Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Бурятлар

Бурятлар (рус. Буря́ты, үзатама — буряад зон, буряадууд, ᠪᠣᠷᠢᠶᠠᠳ) — Байкал күле тирәсендә формалашкан һәм уртак мәдәният, тарих белән берләшкән бурят телендә сөйләшүче монгол телле халык[8][9].

Тасвирлама

Бурятларның борынгы бабалары булып байыркы һәм курыкан кабиләләре санала[10]. Алар VI гасырдан башлап Байкал күле тирәсендәге җирләрне үзләштерә башлыйлар. Бу чорда төрле күчмә дәүләтләр составында булалар. X гасырда Уйгыр каганлыгының  [рус.] (тат. таркалуы һәм монгол телле киданнарның көчәюе байыркыларның көнчыгыштан көнбатышка күчүләренә һәм курыканнар белән тыгызрак бәйләнешкә керүләренә китерә[11][12][13][14][15][16][17][18]. Монгол империясе барлыкка килгән вакытка Байкал күле тирәсендәге халыкларның төп өлеше «баргутлар» дигән уртак этнонимга ия була. Бу чорда Байкал тирәсендәге җирләр Баргуҗин-Токум дип атала. Соңрак әлеге мәйданнар Монгол дәүләте составына керә. XIII гасыр ахырында Монгол империясендәге сугышлар нәтиҗәсендә бурятлар элеккеге җирләреннән Көнбатыш Монголиягә китәргә мәҗбүр булганар дип фаразлана. Ойрат чыганакларындагы мәгълүматлар буенча, Монгол империясе таркалгач, барга-бурятлар дип аталган әлеге халык Ойрат ханлыгын төзүдә катнаша. Нәтиҗәдә XV йөзнең икенче яртысында Көньяк Монголиягә күчеп китәләр һәм анда монголларның юншиэбү (рус. юншиэбу) төмәне составына кушылалар. XVI гасыр башында бу берләшмә берничә өлешкә таркала. Якынча XVI йөзнең икенче яртысы белән XVII гасыр башы арасында Байкал күле тирәсенә әйләнеп кайталар. Ойрат–халха сугышы нәтиҗәсендә аларның бер өлеше Ойрат тайшасы биләмәләренә алып кителә[19][20][21], калганнары халха ханнары хакимлеген танырга мәҗбүр була.

1727 елда Россия белән Кытай арасында Бур килешүе имзалана, һәм бурятлар бу дәүләтләр арасында ике өлешкә бүленә. Күпчелеге Россиядә, калганнары Кытай территориясенә китә.

Хәзерге көндә бурятлар Россиядә (Бурятия Республикасы, Иркутск өлкәсе, Байкал арты крае), Кытайда (Эчке Монголия автоном районының Хулун-Буир шәһәр округы) һәм Монголиядә (Дорнод, Хэнтий, Сэлэнгэ аймаклары) яшиләр. Якынча гомуми саны 550 меңнән[9] 690 меңгә[22][23] кадәр кешене тәшкил итә.

Бу халык монгол телләренең берсе булган, Монголиядә һәм Кытайда монгол теле диалекты саналган һәм Россиядә үз әдәби нормаларына ия бурят телендә сөйләшә.

Дин тотучы бурятлар күбесенчә буддачылык һәм шаманлыкка ышана. Буддачы бурятлар Төньяк буддачылык (махаян) юнәлеше тарафдарлары булып тора. Шаманлык исә, үз чиратында, күпмедер дәрәҗәдә барлык бурятлар арасында һәм традицион рәвештә Иркутск өлкәсе бурятларының бер өлеше, шулай ук Кытайның иске баргутлары арасында киң таралыш ала.

Яшәгән илләрендә монгол этник төркемнәренең берсе яки мөстәкыйль милләт булып саналалар. Россия Федерациясендә аерым халык булып торалар. Баргутлар һәм бурятлар Монголиядә монгол этник төркемнәренең берсен тәшкил итсәләр дә, төрле этник төркемнәргә карыйлар. Кытай Халык Республикасының 2010 елгы халык санын алу хисапларында бурят телендә сөйләшүчеләр рәсми танылган 56 милләтнең берсе булган Кытай монголлары составына керәләр.

Этноним

Бурятлар өчен гомуми этноним булып «баргут» атамасы торган дип фаразлана. Монгол һәм ойрат тарихи чыганакларында бурятларны еш кына «баргутлар» яки сирәгрәк «баргу-бурятлар» дип атыйлар[24][25]. Бурятларның этник территориясен бүлгәннән соң, Россия дәүләте чикләрендәге бурятларның этнонимы сыйфатында «брат кешеләре» экзоэтнонимы, аннан соң «бурятлар» атамасы кулланыла, Цин империясендә бары тик «баргутлар» этнонимы гына файдаланыла. Шул ук вакытта чик аша күчеп йөргән бер үк бурят төркемен Россиядә (рус. «братские») һәм Цин империясендә («баргутлар») төрлечә атый алганнар[26]. Тикшеренүчеләр тарафыннан Россиядәