәнү институты кулъязмалар бүлегендә Иакинфның Лифаньюань карамагындагы Рус йорты җитәкчесе Бо әфәндегә 1811 елның 21 августында маньчжур телендә язган хезмәт хатын таба. Бу Иакинфның, Кытайда яшәгән чорында, маньчжур телен дә күпмедер дәрәҗәдә белүен раслый^[4].

Ханбалыкта булуның өченче елында Иакинф католик миссионерларыннан Базиль де Глемонның латин-кытай сүзлеген уку әсбабы итеп ала, ләкин сүзлекнең инде телне белүчеләр өчен генә эшләнгәненә инана. Нәтиҗәдә, Иакинф үз ысулын уйлап таба, ул Пекин урамнары буйлап йөри һәм, әгәр аңа билгеле булмаган әйберне күрсә, хуҗасыннан аны атауны һәм иероглифлар белән бу исемне язуны сорый. Аннары кытай укытучысы язу һәм әйтелешнең дөреслеген тикшерә. Вакыт узу белән Иакинф күпсанлы төрле социаль катлам кытайлылар белән таныша, бигрәк тә хөкүмәт һәм дипломатик хезмәтләр түрәләре һәм шәһәр яны авыллары крестьяннары белән, анда җәйге ялга һәм минераль сулар белән дәваланырга бара^[9]. Инде 1810 елда ук Иакинф Синодка бер үк вакытта кытай мәдәниятенең, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының, һөнәрчелекнең универсаль энциклопедиясенә әверелергә тиешле кытай-маньчжур-рус сүзлеген төзү омтылышы турында хәбәр итә. Шул ук донесениедә хәбәр ителгәнчә, Иакинф үз йортында җәнлекләр һәм ботаника бакчасы булдырган, шулай ук Кытай китапханәсен төзи башлаган. Сүзлек нәтиҗәдә барлыкка килә, аны 1820 елда Тугызынчы миссиянең Россиягә китүен озата барган Е. Ф. Тимковский күрә. Епископ Николай (Адоратский) мәгълүматлары буенча, Иакинф сүзлегенең кулъязмасы Казан университетының беренче кытай теле профессоры архимандрит Даниил кулына эләгә, ә аннары сүзлекнең хуҗасы — Ерак Көнчыгыш сәүдәгәре, меценат һәм Кытай белгече Михаил Шевелёв була. 1939 елдан кулъязма Мәскәү Көнчыгыш музее китапханәсендә саклана, 2005 елда ул Ханбалык китап ярминкәсендә күрсәтелә^[4].

Ханбалыкта булуның бишенче елында гына Иакинф Кытай тарихи хезмәтләрен тәрҗемә итүгә керешергә карар кыла, ләкин ул вакытта да, үз тануы буенча, читкә юнәлтелгән төшенчәләрне аңлый алмый. Башта ул Португалия католик миссиясе китапханәсендәге (ул аның настоятеле белән дус булган) Кытайны өйрәнү буенча Европа әдәбиятының зур җыентыгы белән таныша. Нәтиҗәдә ул бу хезмәтләрнең фәнни дәрәҗәсе түбән дигән карарга килә, һәм алга таба принципиаль рәвештә бары тик Кытай чыганаклары базасына гына таяна. Аның беренче җитди хезмәте — «Дүрт китап» тәрҗемәсе, һәм тәрҗемә процессында бу җыентыкны укый белүче теләсә кайсы башка кытай текстын аңлый алачак дигән нәтиҗәгә килә^[4]. Моннан тыш, ул Чжу Синың «Бөек Цинның гомуми тасвирламасы» Кытай географик әсәренең һәм «Идарә итүгә ярдәм итүче гомуми көзге» — тарихи хезмәтенең язма тәрҗемәләрен ясый. Соңгысының кулъязмасы 16 томнан, 45 дәфтәрдән, 8384 биттән һәм Мин династиясенә кадәр өстәмәләр булган 690 битле өстәмә 17 томыннан тора^[4]. Бу тәрҗемәләр Иакинфның Кытай турындагы үз хезмәтләренең иң мөһим нигезен тәшкил итә. Ул башка характердагы материалларны да җыя, мәсәлән, 1817 елдан Ханбалык тасвирламасын әзерли, аның картасын төзү өчен барлык урамнарны һәм тыкрыкларны адымнар белән үлчәп чыга^[4]. Аны Кытай законнары гына түгел, ә Монгол законнары да кызыксындырган.

Киң фәнни программа 1816 елда Иакинфны үзен Ханбалыкта тагын 10 елга калдыру турында үтенеч белән Синодка мөрәҗәгать итәргә этәрә. Шундый ук үтенечне ул Иркутск губернаторына да җибәрә. Бу планнарны миссия әгъзалары да, Петербургтагы җитәкчеләр дә хупламый. Әмма яңа — Унынчы миссия составын 1818 елда гына формалаштыра башлыйлар, ә Иакинф Кытай башкаласында 1821 елның маена кадәр кала^[4].

Иакинф Ханбалыкта «Күк акылының тәгълиматы» сектасының баш күтәрүен күзәтә (1813 елның октябре) һәм аны 1819 елда Петербургта чыккан мәкаләсендә тасвирлый, ә үзе әле Кытайда була. Бу Иакинфның беренче язмасы^[13]. 1816 елда Иакинф Британия илчесе Лорд Амхерст белән Ханбалыктан 20 чакрым ераклыктагы Тунчжоуда очрашырга тырышып карый. Е. Ф. Тимковский хәбәр иткәнчә, кытайча киенгән иеромонах Серафим һәм студент Сипаков белән Иакинф британиялеләрнең күңеленә үтеп керергә тырышып карыйлар, ләкин Амхерст аларны да, бернинди хәбәр дә кабул итмәскә куша^[14].

Синод җитәкчелеген миссия башлыгының көнчыгышны өйрәнү өлкәсендәге уңышлары аз кызыксындыра, әмма чиркәү-миссионерлык хезмәтенә битараф булудан борчыла. Иркутск губернаторы 1814 елда ук Иакинфны срогы чыкканчы чакыртып алырга тәкъдим итә, ә 1816 елда Кяхта таможнясы башлыгы П. Ф. Голяховскийга Кытай түрәләреннән миссия әгъзалары һәм аның архимандриты эшчәнлегенең нечкәлекләрен белергә куша. 1817 елның 17 маендагы донесениедә хәбәр ителгәнчә, кытайлылар Иакинф эшчәнлегенә тискәре бәя бирәләр. Губерна җитәкчелеге хисапны Себер генерал-губернаторына җибәрә — ул вакытта М. М. Сперанский була, шуннан соң донесениеләр Петербургка китә. Унынчы миссия башлыгына рухани дәрәҗәгә күчкән дөньяви кешене билгеләргә карар кылына. Шунлыктан, Кытайда 15 ел яшәгән Павел Иванович Каменский билгеләнә^[4].

Унынчы миссия Кяхтадан 31 августта китә һәм 1820 елның 1 декабрендә Ханбалыкка килә. Иакинф яңа килгәннәргә тантаналы очрашу оештыра. Ике миссиянең уртак эше 5 ай дәвам итә. Архимандрит Пётр чиркәү биналарының һәм монастырь хуҗалыгының ташландык хәлдә калуына, шулай ук миссионерлык эшчәнлегенең туктатылуына гаҗәпләнә. Киресенчә, фәнни нәтиҗәләр шактый зур була. Иакинф Ханбалыктан 15 дөягә йөкләнгән һәм 400 пот (6,5 т) чамасы авырлыктагы китапханәне алып китә. Аның йөген генә Россия чигенә ташуы 750 сумга төшә^[14].

Иакинф җитәкчелегендәге Тугызынчы миссия әгъзалары 1821 елның 15 маенда Ханбалыктан китәләр. Гоби чүле аша җәйге кичү бик авыр булып чыга һәм 14 июньнән 10 июльгә кадәр дәвам итә. 1821 елның 1 августында, 76 көн юлда булганнан соң, миссия Кяхтага кайта^[4]. Анда булу бер айга диярлек сузыла, чөнки Петербург җитәкчелеге алга таба хәрәкәт итәргә рөхсәт итми. Акча ягы да начар була: Иакинф Кяхта таможнясы директорыннан 2000 сум ала, һәм тагын Иркутскидан өстәмә рәвештә 1500 сум җибәрелә^[12]. Миссионерлар көзне Иркутскида уздыралар, анда Иакинф хакимият вәкилләре белән аралашырга бик тырышмаган. Нигездә ул фәнни эш белән шөгыльләнә һәм сәүдәгәрләр белән Петербургка китаплар һәм кулъязмалар җибәрү турында сөйләшә. Иркутскидан Петербургка килү турындагы документаль дәлилләр сакланмаган. Кайбер авторлар (П. Г. Григорьев), Иакинф Казанда гына түгел, ә туган авылында да булган һәм анда берничә көн яшәгән дип раслыйлар^[4]. 1822 елның 17 гыйнварында миссионерлар Петербургка киләләр һәм Александр Невский лаврасында урнаштырылалар^[4].

Иакинфның Петербургка кайткан вакытка аның күптәнге яклаучысы митрополит Амвросий үлгән була, ә Синодтагы яңа кеше — Аракчеев кулы астындагы митрополит Серафим (Глаголевский) — 1822 елның февралендә архимандритка һәм Тугызынчы рухи миссия әгъзаларына карата «явызлык һәм азгынлык кылуда» гаепләү буенча мәхкәмә эше кузгата. Эш Себер генерал-губернаторы И. Б. Пестель, Иркутск губернаторы Н. И. Трескин һәм Унынчы миссия архимандриты Пётр (Каменский) докладлары нигезендә ачыла^[9]. Император күрсәтмәсе буенча эш Петербург рухани консисториясе каравына тапшырыла, ул ун пункт буенча гаепләүләрне караганнан соң^{[Прим 4]}, Иакинфны Троице-Сергиев чүленә «бары тик аның дәрәҗәсенә туры килгән шөгыльләре генә кулланып» «монастырь тормышының барлык уставларын өзлексез үтәү» өчен бер елга күзәтү астына җибәрергә хөкем итә^[15]. 1823 елның 19 февралендә Синод карарны бик йомшак һәм «өйрәтми торган» дип юкка чыгара. Иакинф Соловки монастыренә гомерлек сөргенгә хөкем ителә, ул архимандрит һәм рухани дәрәҗәсеннән мәхрүм ителә, ләкин рухи дәрәҗәдән чыгарылмый. Миссиянең башка әгъзалары да зыян күрәләр — иеромонах Серафим 4 елга Валаам монастырена, ә иеромонах Аркадий бер елга Введенский Островский монастырена сөргенгә җибәрелә^[15]. Миссия студентлары Зимайлов һәм Сипаков зыян күрмиләр, чөнки Азия департаментына кытай һәм маньчжур телләреннән тәрҗемәчеләр булып кабул ителгәннәр^[9].

1823 елның 23 августында Синод указы төзәтмәләр белән Александр I тарафыннан раслана: Соловки урынына Иакинф Валаамга җибәрелә. 24 августта элеккеге архимандрит указ белән таныша, аннан иеромонах һәм архимандрит дип аталмаячак, руханилыкка кермәячәк һәм фатиха бирмәячәк дигән расписка алына^[15]. Шул ук көнне консистория каравылчысы күзәтүе астында ул Петербургтан сөргенгә җибәрелә^[4].

Тикшерү барган арада, Иакинф, хәтта өй аресты астында булса да, фәнни эшен дәвам итә ала һәм «Сибирский вестник» журналында авторның исемен күрсәтмичә Кытай турындагы берничә мәкаләсен бастырып чыгара. Шул ук чорда ул үзенең дусты һәм яклаучысына әйләнгән П. Л. Шиллинг, шулай ук княгиня Зинаида Волконская белән таныша. Китапханәнең һәм архивның зур өлеше М. Д. Сипаковка саклауга тапшырыла^[4].

Сөргендәге тормышының беренче елы, Иакинф өчен матди яктан да авыр була, гәрчә ул китәр алдыннан үзенең «Тибет һәм Тангут тарихы» кулъязмасын граф Кушелевка 1000 сумга сатса да^[4]. Монастырь хакимияте монах тормышына катгый күзәтчелек урнаштыра, ләкин ул кискен конфликтлардан качарга тырыша, шуңа күрә Валаам монастыре кардәшлеге 1823—1825 еллардагы ведомостларында «үз-үзеңне тоту» графасында һәрвакыт «яхшы» яки «тәртипле» дип күрсәтелә^[4]. 1824 елның 21 октябрендә Синод җитәкчелеге Иакинфка миссионерлык хезмәте өчен 4100 сум түләү турында карар кабул итә. Монастырь игумены Иоанафанга сөргенчегә 100 сум бирергә, ә калган акчаларны «аның төрле вак-төяк ихтыяҗларына, ә иң мөһиме китаплар сатып алуга» процентлар түләү белән банкка салырга кушыла^[15]. Синодның кырыс таләпләренә карамастан, архимандрит Иоанафан яхшы кеше булып чыга, нәтиҗәдә Иакинф үзенә монастырь уставы кагыйдәләрен бөтенләй үтәмәскә рөхсәт итә ала; Е. Ф. Тимковский билгеләп үткәнчә, рухи миссиянең элеккеге башлыгы хәтта чиркәү гыйбадәтләренә дә йөрмәгән, һәм игуменның үзенә «җиде елдан артык үзендә бу гөнаһ булмады» дип әйткән^[4].

Сөргеннең беренче көннәрендә диярлек (1824 елның 23 гыйнварында) Иакинф башкалага «аның язмышына уңай йогынты ясый алырлык югары дәрәҗәдәге кешегә» тапшыру өчен хат җибәрә^[16]. Мөгаен, бу чакыруга җавап буларактыр, «Румянцев түгәрәге» әгъзалары тарафыннан аның шәхесе белән кызыксыну була. Н. П. Румянцев, сәүдә министры (1802—1811 елларда), аннары Чит ил эшләре министрлыгы мөдире (1807 елның 30 августыннан) һәм, ниһаять, чит ил эшләре министры (канцлер дәрәҗәсендә) буларак, Иакинфны Пекинга җибәрүгә турыдан-туры бәйле булган. 1814 елда отставкага киткәч, ул күренекле галимнәр — көнчыгышны өйрәнүче академик Х. Д. Френ, тарихчы академик Ф. И. Круг, көнчыгышны өйрәнүче профессор О. И. Сенковский, Тибет һәм Монголия белгече Я. И. Шмидт, беренче рус Һиндстан белгече Г. С. Лебедев һ. б. кергән түгәрәк оештыра. Кружок әгъзасы Азия департаменты каршындагы көнчыгыш телләр уку бүлеге начальнигы Ф. П. Аделунг һәм Иакинфны Пекиннан юлда озата барган Е. Ф. Тимковский түгәрәк әгъзалары була^[16].

Иакинф белән очрашу А. М. Шёгрен аша оештырыла, чөнки аның лингвистик экспедицияләре маршрутлары Валаам монастыре янында уза. Н. П. Румянцев сөргендәге Кытай белгеченнән аның кулъязмаларының язмышы һәм аларны Румянцев китапханәсенә сатып алу мөмкинлеге турында сорашырга куша. Очрашуга кадәр үк Шёгрен монастырьга хат җибәрә, аңа Иакинф Кытайда башкарган эшләре турында кыскача хисап белән җавап бирә:

Мәрхәмәтле падишахым Андрей Михайлович!

Кайгымны уртаклашучы хат өчен Сезгә бик зур рәхмәт. < …> Менә минем тәрҗемәләрем:

1. Кытай империясенең Цзы-чжи тхун-цзянь ган-му, дип аталган елъязмасы, 8 томда;
2. Мин династиясе тарихы, бер китапта;
3. Кытай империясе географиясе, аңа Кытай, Корея, Манҗурия, Монголия, Җунгария, Көнчыгыш Төркистан, Хухунор һәм Тибет җирләре турында язмалар керә. Рус телендә зур карта белән 2 томда;
4. Чыңгыз йортыннан беренче дүрт ханның тарихы, бер китапта;
5. Сышу яки киң аңлатмалы Дурт китап, ике томда;
6. Тибет һәм Тангут тасвирламасы, бер китапта;
7. Тибетның хәзерге халәтен тасвирлау, бер китапта;
8. Раштуа бәйрәменә ике гасыр кала монголларның тасвирламасы, бер китапта;
9. Раштуа бәйрәменә кадәр 150 ел кала Цзюнгария һәм Кече Бохариянең Көнчыгыш Төркистан тасвирламасы, бер китапта;
10. Шул ук җирләрнең хәзерге хәлдәге тасвирламасы, бер китапта; Ханбалыкны эре план белән тасвирлау;
11. Монголларның Раштуа бәйрәменә кадәрге тасвирламасы, бер китапта;
12. Чәчәк авыруына прививка ясату турында трактат, бер китапта;
13. Кытай мәхкәмәсе медицинасы, бер китапта;
14. Дөнья төзелеше системасы, бер китапта;
15. Сары елганы ныгыту турында, бер китапта;
16. Монгол җыентыгы, бер китапта;
17. Россия теленә тәрҗемә ителгән Кытай сүзлеге, 6 томда.

Шуны билгеләп үтәргә кирәк дип саныйм, бу тәрҗемәләрнең күп өлеше тулысынча тәмамланмаган хәлдә. Ватанга кайткач, минем аларны ахыргача әзерләү өчен вакытым да, җитештерү ысуллары да юк иде әле. Әмма үз хезмәтем аша кайчандыр Ватанга файдалы булуыма өметемне югалтмыйм. <…> Сезнең иң буйсынучы һәм иң тырыш хезмәтчегез булып калучы монах Иакинф. 10 ноябрь, 1824, Валаам^[16].

Иакинфның бу хаты Ф. П. Аделунг һәм Я. И. Шмидтның 1825 елда Петербургның «Journal de S.-Petersbourg» газетасында (француз телендә) басылган язмасы өчен нигез булуы ихтимал, анда кулъязмалар исемлеге шул ук тәртиптә язылган. Газета Россия һәм чит ил җәмәгатьчелегенең игътибарын җәлеп итә, нәтиҗәдә Шёгрен монастырьда патша ярсуы ишелгән Кытай белгече белән очрашуга мөмкинлек ала. Әмма 1826 елның 3 гыйнварында граф Румянцев вафат булганнан соң барысы да туктый^[16].

1825 елда «Төньяк архив» журналы Иакинфның 1816 елда Кытайда булган Англия илчелегенә багышланган мәкаләсен бастыра, анда бу уңайдан Кытай хөкүмәте тарафыннан бастырылган 11 Указның тәрҗемәсе керә^[4]. Чит ил эшләр министры граф К. В. Нессельроде Иакинфны белгеч буларак бәяли башлый һәм яңа император Николай I алдында архимандритны Азия департаментына кертүне сорап мөрәҗәгать итә. Бу эштә шулай ук П. Л. Шиллинг һәм Е. Ф. Тимковскийның да катнашуы ихтимал. Изге Синодның обер-прокуроры П. С. Мещерский 1826 елның 20 октябрендә император хәзрәтләренең Иакинфны Александр Невский лаврасына күчерү турындагы боерыгын игълан итә, ә 26 октябрьдә тиешле боерыкны Петербург рухани консисториясе дә чыгара. Иакинфның сөргене өч ел һәм ике ай дәвам итә: 1823 елның 25 августыннан 1826 елның 1 ноябренә кадәр^[4].

Азат ителгәннән соң Иакинф Александр Невский лаврасы монахы булып кала, ләкин Азия департаментына кертелгәнгә күрә, яшәү өчен акчаны Чит ил эшләре министрлыгыннан ала. 1827 елның 13 июнендәге император указы белән Иакинфка елына 1200 сум хезмәт хакы һәм тәрҗемәче эше өчен кирәк булган язма әсбапларга тагын 300 сум хезмәт хакы билгеләнә^[13]. Бүләкләү рәвешендә Чит ил эшләре министрлыгы кайвакыт аңа бер тапкыр бирелә торган премияләр бирә, аларның күләме шактый зур була: 1829 елда ул 1500 сум «бүләк» ала, ә 1838 елда — 4000^[4]. Бичурин үзе язганча, аңардан монахлык дәрәҗәсен алу мәсьәләсе 1826 елда ук күтәелә, ул вакытта аның башлыгы, чит ил эшләре министры К. В. Нессельроде инициативасы белән (ул галим-монахны азат итүдә актив катнаша) чит ил эшләре министрлыгына эшкә алынганда ук фикер алышалар (Н. Я Бичуринның К. В. Нессельродега язган хаты, Кяхта 13 сентябрь 1830 ел).

Формаль рәвештә монах булып кала биреп, Иакинф дөньяви тормыш алып бара, Азия департаменты, Фәннәр академиясе, Гавами китапханәсе, журналлар редакцияләре тирәсендә барлыкка килгән салоннар һәм түгәрәкләрдә даими катнаша. Аның танышлары арасында А. С. Пушкин, А. А. Краевский, В. Ф. Одоевский, И. А. Крылов, И. И. Панаев, А. В. Никитенко һәм башка бик күп әдәбиятчылар була. Хезмәттә ул сирәк күренә, кагыйдә буларак, Лаврдагы үз бүлмәсендә эшли, җәйгә Выборг ягында арендага дача ала, ә 1840 нчы елларда Муринодагы туганнары утарына китә. Н. С. Моллер тасвирламалары буенча, Иакинф хөҗрәсе собор янында урнашкан һәм ике бүлмәдән торган. Беренчесендә, яртылаш бүленгәнендә кухня (анда ялланган лакей яши) һәм кунак бүлмәсе урнашкан. Икенчесендә кабинет, йокы бүлмәсе булган, анда Кытай китапханәсе дә сакланган^[6].

Иакинфның иҗади активлыгының иң югары күтәрелеше 1827—1834 елларга туры килә, ул вакытта ул тикшеренүләр программасын тулысынча үтәгән 10 монографик басма бастырып чыгара. Бу хакта ул 1842 болай дип яза:

…Мин бастырып чыгарган төрле тәрҗемәләрнең һәм әсәрләрнең максаты — Кытай эченә алып баручы юллар урнашкан илләр турында кайбер мәгълүматларны алдан хәбәр итү. Тәртип элек Тибет, Төркистан һәм Монголияне, ягъни Кытай белән күптән тыгыз бәйләнештә булган һәм алар аша Кытайның үзе Һиндстан, Урта Азия һәм Россия белән бәйләнештә булган илләрне тикшерүне таләп итә. Башта күрсәтелгән илләрнең географик урынын һәм сәяси халәтен тикшерергә туры килә, һәм шуннан Кытайның күзаллавын чыгарырга кирәк була.

— Бичурин Н. Я. Статистическое описание Китайской империи. — Изд. 2-е. — М.: Восточный Дом, 2002. — С. 31.

Азат ителгәннән соң Иакинф тарафыннан дөньяга чыгарылган беренче мәкаләсе «Г. Вирстның г. Крузенштернга Кытайга карата тәкъдим иткән сорауларга җаваплар» 1827 елда "Төньяк архив"та басыла һәм шул ук вакытта аерым брошюра булып та чыга. Дөнья тирәли беренче рус экспедициясенә китәр алдыннан аның җитәкчесе И. Ф. Крузенштернга Кытайның социаль һәм икътисади үсешенә кагылышлы 27 пункттан торган киң тематикалы сорау бирелә. Иакинф, бай энциклопедик белемгә ия булып, кыскача, әмма шул ук вакытта дөньяның калган өлешләре өчен ябык булган илгә ачык характеристика бирә^[4].

1828 елда Якинф Ханбалыкта ук әзерләнгән һәм Валаамга сөрген вакытында бастырып чыгару өчен эшкәртелгән берничә монография бастыра. Беренчесе «Тибетның хәзерге халәтендәге тасвирламасы» була, аның нигезендә Вэйцзан туши(кыт. 衛藏圖識) Кытай әсәренең тәрҗемәсе ята — 1786 елда хезмәт эшләре буенча Тибетка килгән түрәләрнең язмаларын бастыру. Бу кыска язмаларны Иакинф яңадан күчереп яза һәм Ханбалыкка килгән тибетлылардан, яки яңа Кытай чыганакларыннан алынган кайбер мәгълүматларны өсти. «Тибет тасвирламасы» княгиня З. Волконскаяга багышлау белән чыга — ул аны бастырып чыгаруга ярдәм итә. Цензура рөхсәте 1826 елның 29 апрелендә, автор әле Валаамда булганда алынганга, тикшерүчеләр фикеренчә, кулъязма Петербургка тапшырылган, ә княгиня кирәкле акчаларны биргән^[4].

Иакинфның беренче китабы шунда ук укымышлы Россия җәмәгатьчелегенең кызыксынуын уята, чөнки аңа рецензияләр барлык әйдәп баручы журналларда бастырыла: «Московский вестник», «Сын Отечества», «Московский телеграф». «Северная пчела» газетасында О. Сенковский китапка мактаулы бәя бирә, ул бу хезмәтнең рус әдәбиятына хөрмәт китерүен, ләкин шулай ук «гомуми Европа әдәбиятына» караганлыгын да билгеләп үтә. Чит илдә беренче булып ул вакытта танылган көнчыгышны өйрәнүче универсал Ю. Клапрот тарафыннан яңгыратыла, аның белән Иакинф 1807 елда Иркутскида таныша. 1829 елда Клапрот "Тибет тасвирламалары"н француз теленә тәрҗемә итә^{[12][Прим 5]}.

Шул ук 1828 елда ике томда «Монголия турындагы язмалар» чыга, анда карта һәм этнографик рәсемнәрнең төсле альбомы керә. А. М. Шёгрен билгеләп үткәнчә, Кытай чыганаклары буенча көндәлекләрне тикшереп, аларны матбугатка әзерләү белән Иакинф Валаамда шөгыльләнә. Кулъязма чит ил эшләре министры К. В. Нессельродка тәкъдим ителә һәм югары бәя ала; ул бу китапны казна хисабына бастыру турында хөкүмәт белән сөйләшүләр алып бара. 1828 елның 10 мартында Иакинфка «бернинди ташламасыз» 900 сум күләмендә субсидия бүлеп бирелә, ә октябрьдә ике томлык Карл Край типографиясендә дөнья күрә^[4]. Бу китапта Иакинф беренче тапкыр монголларның халык буларак килеп чыгышы турында әйтә һәм, Клапрот белән бәхәсләшеп, этносның килеп чыгышын этнонимның килеп чыгышы белән тәңгәлләштерергә ярамый, дип белдерә. Аның фикеренчә, монголлар, ким дигәндә, безнең эрага кадәр XXV гасырдан башлап шул ук исемдәге илнең автохтонлы халкы булып тора, әмма тарих дәвамында исемнәрен үзгәрткәннәр. Шулай итеп, сюнну, сяньби, татани, киданнар, уйгырлар һәм башкалар — бер үк халык. Бу теорияне Иакинф бөтен гомере буе эзлекле рәвештә яклый һәм аны үзенең барлык этнографик һәм тарихи хезмәтләрендә диярлек дәлилли^[5].

"Монголия турындагы язмалар"ның актив пропагандисты Азия Департаменты була. Аның башлыгы К. К. Родофиникин әлеге әсәрнең 26 данәсен Халык мәгарифе министрлыгына 15 сум урынына ташламалы бәядән 10 сумга бирә^[17]. Министрлык башлыгы К. А. Ливен боерыгы буенча уку бүлгеләре попечительләренә әлеге басманы уку йортлары китапханәләре өчен сатып алырга тәкъдим ителә. Мәгърифәтле җәмәгатьчелек шулай ук китапка игътибар итә, аерым алганда, «Северные цветы» альманахы хезмәткәре О. М. Сомов бик уңай рецензия бастыра^[4].

1828 елның 17 декабрендә Иакинф Фәннәр Академиясенең Көнчыгыш әдәбияты һәм борынгылыгы разряды буенча әгъза-корреспонденты итеп сайлана. Аның белән бер үк вакытта П. Л. Шиллинг һәм О. И. Сенковский сайлана^[16]. Инде 1829 елның гыйнварында Гавами китапханә директоры А. Н. Оленин халык мәгарифе министрына Иакинфны елына 600 яки 700 сум хезмәт хакы белән кытай һәм маньчжур телләрендәге китапларны анализлау максатыннан мактаулы китапханәчеләр санына кертү турында мөрәҗәгать итә^[12].

1829 ел дәвамында Иакинф дүрт зур әсәр бастыра. «Җунгария һәм Көнчыгыш Төркистан тасвирламасы» цензура тарафыннан 1828 елның 20 апрелендә рөхсәт ителә, ләкин Фәннәр академиясе тарафыннан бер елдан соң чыгарыла. Бу әсәрдә замандашларны Россия турында Кытай мәгълүматлары җәлеп итә. Халык мәгарифе министрлыгы әлеге китапны гимназия һәм университет китапханәләренә ташламалы бәядән — бер данәсе 5 сумнан таратырга тәкъдим итә. Казан уку бүлгесе Иакинф хезмәтенең 10 данәсен, шул исәптән Чабаксар һәм Чуел өяз училищелары өчен сатып ала^[4].

Бер үк вакытта 1788 елгы Кытай юл белешмәсе һәм Иакинфның шәхси күзәтүләре нигезендә төзелгән «Ханбалык тасвирламасы» басылып чыга. Китапка җентекле карта кушылган, аны төзүгә архимандрит үз вакытында бер ел сарыф итә. Үзенең тикшеренү программасын дәвам итеп, Иакинф шулай ук «Юань ши» һәм «Тун цзянь ган му» тәрҗемәләре нигезендә төзелгән "Чыңгыз нәселеннән беренче дүрт хан тарихы"н чыгара. Халык мәгарифе министрлыгы бу китапларны ике әсәр өчен 23 сум 50 тиенгә таратырга тәкъдим итә^[4].

Ниһаять, 1829 елда Сань цзы цзинның (кыт. 三字經) литографик басмасын — Сун чоры галиме Ван Инлин (кыт. 王應麟, 1223—1296) тарафыннан әзерләнгән уку китабы — "Өч иероглиф кануны"н чыгара. Иске Кытайның мәгариф системасында әлеге текст Конфуцийның этик-сәяси тәгълиматы буенча башлангыч кулланма буларак кулланыла. Иакинф бу текстның «Өч сүзле» дип аталган кыскартылган әдәби тәрҗемәсен бирә. Басманы «Московский телеграф», «Северная пчела» һәм «Атеня» журналы, шулай ук «Литературная газета» рецензентлары күреп ала^[4]. Китап дөнья күрүгә үк, Иакинф аны А. С. Пушкинга бүләк итә^[4].

1829 елда Иакинф Ю. И. Венелин белән таныша, аның «Борынгы һәм хәзерге болгарлар» китабына рецензия яза, ул "Литературная газета"да басылып чыга. Шунысы игътибарга лаек: синолог төрле халыкларның этник тарихын бердәм методологик нигездә эшләргә өнди. Монда этник туганлыкны аерым сүзләр һәм атамаларның очраклы туры килүе нигезендә генә билгеләүнең уңышсызлыгы ышандырырлык итеп күрсәтелә^[4]. П. Л. Шиллинг ярдәмендә 1829 елның апрель-май айларында Иакинф А. Гумбольдт белән таныша. Гумбольдт Иакинф хезмәтләрен француз синологы С. Жюльенга тәкъдим итә^[4].

Төп китапларын һәм мәкаләләрен француз теленә тәрҗемә итү нәтиҗәсендә, Иакинф 1831 елның 7 мартында Париж Азия җәмгыятенең мактаулы чит ил әгъзасы итеп сайлана^[4].

1830 елда П. Л. Шиллинг Россия-Кытай чиге янында халыкның хәлен һәм сәүдә барышын тикшерү өчен Чит ил эшләре министрлыгының экспедициясен җитәкли. Моннан тыш, Көнчыгыш Себердә ламаистик руханиларның хәлен өйрәнү һәм аны сәяси максатларда куллану өчен — «буддачылыкның чит ил үзәкләре» белән аралашу өчен устав эшләү күздә тотыла^[4]. Иакинф экспедиция составына фәнни эксперт сыйфатында кертелә. Хәтта А. С. Пушкинның да катнашуы күздә тотыла, ләкин ул императордан рөхсәт ала алмый; командада документлар белән эшләү өчен шагыйрьнең дусты — әдәбиятчы В. Д. Соломирский җаваплы була. Синод җитәкчелегенең каршылыгы аркасында синологның Себергә сәфәре шулай ук озак вакыт хәл ителмәгән мәсьәлә булып кала, һәм 1830 елның 19 февралендә генә Иакинф Петербургтан китә. Аның Азия департаментына хезмәт хатыннан билгеле булганча, дәресләр программасы шактый күпкырлы булган. Башка әйберләр арасында кытай теленең грамматикасын төзү өчен Кяхтада кытайлар белән практик аралашу, кытай-рус сүзлеге ачкычлары буенча хат алышу, Кытай империясен тасвирлау өчен иң яңа әдәбият алу, рус һәм кытай карталары буенча рус-кытай чигенең торышын тикшерү һ.б. искә алына^[4]. Юл күзәтүләре нәтиҗәләре синолог тарафыннан көндәлектә теркәлә, ә иң кызыклы материаллар, аның күзлегеннән караганда, оператив бастыру өчен "Литературная газета"га һәм "Московский телеграф"ка җибәрелә.

Иркутскида Иакинф монгол теле белгече А. В. Игумнов белән аралашуны яңарта, барон Шиллинг аның монгол китаплары һәм кулъязмаларының бай җыентыгын сатып ала. Шунда ук синолог ике күренекле көнчыгыш белгече — Казан университеты хезмәткәрләре О. М. Ковалевский һәм А. В. Попов белән очраша. Ковалевский ул вакытта Кытайга Унберенче рухи миссиягә хат йөртүче буларак командировкага җибәрелүгә ирешә һәм Пекинга китә, анда ул якынча 8 ай яши^[18]. Иакинф аңа Кытай чынбарлыгы хакында консультацияләр бирә. Ковалевский киткәннән соң (1830 елның 30 августында) Шиллинг һәм Иакинф үз программасын тормышка ашыра башлыйлар^[4].

Кяхтада Иакинф 18 ай үткәрә, ләкин бу чорда үзенең фәнни эшчәнлеге турында бик аз яза. Тулырак мәгълүмат Азия экспедициясе башлыгы — П. Л. Шиллингның Азия департаментына донесениеләрендә бар. Аның мәгълүматлары буенча, Иакинф Кяхтада Тибет тарихын тәмамлый, «монгол әлифбасы буенча урнашкан» Саньхэ бяньлянь (кыт. 三合便覽) кытай-монгол-маньчжур сүзлеген тәрҗемә итә. Өч телле сүзлек кулъязмасының язмышы аңлашылмый, Н. П. Шастина фаразы буенча, Иакинф экспедициянең бурят катнашучысы Ринчин Ванчиков ярдәмендә монгол телен өйрәнү өчен кулланма буларак сүзлек төзи. 1849 елда сүзлек башка кулъязмалар белән бергә Казан руханилар академиясенә тапшырыла, ләкин хәзер Казан һәм Петербург архивларында юк^[4].

«Тибет һәм Хухунор тарихы Раштуа бәйрәменә кадәр 2282 елдан 1227 елга кадәр Раштуа бәйрәме буенча бу тарихның төрле чорларына карта белән» кулъязмасын Шиллинг бастыру өчен Фәннәр академиясенә җибәрә. Фәннәр академиясе хуплаган һәм П. Н. Фуссның матбугатка имзасы белән 1833 елда академик типография тарфыннан басылып чыга. Бу китап беренче тапкыр каршылыклы фикерләр тудыра. О. Сенковский «Северная пчела» да китап структурасын да, тәрҗемә стилен дә тәнкыйтьли. Тәнкыйтьче борынгы кытай тарихи чыганакларын әйләнешкә кертүгә кимсетеп карый һәм болай дип яза: «Шуны әйтү дә җитә, бу Азия тарихы. Мондый тарихның эчтәлеген хәтта укымыйча да алдан сөйләп була»^[4]. Сенковскийдан тыш В. В. Григорьев шулай ук капма-каршы карашта булган һәм шуңа күрә, нигездә, аның тонын һәм мөнәсәбәтен тәнкыйтьли^[4].

Иакинф, Кяхтада булганда, сәүдәгәр Н. Игумнов белән берлектә кытай теле мәктәбе төзергә тәкъдим итә. Башта ул шәхси уку йорты була, анда Иакинф беренче укытучы, укыту программасы һәм уку әсбаплары авторы була. Дәресләр, мөгаен, 1830 елның октябрь яки ноябрендә башлангандыр. Беренче елда мәктәп тулысынча Иакинф карамагында була, ул кыр тикшеренүләре белән мәшгуль булуына һәм авыруына карамастан, укучылар белән бушлай шөгыльләнә. Зур уңышларга карамастан, мәктәпнең рәсми ачылышы кичектерелә. 1832 елның 28 ноябрендә генә кытай теле училищесы Финанс министрлыгының Тышкы сәүдә департаменты патронаты астында ачыла һәм Кяхта таможнясы кул астында була^[12].

Байкал аръягында булганда, Иакинф монахлык дәрәҗәсеннән чыгарга омтыла һәм ул вакытта инде бу исемне 30 елдан артык йөртә. Бу мәсьәләне өйрәнгән совет тикшерүчеләре билгеләп үткәнчә, мондый радикаль адымны синолог декабристлар, беренче чиратта Н. А. Бестужев белән аралашу тәэсирендә хәл итә^[12][5]. Шуңа да карамастан, архивларда Иакинфтан монахлык исемен алу инициативасы беренче тапкыр Чит ил эшләре министрлыгыннан һәм шәхсән К. В. Нессельродтан чыгуын раслаучы документлар табыла^[4]. 1830 елның 13 сентябрендә Иакинф вице-канцлерга хат белән мөрәҗәгать итә, анда, аерым алганда, болай диелә:

… Дүрт еллык тәҗрибәм кабул ителгән фикерләрнең гомуми чагылышын бернинди көчләр дә җиңә алмавын исбатлады, һәм мин, үзем өчен түгел, бәлки монахлар дәрәҗәсенең изгелеге хакында борчылып, аның нәзерләрен иң тирән ялгызлыкта да үтәү бик авыр, мин Сез галиҗәнәпләрдән исемне үзгәртүне үтенергә булдым, моннан тыш, мин үземнең гыйльми хезмәтләрем белән, мин инде бары тик чит ил эшләре министрлыгында гына Ватанга күбрәк файда китерә алуымны исбатладым дип өметләнәм^[4].

Шундый ук үтенеч белән бер үк вакытта П. Л. Шиллинг та мөрәҗәгать итә, ул рухани исеменнән чыккан Иакинф ватан фәненә зур файда китерә алыр иде дип ассызыклый^[4]. Үтенечне алганнан соң, министр Нессельроде 1831 елның 29 маенда обер-прокурор Мещерскийга мөрәҗәгать итеп, Иакинфтан монахлык дәрәҗәсен алу мөмкинлеген ачыклый, «кешегә хас йомшаклыклары аркасында, ул монахларның барлык нәзерләрен төгәл һәм намус белән үти алмый, һәм бу дәрәҗә аңа үзенә йөкләнгән бурычларны ирекле үтәүдә комачаулый»^[4].

Обер-прокурор Петербург консисториясенә һәм Александр Невский лаврасына мөрәҗәгать иткәннән соң, Иакинфны күзәтү күптән бетерелгәнлеге, ә монастырь наместнигының 1829 елдан соң Иакинфның кайда булуын да белмәве ачыклана. Синод соравына ул Иакинф лаврда яшәгәндә «үзен бөтен нәрсәдә дә тәртипле тотты» дип җавап бирә. Митрополит Серафим обер-прокурор үтенече белән ризалаша, һәм 1831 елның 19 июлендә барон Шиллингка хәбәр ителгәнчә, Иакинфның монахлык дәрәҗәсен бетерүгә комачаулаучы сәбәпләр юк, аның үз кулы белән үтенече генә таләп ителә^[4]. 1831 елның 29 августында Троицкосавскида Иакинф бу гаризаны яза:

Монахлык дәрәҗәсендә исәптә булганга, ә үз вазыйфам буенча гражданлык хезмәтендә торганга, мин гыйльми эш белән дә, җитәкчелек йөкләмәләре буенча да монастырьдан озак вакыт читтә торырга тиешмен, моның сәбәбе яхшы булса да, әдәплелеккә каршы килә. Моннан тыш, бу дәрәҗә миңа хезмәт бурычларымны тулысынча канәгатьләндерергә комачаулый, киресенчә, хезмәт эшләре буенча дөньяда булу мине рухи күнегүләрдән читләштерә; кеше буларак миңа хас булган йомшаклыклар миңа монахлык вәгъдәләрен тулысынча үтәү мөмкинлегеннән мәхрүм итә. Шуңа күрә, бәхетсезлеккә каршы, мин үз гомеремнең озак вакытлы тәҗрибәсенә ышанам. Шуңа да, үз вөҗданымны тынычландыру өчен соңгы чарага — Изге Синодка мөрәҗәгать иттем, миннән монах дәрәҗәсе белән төгәл һәм вөҗданым буенча үти алмаган бурычларны алуларын, калган көннәремне дөньяви исемдә хөкүмәт ихтыяры буенча үз сәләтләрем белән чакырылган вазыйфаларда уздырырга рөхсәт итүләрен сорыйм^[4].

Изге Синод рәсми хат белән П. Л. Шиллингка хәбәр итә: Иакинфтан монахлыкны алу Түбән Новгород архиепискобына тапшырылган, барон шунда ук аның белән язма элемтә урнаштыра, Себердән Петербургка кайтканда Түбән Новгородта монахлык антларын синологтан алуны сорый. Ләкин инде 1832 елның 2 гыйнварында Синод җитәкчелеге Иакинфка беркайда да тоткарланмыйча туп-туры башкалага барырга боера^[4]. 1832 елның 1 мартында Синод утырышында Иакинфтан үз карарыннан баш тартуга ирешү турында карар кабул ителә. Шул ук елның 12 маенда гына Синод монахлык дәрәҗәсеннән мәхрүм итүне рөхсәт итүче указ чыгара. 20 майда указ раслау өчен императорга тапшырыла, нәтиҗәдә инде 21 майда Иакинфны элеккечә, «монахлыкны калдырырга рөхсәт итмичә», Александр Невский лаврасында тоту турында карар кабул ителә^[4]. Иакинф һәм П. Л. Шиллингны бу туктатмый, 1832 елның июнендә барон тагын К. В. Нессельродка яңадан императорга гариза белән чыгарга мөрәҗәгать итә. Иакинф үзенең гаризасында монарх карары белән килешмәвен белдерә. Вице-канцлер бу документларга юл бирми^[4].

Тоткыннар һәм сөргенгә сөрелгән декабристлар белән Иакинф очрашулары турында документаль дәлилләр юк, гәрчә мондый аралашу факты XIX гасырда ук шик тудырмаган булса да. Төп дәлил булып Н. А. Бестужев тарафыннан ясалган (1922 елда Кяхтаның туган якны өйрәнү музеена бүләк ителгән) синологның акварель портреты тора^[4]. Бичурин белән Бестужев арасында танышу 1822—1823 елларда Петербургта яки инде Себердә — аларның бердәнбер очрашу урыны була алган Петровск заводында булырга мөмкин^[4]. Петровский заводына сәяхәт 1831 елның мартында — Хорин нәселендәге дацаннарны әйләнеп узу вакытында, яки шул ук елның җәендә, Иакинф Туркин кайнар чыганакларында дәваланган вакытта булырга мөмкин^[4]. П. Е. Скачков катгый рәвештә Иакинфның Н. А. Бестужев белән танышуы 1830 елга карый, ә элемтәләр соңрак та — 1835—1837 еллардагы сәяхәт вакытында да сакланган дип раслый^[12]. Н. С. Моллер истәлекләре буенча, Бестужев Иакинфка үзе кигән богаулардан үз кулы белән ясалган тимер тәсбих бүләк итә^[6].

1831 елның көзенә Шиллинг экспедициясе барлык планлаштырылган программаны үти. Байкал аръягында ламаизм буддачылыгының төзелеше җентекләп өйрәнелә, дацаннарда китап саклагычлар тасвирлана, бурят-монгол руханиларының уставы эшләнә (1832 елда кабул ителә), зур этнографик коллекция туплана. Азия департаменты Шиллинг белән Иакинфка Петербургка кайтып килүче Унынчы рухи миссияне каршы алырга һәм аны башкалага озатырга куша. Миссия 1831 елның 3 сентябрендә Пекиннан Кяхтага килә. Иакинф миссия әгъзалары белән актив аралаша, аның тәкъдиме буенча студент Кондрат Крымский Кяхта кытай теле училищесына укытучы итеп билгеләнә. Аның Казан университетының беренче Кытай теле профессоры Даниил атакай белән дустанә мөнәсәбәтләр урнаша^[12]. Кире кайтканда шулай ук Россия империясенең Кытай белән Көнбатыш чиген тикшерергә кирәк була; экспедиция башлыгы авырып китү сәбәпле, бу миссияне Иакинф үти. Ул Тумнан Змеиногорск аша Симәйгә кышкы сәфәр кыла, 3796 чакрым ара үтә. Туган якларында озак тормыйча, Ырынбур һәм Казан аша, Идел буена әйләнеп кайта. Мәскәүгә Иакинф 1832 елның 9 мартында кайта^[4].

Петербургка кайткач, Иакинф Азия департаментына Шеңҗан белән чик буенда махсус тикшеренүләр оештыру турында үтенеч белән мөрәҗәгать итә. Ул ике хезмәт язмасын тәкъдим итә: «Россиянең Кытай белән сәүдә торышы турында» һәм «Урта Азиядә инглизләрнең сәүдәсе турында». Министрлык бу юнәлешне эшләргә кирәк дип санамый, чөнки Иакинфка Урта Азиягә экспедиция ясарга рөхсәт ителмәгән^[12]. Яңа китаплар чыгару да кичектерелә. Бары тик 1835 елда гына Фәннәр академиясе Иакинфны «XV гасырдан алып бүгенге көнгә кадәр ойратларның яки калмыкларның тарихи күренеше» (1834) әсәре өчен тулы Демидов премиясе белән бүләкли^[4]. Бу хезмәтне Пушкин "Пугачёв тарихы"ның беренче бүлеген язганда куллана, бу турыда шактый киң тикшеренүләр бар^[4].

1833 елда Петербургта Иакинф Библияне маньчжур теленә тәрҗемә итү эшләре буенча Россиягә килгән Британ сәяхәтчесе Джордж Борроу (1803—1881) белән таныша. 1821 елда ук Азия департаменты тәрҗемәчесе С. В. Липовцов бу тәрҗемәне Россия Библия җәмгыяте кушуы буенча эшли башлый. Яңа Васыятьнең бер өлеше Петербургта дөнья күрә, ләкин бөтен текстны бастыру каршылык тудыра, һәм 1826 елда кулъязма Британия Библия җәмгыятенә җибәрелә^[12]. Моннан тыш, Шиллинг карамагында француз иезуиты Пьеро Библиясенең маньчжур тәрҗемәсе дә була. П. Л. Шиллинг көнчыгыш язуларын литографик репродукцияләү белән уңышлы эш иткәнгә күрә, Лондонда маньчжур Библиясен Россиядә бастыруны урынлы дип саныйлар^[12]. Борроу үзенең хат алышуында Иакинфтан кытай теле дәресләре алуын, ә алмашка аны инглиз теленә өйрәтүен искә ала. Шунысы игътибарга лаек, инглиз телендә синологның алга китеше юк диярлек^[12].

1834 елның 11 гыйнварында Кяхта таможня җитәкчелеге Азия департаментыннан кытай теле мәктәбендә «бер-ике елга булса да» укыту процессын оештыру өчен Иакинфны җибәрүен сорый^[12]. Шул ук үтенечтә хәбәр ителгәнчә, җирле сәүдәгәрләр 1834 елның сентябрендә цензура тарафыннан расланган кытай грамматикасын бастыру өчен түләргә әзер, ләкин аны бастыру типографик кыенлыклар аркасында тоткарлана. 1835 елның февралендә император ризалыгы белән Иакинф Кяхта кытай теле мәктәбенә укытучы итеп билгеләнә һәм шунда ук Себергә китә^[12].

Себергә бару һава торышының иртә җылыну аркасында авыр булып чыга. Новгородтан соң юлсызлык башлана һәм Түбән Новгородка кадәр 800 чакрымга якын дәвам итә. Казаннан Иакинф Шиллингка (1835 елның 1 марты), хәрәкәт тизлеге сәгатенә 3 чакрымнан артмый, Казаннан соңгы станциядә арба төбе җимерелеп, күп әйберләр юкка чыкты, ә ашыгыч ремонт 70 сумга төште, дип язган^[4]. Казанда Иакинф университетта була һәм монгол белгече А. В. Попов белән аралаша. Шәһәрдә ул нибары бер генә көн була; синолог икенче кыска тукталышын Иркутскида ясый. Кяхтада тере Кытай теле училищесының икенче ачылышы рәсми рәвештә 1835 елның 16 маенда була^[4].

Иакинф кытай телен өйрәнүнең 4 еллык программасын эшли, ул Россиядә укыту методикасының нигезе була^[12]. Программа китап телен аңлатырга сәләтле һәм аның нигезләрен белүче сәүдәгәрләрне һәм коммерцияле тәрҗемәчеләрне өйрәтү өчен каралган. Кяхта училищесына рус телендә укый һәм яза белүче, арифметиканың башлангыч кагыйдәләрен белүче барлык сыйныфлардан теләүчеләрне бушлай кабул итәләр. Иакинф үзе абитуриентлар белән Аллаһ кануны, рус теле һәм арифметика белән бушлай шөгыльләнгән. Синологның Азия департаментына рапортыннан күренгәнчә, беренче елда 7 яшьтән 21 яшькә кадәрге 22 «сәүдәгәр һәм мещан баласы» кабул ителгән. Телне өйрәнүдә аерылып торучылар хәрби бурычтан азат ителгән^[4].

Икенче тапкыр Себер якларында булу озакка сузыла. Азия департаменты белән хат алышудан билгеле булганча, синолог 1836 елның башында Петербургка кайтырга теләгән. 10 гыйнварда җитәкчелек аңа ел ахырына кадәр училищеда калырга куша. Шул ук вакытта беркем дә аңа хезмәт хакы җибәрү турында борчылмый; Иакинф үзенә тиешле сумманы 1835нче елның 1 февраленнән 1836нчы елның 1 февраленә кадәр акчалата Кяхтага җибәрүне таләп итә. Шул ук таләптән билгеле булганча, ул "Кытай грамматикасы"ның икенче өлешен тәмамлаган. Җирле сәүдәгәрләрнең тагын ике елга калу үтенеченә карамастан, Иакинф тиз арада Петербургка кайтырга уйлый һәм тиешле гариза җибәрә^[12].

Иакинфның үтенече кире кагыла: 1836 елның 26 декабрендә ул Азия департаментына «берсүзсез буйсынып» Кяхтада тагын бер елга калырга ризалыгын белдерә. Хәер, шәхси хатларында югалган вакыт турында әллә ни үкенү булмый, киресенчә, ул фәнни эш белән тагын да ныграк шөгыльләнә. "Автобиографик язма"дан күренгәнчә, ул «Кытай законнарының тулы системасын» төзи. 1837 елның 9 октябрендә "Бөек Цин законнары җыелмасы"ның (Да Цин хуэй дянь кыт. 大清會典) кыскартылган тәрҗемәсенең өч томлы кулъязмасы Азия департаментына җибәрелә^[2]. Бу хезмәтнең берничә бүлеге вакытлы матбугатта басылып чыга, мәсәлән, «Кытай турында статистик мәгълүматлар» француз тәрҗемәсендә 1837 елның октябрендә Фәннәр академиясе бюллетенендә дөнья күрә, ә русчасы "Халык мәгарифе министрлыгы журналы"нда басылып чыга^[4].

1837 елның җәендә Иакинф Туркин минераль суларында сәламәтлеген ныгыта һәм бер уңайдан этнографик күзәтүләр белән шөгыльләнә, бигрәк тә Селенга һәм Чикой үзәнлекләрендә яшәүче рус күченүчеләренең көнкүреше һәм аның күчмә бурятларга йогынтысы белән кызыксына. Өлешчә этнографик язмалар 1841 елда басылып чыга^[4].

Байкал аръягы буйлап сәяхәт иткәндә, Иакинф берничә тапкыр сөргендәге декабристлар янына бара һәм И. И. Пущин белән таныша, алар хәтта синологтан рухани дәрәҗәсен алу мәсьәләсе турында да фикер алышалар. 1837 елның декабрендә Иакинф, Азия департаменты рөхсәте белән, Кяхта мәктәбендәге эшләрне К. Г. Крымскийга тапшыра һәм Петербургка китә, анда 1838 елның гыйнварында килә^[4].

Петербургта Иакинф гадәти тормышка әйләнеп кайта, яңадан дөньяви һәм фәнни-әдәби салоннарда популяр фигурага әверелә. Истәлекләр буенча, ул Э. А. Карлгоф-Драшусованың әдәби салонында еш була, анда И. А. Крылов, Н. А. Полевой, Н. В. Кукольник, К. П. Брюллов даими килүчеләр була. Салон хуҗабикәсе болай дип искә төшерә:

…Ул Кытайда унбиш ел яши һәм бу ил белән шулкадәр туганлаша, аны шулкадәр ярата, шулкадәр өйрәнә ки, хәтта ул үзе дә кытайга охшап кала. Ул кырыс монах түгел иде, тыйнак ашый, арымый-талмый карта уйный, яхшы шәраб, күңелле әңгәмә ярата, Александр Невский лаврасында яшәсә дә, аерым хокукларда зур иректән файдалана һәм диндар кардәшләр иртәнге гыйбадәткә барганда еш кына өенә кайта^[4].

1838 елда «Кытай грамматикасы» дөнья күрә, аның басмасы 1828 елдан бирле дәвам итә. Типография һәм корректорлык кыенлыклары аркасында чыгымнар нык арта, нәтиҗәдә планлаштырылган 600 данә урынына 360 данә генә чыгарыла. Нигездә, Иакинф аны төзегәндә кытай филологик хезмәтләреннән, шулай ук кытай теле дәреслекләреннән, католик һәм протестант миссионерларының грамматикаларыннан файдалана^[19]. Грамматика матбугатта югары бәя ала, 1839 елның 17 апрелендә аның авторы икенче Демидов премиясенә лаек була. Озак вакытлар ул Россиядә XX гасыр башында укыту өчен кулланылган бердәнбер Кытай теле грамматикасы булып кала^[4].

Шул ук 1838 елда Иакинф «Кытай тәңкәләренең тасвирламалары» кулъязмасын — төрле чорлардагы 183 кытай тәңкәсенең тасвирламасын үз эченә алган япон каталогының тәрҗемәсен тәкъдим итә. Декабрьдә кулъязма императорга тәкъдим ителә, К. В. Нессельроде Фәннәр академиясе президенты С. С. Уваровка басманы финанслауны сорап мөрәҗәгать итә. Уваров бу үтенечне кире кага һәм кулъязманы сакларга Фәннәр академиясенә тапшырырга куша^[4].

1839 елның 15 февралендә Фәннәр академиясе конференциясе Иакинфка мәрхүм П. Л. Шиллинг җыентыгыннан Академия китапханәсенә килгән маньчжур, кытай һәм япон басмаларының тасвирламасын һәм каталогын төзүне сорап мөрәҗәгать итә. Синологның библиографик эш тәҗрибәсе бар иде инде: 1829 елда ук ул Гавами китапханә фондларыннан кытай һәм маньчжур китапларының «реестрын» төзи, соңрак ул көнчыгыш китапларының басма каталогына нигез була. Каталогны төзегән өчен 1840 елның 30 октябрендә Иакинф 200 сумлык көмеш премия ала. Аның каталогы нигезендә академик М. И. Броссе үзенең басма каталогын әзерли, шушы хезмәте өчен ул орден белән бүләкләнә. 1845 елда ук шәхси язышуында Иакинф үзенең ачуын белдерә^[4].

Азия департаменты тәрҗемәчесе буларак, Иакинф Уникенче Пекин миссиясенең дөньяви хезмәткәрләрен, шул исәптән В. П. Васильев, В. В. Горский һәм И. И. Захаровны тел буенча әзерли. Горский искә төшергәнчә, «укыту бик гади һәм ачык, шуңа күрә балалар да барысын аңларлар иде; дөресен генә әйткәндә, мин Иакинф атакай үз фәнен 2 нче сыйныф укытучысы буларак түгел, ә галим профессор буларак укыр дип уйладым». Иакинф үз фатирында атнага өч кытай теле дәресе үткәрә^[12].

1835—1838 елларда Кяхтага эш командировкасы Иакинфның ил буйлап соңгы сәфәре булмый. 1840 елда ул җитәкчелеккә «сәламәтлеген яхшырту һәм изге рәсүлләргә табыну өчен Мәскәү, Воронеж һәм Киев шәһәрләренә өч айга ялга китү турында» үтенеч юллый. Аңа рөхсәт бирелә, ләкин сәфәр турындагы документаль мәгълүматлар табылмаган^[4].

1838—1840 елларда Иакинф турыдан-туры Кытайга багышланган хезмәтләрен әзерли һәм бастыра башлый. Бары тик «Отечественные записки» журналында гына да ул 1839—1845 елларда төрле тематикалы 9 мәкалә бастыра. Элек журналларда басылган мәкаләләрен ул 1840 елда чыккан «Кытай. Аның кешеләре, гореф-гадәтләре һәм мәгърифәте» исемле китапта берләштерелә. Басма аның туганнан туган сеңлесе С. А. Мицикова — балачак дусты А. В. Карсунскийның кызы акчасына тормышка ашырыла. Бу хезмәткә бәя бирүдә замандашлары бик нык аерыла. Әгәр Ф. Менцов эчтәлеккә күзәтү ясаса, О. Сенковский китап белемсез кешеләргә генә исәпләнгән, ә белгеч үзе өчен бернинди яңалык таба алмаячак, дип яза. Иакинф әлеге рецензияләр җавапка лаек түгел дип белдерә^[4].

1841 елда Иакинф читтән торып француз синологы С. Жюльен белән таныша. Ул Г. Потье белән Һиндстан тасвирламасын кытай теленә тәрҗемә итү турында бәхәстә рус галименең арбитр булуын сорый. Үзенең «Exercices pratiques d’analyse, de syntaxe et de lexicographie chinoise» китабында Жюльен Иакинфның 1841 елның 12 декабрендәге хатын тулысынча яңадан яза^[5].

1842 елда «Кытай империясенең статистик тасвирламасы» дөнья күрә. Китап чыгаруга әкрен һәм авыр әзерләнә: автор каты авыру кичерә, ә кулъязманы үз хисабына бастырырга туры килә, ике томлык басма 7000 сумга төшә. Язылу буенча басмага акча җыярга тырышу бөтен империядә 1 кешенең язылуына китерә (Варшавада). 1841 елның 9 апрелендә кулъязма Фәннәр академиясе конференциясендә карала, ул аны Демидов премиясенә дәгъва кылырга рөхсәт итә, бу китапны бурычка бастырырга мөмкинлек бирә^[4]. Беренче рецензияләрнең берсен Казан университеты профессоры Даниил (Сивиллов) бирә, аның нигезендә китап Демидов премиясенә яртысына лаек була^[4]. Фәнни тәнкыйть бу китапны игътибарсыз калдыра диярлек. Аны сату да бик начар була: 1844 елга нибары 30 данә сатыла^[4].

1844 елгы «Кытайда игенчелек» дигән зур булмаган монография дә нәкъ шулай ук игътибарсыз кала. Нәтиҗәдә, синолог 1840 елгы Кытай турындагы китабын яңартырга карар кыла һәм 1845 елга Цензура комитетына ике хезмәт тәкъдим итә: «Кытай гражданлык һәм әхлакый хәләттә» һәм «Галимнәр диненең тасвирламасы». Башта кулъязмалар Чит ил эшләре министрлыгына җибәрелә, ләкин бердәнбер перспектива яңадан үз хисабына бастыру була. 1845 елның 30 ноябрендә цензура «Кытай гражданлык һәм әхлакый хәләттә» кулъязмасын үткәрә, ул бары тик 1848 елда нәшир Ф. В. Базунов ярдәме белән дөнья күрә^[4].

Фәнни-әдәби тәнкыйть Иакинфның бу хезмәтенә зур кызыксыну күрсәтә. Аның турында фикер алышу фәнни даирәләрдә дә, әдәби журналларда да шунда ук кискен бәхәс характерына ия була, бу турыдан-туры каршы бәяләүләр тудыра. Хезмәт Фәннәр академиясе тарафыннан Демидов премиясенә тәкъдим ителә, шуңа бәйле рәвештә Казан университеты профессоры О. М. Ковалевский җентекле анализ яза. Ковалевскийның уңай бәяләмәсе академиклар фикере белән туры килми: җидегә каршы ун тавыш белән Демидов премиясе бирелми, әмма Академия конференциясе хезмәтне мактаулы бәяләмә белән билгеләп үтә^[4].

Әдәби журналларда А. Ф. Вельтман («Москвитянин») һәм А. А. Краевский («Отечественные записки») уңай фикерләр калдыралар. Краевский күзлегеннән караганда, сораулар һәм җаваплар рәвешендә язылган китап структурасы бик уңышлы түгел һәм системалы бәян итүне җимерә. О. Сенковский «Библиотека для чтения» журналының ике санында киң рецензия чыгара, анда ул Иакинфны Кытайның иҗтимагый-сәяси төзелешен артык идеаллаштыруда шелтәли, ә Кытай белән Европаны чагыштыруны «ачу китергеч» дип бәяли. Шул ук вакытта рецензиядә Кытайны Россиядә генә түгел, ә Европада да танып белү өчен синолог хезмәтләренең әһәмияте турында сокланулы фикерләр дә җитәрлек була. Шунысы кызык, О. Сенковский ни өчен Европада Иакинф хезмәтләрен аз белүләре турында сорау бирә һәм моның сәбәбе — «аның әсәрләренең артык кытай формасы», бәян итүнең мавыктыргыч булмавы гаепле дигән нәтиҗәгә килә^[4].

Шундый ук фикерләрне В. Г. Белинский үзенең рецензиясендә дә белдерә, ул «Современник» журналында исеме күрсәтелмичә басылып чыга. Белинский «Иакинф Кытайны күбрәк рәсми итеп, мундирда һәм тантаналар белән күрсәтә» дип яза. Бигрәк тә ул кытайларның рухи-әхлакый йөзе турында кискен фикер белдерә, «кытай тантаналарын» камчылый һәм алгарышның бөтенләй булмавын фаш итә. Синолог Сенковский һәм Белинскийның ямьсез рецензияләрен җавапсыз калдыра алмый^[4]. "Москвитянин"ның көзге ике санында «Иакинф атакай» дигән зур мәкалә дөнья күрә. Синолог катгый белдергәнчә, тәнкыйтьчеләргә Кытайны идеаллаштыру булып тоелган әйбер белгечнең табигый реакциясе булып тора:

…Мин беренче булып Европада тамыр җәйгән бу дәүләт турындагы мәгълүматларның дөрес булмавын һәм фикерләрнең нигезсезлеген ачтым, һәм бу ачышны яклау дип санаган кеше ялгыша^{[Прим 6]}. Тагын шуны да әйтергә кирәк, мин бастырган барлык әсәрләрдә Кытай нәкъ менә хәзерге гражданлык һәм рухи халәттә сурәтләнгән: һәм бу дәүләт турында язганнарым Кытай хөкүмәте тарафыннан язылды һәм дөньяга чыгарылды, ә минем тарафтан шәхсән тикшерелде һәм тәрҗемәдә төгәллек белән бирелде. Яхшы фикерле укучыларга үзләре хөкем итәргә ирек бирәм, моны Кытайга һәвәслек дип санау дөресме?^[4]

Иакинфның соңгы зур синологик хезмәте «Борынгы заманнарда Урта Азиядә яшәгән халыклар турында мәгълүматлар җыентыгы» була. Ул аның күләме буенча иң зур эш булып тора: кулланылган документаль чыганаклар саны буенча да, тарихи мәсьәләләрне яктырту масштабы һәм Кытай текстлары тәрҗемәләренең тулылыгы буенча да^[4]. Үз хезмәтенең "Алхәбәр"ендә автор Пекиннан кайтканнан соң 25 ел дәвамында «Кытайның чиктәш дәүләтләр белән борынгы мөнәсәбәтләре» тикшеренүләре белән даими шөгыльләнүен яза^[5]. Академик М. П. Погодинга язган хатында тикшеренүче 1846 елның 1 гыйнварыннан зур хезмәт яза башлавын раслый^[4]. Шунда ук ул булачак басманы финанслау белән шөгыльләнергә алына, Фәннәр Академиясенең сәркатибе П. Н. Фусска мөрәҗәгать итә һәм академиянең Тарих-филология бүлегенә Кукан турындагы Кытай хәбәрләренең сынау дәрәҗәсендәге тәрҗемәсен тәкъдим итә. Тәрҗемә М. И. Броссе тарафыннан уңай бәяләнә. Иакинфның эпистоляр мирасы буенча, 1847 елның декабренә кулъязма нигездә тәмамланган була^[4].

1848 елның 7 гыйнварында Фәннәр академиясе конференциясе Казан университеты профессоры О. М. Ковалевскийга кулъязмага бәяләмә бирүне йөкли. Ковалевский билгеләве буенча, Иакинф хезмәтен бастыру «көнчыгышны өйрәнү фәне өчен уңыш» булачак. Шуның белән бергә рецензент синологның Кытай династия тарихлары материалларына тәнкыйтьсез карашын, шулай ук чагыштырма тикшеренүләр өчен грек һәм гарәп-фарсы чыганакларын җәлеп итү кирәклеген билгеләп үтә. Иакинф үзе Ковалевскийның эрудициясен югары бәяли һәм 1849 елның 25 февралендә язган хатында аңа эш җитешсезлекләре турында махсус аңлатма бирүне сорый^[4]. Кайбер искәрмәләр төзәтелә, ләкин төп теләккә карата Иакинф 1851 елда "Москвитянин"да махсус мәкалә-реферат бастыра, анда ул антик чыганакларда бернинди дә кыйммәт күрмәвен белдерә, моннан тыш, аларның хәбәрләре үзләре җентекләп тикшеренүне таләп итә дип саный^[4]. Үз хезмәтенең кереш сүзендә дә якынча шуны ук яза.

1849 елның 17 апрелендә Фәннәр академиясе Иакинфка тулы Демидов премиясен һәм хезмәт бастыру өчен өстәмә 1000 сум көмеш бирә^[4]. Текстны бастыруга әзерләү галимнең июнь аенда холера белән авыруы аркасында озакка сузыла, ләкин ул терелә, моны 1849 елның 27 июлендә П. Н. Фусска язган хәбәре дәлилли. Цензура кулъязманы 1849 елның октябрендә хуплый, әмма хәрби уку йортлары типографиясе карталарны туплауны һәм литографияләүне бик акрын алып бара. Бары тик 1851 елның мартында гына өч томлык «Халыклар турында тарих…» исеме астында дөнья күрә^[4].

Рецензентларның фикерләре кабат бүленә. Мәсәлән, Н. С. Шукин "Халык мәгарифе министрлыгы журналы"нда мактау сүзләрен кызганмый һәм «Ватан фәнендә әһәмиятле вакыйга» турында сөйли. «Москвитянин» һәм "Современник"тагы бәяләмәләрнең аноним авторлары да аны кабатлый. Ә менә Петербург университеты профессоры А. К. Казем-Бек Иакинф хезмәтен кискен тәнкыйтьли. 1852 елда «Отечественные записки» журналында дөнья күргән аның рецензиясендә Кытайдан читтә яшәүче халыклар турындагы Кытай чыганакларының дөреслегенә һәм сыйфатына бик тискәре бәя бирелә. Казем-Бек синологны Кытай чыганакларына тәнкыйди бәя бирмәве, шулай ук Иакинф көнбатыш Кытай белгечләренең фикерләрен дәлилсез кире какканы өчен шелтәли^[4].

1840 еллар дәвамында галимнең сәламәтлеге өзлексез начарая. 1848—1850 елларда ул һәр җәйне Киновеядагы Александр Невский лаврасының авыру һәм зәгыйфь монахлар йортында үткәрергә мәҗбүр була. Н. С. Моллер истәлекләре буенча, 1851 елдан соң ул бик нык картая һәм хәлсезләнә, җитәкчелек аны хәтта җәйге ялга туганнары янына да җибәрергә теләми^[6]. Психик яктан бозылу билгеләре барлыкка килә: игътибарсызлык, онытучанлык. Башкаларга караганда ешрак Иакинфка килгән Н. С. Щукин, «гомеренең соңгы ике елында ул автомат кебек йөрде, бара иде һәм туктый да алмый», дип раслый, кәефнең кискен үзгәрүенә дучар була, күптән булган вакыйгаларны гына хәтерли^[10]. Ул үзенең яшен бутый башлый, 1851 елда туган көнен бәйрәм иткәндә бер кунакка үзенең 80, икенчеләренә 75 яшь тулуын әйтә^[6].

Шул ук вакытта Н. С. Моллер истәлекләрендә тасвирланган сәер вакыйга була. Муриндагы дачада булганда, Иакинф «Шайтан сазлыгы» дип исемләнгән урынны тикшерергә була. 1851 елның 25 августында, иртәнге аштан соң берүзе урамга чыгып үзе агачка бәйләнгән була, аягыннан итекләре салдырылган, әмма шул ук вакытта чылбырлы алтын сәгате һәм 300 сумлы акча янчыгы кагылмыйча кала. Иакинф раславынча, «аны явыз көч йөрткән һәм урман агачына бәйләп куйган»^[6]. Тетрәнү зур була: ул еш кына аңын югалта, якыннарын көчкә генә таный, ялгыз калудан курка. 1852 елның башында көчле өянәктән соң туганнары аны монастырьга озата. Шул ук елның җәендә Киновеяда ул бераз сәламәтләнә, ләкин 1852 елның 19 июнендә М. П. Погодинга язган хатында аңа автобиографик язма җибәрүне сорый, чөнки үзенең туган көнен һәм яшен оныта^[4]. 1852 елның көзеннән авыру яңадан башлана, шуннан соң Иакинф инде үз хөҗрәсеннән чыкмый^[4]. Н. С. Моллер истәлекләре буенча, монастырь кардәшлеге үзләренең ваемсыз кардәшләре турында кайгыртмый; авыру янына куелган монах аны озакка бикләп куя алган; шуннан соң үлеп баручыны бөтенләй караудан туктаган һәм хәтта «аны күк ризыгы көтә» дип, ризыктан да мәхрүм иткәннәр^[6].

Галим 1853 елның 11 маенда иртәнге сәгать биштә монахлар күз алдында вафат була^[13]. Икенче көнне Александр Невский лаврасы канцеляриясе аның үлеме турында Азия департаментына хәбәр итә, Н. С. Щукин 13 майда «Северная пчела» газетасында кечкенә генә некролог бастырып чыгара. Туганнары аның үлеме турында некрологтан гына белә, шул ук көнне җеназада нибары 4 кеше катнаша. Лавра руханилар соборы иң кыйммәтле әйберләрне сатарга, ә китаплар һәм кулъязмаларны монастырь китапханәсенә тапшырырга карар итә. Иакинф хөҗрәсе һәм китапханәнең бер өлеше идарәчегә — Пекиндагы Унберенче рухи миссиянең элеккеге архимандриты Вениаминга (Морачевичка) күчә^[4].

Лазаревский зиратындагы Иакинф кабере башта бернинди язмасыз гади агач тәре белән билгеләнгән була. 1866 елда дуслары һәм хөрмәт итүчеләр исеме һәм яшәү еллары язылган кара граниттан һәйкәл куялар, алар арасында Кытай белгече Аввакум атакай тәкъдим иткән эпитафия языла: кыт. трад. 無时勤勞垂光史册, гад. 无时勤劳垂光史册, пиньинь: wúshí qínláo chuíguāng shǐcè, палл. уши циньлао чуйгуан шицэ — «Тынычлыкны белмичә тырышып эшләде һәм тарих елъязмаларына яктылык кертте»^{[4][Прим 7]}.

Казанда кытай гыйлеме үсешенә өметләнеп, 1843 елда ук галим Казан руханилар академиясенә ориенталистика буенча үзенең 12 китабын һәм башка галимнәрнең хезмәтләрен (барлыгы 17 том) тапшыра. 1849 елда ул Академиягә 136 китап (219 томда), 16 кулъязма, шул исәптән «Цзычжи тунцзянь ганму», һәм 15 төрле карта бүләк итә^[20]. Иакинфның Казандагы кулъязмалары җыентыгын тасвирларга беренче тапкыр Санкт-Петербург университетының Көнчыгыш факультеты приват-доценты А. Е. Любимов омтыла. Аның мәкаләсе 1908 елда "Россия археологик җәмгыятенең Көнчыгыш бүлеге язмалары"нда басылып чыга^[4]. Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Казан архивларында сакланган кулъязма хезмәтләр 1920 еллардан совет тикшеренүчеләре тарафыннан тасвирлана. Алар арасында — А. Е. Любимов, С. А. Козин, А. А. Петров, Д. И. Тихонов, П. Е. Скачков, З. И. Горбачёва, Л. И. Чугуевский^[21].

Берничә тапкыр «Цзычжи тунцзянь ганму» һәйкәле тәрҗемәсен бастырырга тырышалар, аның кулъязмасы 1936 елда Казаннан ССРБ Фәннәр академиясенең Көнчыгыш институтына тапшырыла^[4]. Бу эшне Л. И. Думан башлый, 1938 елда аңа В. Н. Кривцов һәм З. И. Горбачёва кушыла, әмма сугыш аркасында ул ахырына кадәр җиткерелми. 1951—1953 елларда ССРБ Фәннәр академиясенең Көнчыгышны өйрәнү институтының көнчыгыш кулъязмалар секторы хезмәткәрләре (хәзер бу Россия Фәннәр академиясенең Көнчыгыш кулъязмалары институты) «Цзычжи тунцзянь ганму» ның 16 томын бастыруга әзерли һәм аларга искәрмәләр төзи. Басманы академик В. М. Алексеев, С. П. Толстов, Н. В. Кюнер һәм Б. И. Панкратов гомуми редакциясе астында башкарырга һәм 1953 елда галимнең үлеменә йөз ел тулу уңаеннан чыгарырга планлаштыралар. Кереш мәкаләне академик Н. И. Конрад язарга тиеш була. Әмма аңлашылмаган сәбәпләр аркасында хезмәт бастырылмый^[21].

1950—1953 елларда ССРБ Фәннәр академиясенең Этнография институты "Борынгы заманнарда Урта Азиядә яшәгән халыклар турында мәгълүматлар җыентыгы"н өч томда яңадан бастырып чыгара. Басма китапның дөньяга чыгуына йөз ел тулуга һәм Н. Я. Бичуринның вафатына йөз ел тулуга багышлана. Китапка фәнни бәя А. Н. Бернштам һәм Н. В. Кюнерның кереш мәкаләләрендә бар^[21]. 1960 елда Чабаксарда Л. Н. Гумилёв һәм М. Ф. Хван тарафыннан әзерләнгән «Көнчыгыш һәм Урта Азиянең тарихи географиясе буенча мәгълүматлар җыентыгы» басылып чыга. Бу Татарстан Үзәк архивы җыентыгыннан өч кулъязманың басмасы: «Кытай империясенең җир тасвирламасы», «Кытайдагы губерналар һәм шәһәрләр әлифбасы» һәм «Кытай губерналары 13 географиясе», алар автор тарафыннан басылып чыгуга күздә тотылмаган^[4]. 1991 елда шулай ук Чабаксарда Иакинфның «Мәңгелек хәтер өчен» исемле публицистик һәм шигъри әсәрләре җыентыгы дөнья күрә.

Н. Я. Бичуринның фәнни мирасын тасвирлау һәм аның биографиясенә архив материалларын ачыклау буенча Пётр Скельянович Скачков (1892—1964) шактый зур эш башкара. Н. Я. Бичуринның тууына 200 ел тулуга багышланган конференция материаллары буенча А. Н. Хохлов «Н. Я. Бичурин һәм аның рус көнчыгышны өйрәнүгә керткән өлеше» (1977) дигән ике өлешле җыентык төзи һәм редакцияли^[21]. 1997 һәм 2007 елларда Чабаксарда П. В. Денисовның Иакинф тормышы һәм эшчәнлеге буенча барлык билгеле чыганакларны исәпкә алган биографик тикшеренүләре чыга.

XXI гасыр башында Иакинф мирасына кызыксыну яңадан җанлана. 2002 елда «Ватан һәм чит ил көнчыгышны өйрәнү классикасы» китаплар сериясендә А. Н. Хохловның киң кереш сүзләре белән тәэмин ителгән «Кытай империясенең статистик тасвирламасы» һәм «Кытай гражданлык һәм әхлакый халәттә» энциклопедик хезмәтләре яңадан басылып чыга. 2008 елда «Монголлар тарихы» җыентыгында «Чыңгыз нәселеннән беренче дүрт хан тарихы» яңадан басыла. 2009 елда Чжоу Дуньиның «Беренче башлангыч сызым» трактатының тәрҗемәсе яңадан басылып чыга. 2010 елда Самарда «Монголия турындагы язмалар» яңадан басылып чыга, ә Петербургта беренче тапкыр, Иакинф тарафыннан Кытайда башкарылган «Амур елгасы буенда Уссури елгасыннан алып аның тамагына кадәр, Көнчыгыш диңгезнең бөтен ярында Кореядан алып Россия чигенә кадәр һәм бу яр буенда яткан барлык утрауларда яшәүче халыклар турында» этнографик альбомы чыга^[22].

Академик В. С. Мясников һәм И. Ф. Попова сүзләре буенча, Иакинф Бичурин дөнья синологиясендә беренче тапкыр Кытай чыганакларының дөнья тарихын өйрәнү өчен мөһимлеген күрсәтә һәм Россия Кытай гыйлеме үсешен күп дистә елларга комплекслы дисциплина буларак билгели^[21]. Ул шулай ук зур күләмдә кытай чыганаклары белән эшләгән беренче рус синологы була; аңа кадәр дөнья синологиясендә беркем дә Кытай тарихи чыганакларын андый зур күләмдә кулланмаган^[21].

Дөнья фәнендә беренче тапкыр рус галиме кытай төшенчәләренең мәгънәсен башка телләргә тәрҗемә итү өчен адекват терминология эшләү мәсьәләсен күтәрә. Тәрҗемәләр текстында Иакинф аңлату сүзләреннән кача һәм кытай әдәби теленең ритмын сакларга омтыла^[21]. «Бичурин хезмәтләрендә Европа фәненең казанышлары беренче тапкыр Кытай фәненең казанышлары белән баетылган. Ул материалның мөмкин кадәр тулы колачлануын һәм фактның күп гасырлар дәвамында Кытай тарихнамәсенең төп принциплары булып калуын бәяли. Ул Кытай тарихнамәсенең рационализмы һәм практицизмын көнбатыш чагыштырма тикшеренү ысулы белән берләштерә алган. Асылда ул кытай гуманитар фәненең чын мәгънәсен аңлаган һәм аның көнбатыш белән тигез кыйммәтен таныган беренче Европа галиме»^[21]. Көнбатыш синологларының беренчесе булып Бичурин Кытай тарихын һәм мәдәниятен үзләштерү өчен кытай комментатор әдәбиятының әһәмиятен бәяли һәм Чжу Си (1130—1200) кебек фәлсәфәченең идеяләр системасын чагылдырган "Дүрт китап"ка аңлатмалар тәрҗемәсен бастырырга уйлый. Тәрҗемә бүгенге көнгә кадәр басылмаган^[21].

Тәрҗемә ысулы өчен Иакинфның үз үзенчәлекләре хас була: ул үз алдына филологик-лингвистик план бурычларын куймый, шуңа күрә тәрҗемә иткәндә терминнарны һәм әйтемнәрне бер формага китерүне рөхсәт итә. Мәсәлән, утрак торак пунктлар өчен кулланылган кытай оригиналындагы барлык терминнарны ул «шәһәр» сүзе белән генә тәрҗемә иткән, гәрчә иң киң таралган кытай термины чэн (кыт. трад. 城, пиньинь: chéng) төрле тарихи чорларда бер үк булмаган эчтәлеккә ия булган. Бу борынгы кытай чыганакларында кулланылган терлек токымнары һәм атлар исемнәренә дә кагыла (Иакинф һәрвакыт Урта Азиядән килгән теләсә нинди атлар өчен «аргамак» атамасын куллана). Географик атамаларны тәрҗемә итү һәм тәңгәлләштерүдә унификацияләү Иакинфның Монголия территориясендә яшәгән барлык борынгы халыкларны үз чорына кадәр этник яктан бертөрле дип санавы белән аңлатыла. Башкача әйткәндә, ул төрекләрне — аеруча урта гасыр туцзюэларын һәм уйгурларны «монголлаштырган»; моннан тыш, ул исемнәрнең һәм географик атамаларның монгол этимологиясе белән мавыга. Башка үзенчәлекләр дә очрый: ул принципиаль рәвештә Ханьхай оронимын (кыт. трад. 瀚海, пиньинь: Hànhǎi) Байкал белән тәңгәлләштерә, гәрчә Кытай чыганакларында Гоби чүле шулай аталган. А. Н. Бернштам әйтүенчә, бу «тарихка каршы карашлар» аның дини белем алуы һәм ул яшәгән һәм эшләгән мохит йогынтысы нәтиҗәсе була^[5].

Иакинф кытай телен һәм төп чыганакларны яхшы белсә дә, фәнни һәм әдәби хезмәтләре башка кимчелекләрдән дә мәхрүм ителмәгән. Академик С. Л. Тихвинский болай дип яза: «Рус укучысы өчен беренче тапкыр Кытайның бай һәм үзенчәлекле мәдәниятен, гореф-гадәтләрен һәм традицияләрен ачкан Иакинф атакайның мавыгуы кайбер хезмәтләрендә Кытайның иҗтимагый-сәяси тормышының аерым якларын, маньчжур монархиясенең дәүләт төзелешен һәм законнарын идеаллаштыруда, шулай ук Европа белән Кытай арасында нигезсез параллельләр үткәрүдә чагыла»^[23]. В. Г. Дацышен фикеренчә, Иакинф, рус кытайчылыгын «иң югары дәрәҗәгә» күтәреп, үзенең хезмәтләрендә XVIII гасырның гомуми гуманитар линиясен дәвам итә, чөнки Кытай рус дәүләтчелеге мәсьәләләрен тикшергәндә аның өчен уңай үрнәк булып хезмәт итә^[24].

Тарихчылар тарафыннан праваслау чиркәве хезмәтендә ясалган кыска һәм аз санлы тормыш тасвирламаларында Иакинфны чиркәү эшлеклесе буларак тасвирларга омтылыш ясала. XIX гасырда ук иеромонах Николай (Адоратский), асылда үз-үзенә каршы килеп, болай дип яза: «рухани буларак, Иакинф атакай, һичшиксез, диндә әхлакый ярдәм эзли һәм таба. Шунысы гаҗәп: ул, рухани дәрәҗәсеннән мәхрүм ителгәч дә, үз әсәрләре астында кул куйган кебек, гомере буе „монах Иакинф“ тыйнак образында кала»^[9]. 1953 елда, Иакинфның вафатына йөз ел тулу уңаеннан, аның турында профессор А. И. Макаровский мәкалә яза, ләкин ул бары тик 150 еллыгына гына басылып чыга. Мәкаләдә Иакинфның миссионерлык өлкәсендәге уңышсызлыклары миссиянең авыр матди шартларына йөкләнә һәм мондый нәтиҗә ясала: «Дини мәктәптән чыккан һәм рус чиркәвенә монахлар санында Кытай праваслау миссиясе башлыгы булып хезмәт иткән күренекле галим һәм патриотны Рус чиркәве һәм рус дини мәктәбе дога кылып искә алырга хокуклы. Киң дини карашлы, монахлар тормышы кагыйдәләренә ирекле караган кеше булса да, Иакинф атакайны дөньяви фикер ияләре рәтенә генә кертеп булмый»^[25]. О. Гринцевичның 2010 елда басылган мәкаләсендә Иакинф-миссионер эшчәнлеге белән изге Стефан Пермский мирасы арасында параллельләр үткәрелә^[26].

А. И. Кобзев билгеләп үткәнчә, «Н. Я. Бичуринның якты вакыйгаларга бай биографиясе, тарихчыларның гына түгел, беллетристларның да игътибарына лаек була»^[27]. 1955 елда А. Таланов Н. Ромова белән берлектә «Друг Чжунго» китабын бастыра («Балалар әдәбияты» нәшрияты конкурсында бүләкләнә). «Армый-талмый Иакинф Бичурин» дигән кыскача очерк С. Н. Марков тарафыннан «Мәңгелек эзләр» (1973) китабына урнаштырыла. Кытайны өйрәнүче монахның шәхесе В. Н. Кривцовның 1978, 1984 һәм 1988 елларда дөнья күргән «Wayback Machine та 2013 елның 15 маендагы Иакинф атакайның Архив күчермәсе» тарихи-документаль дилогиясендә реконструкцияләнә. Автор, үзе синолог буларак, күп кенә чыганакларны эшкәртә һәм аның герое яшәгән һәм эшләгән барлык урыннарда диярлек була, шул исәптән Ханбалыкта да^[28]. Иакинф 1987 елда «Тимер тәсбихләр» миниатюрасын бастырган В. С. Пикульнең дә игътибарын җәлеп итә^[29].

Чуашстанда Иакинфны беренче һәм иң зур чуаш галиме буларак хөрмәт итәләр, Чабаксарда даими рәвештә фәнни конференцияләр уздырыла, ә «Бичуриниана» җирле рәссамнар һәм язучылар иҗатында тема буларак кулланыла. Чабаксарда Бичурин урамы бар, шулай ук аңа багышланган ике һәйкәл бар. Чабаксар районының Күгеси посёлогында «Бичурин һәм хәзерге заман» музее урнашкан^[30], аның кече ватанында — Мариин-Посад районының Бичурино авылында музей ачылган^[4].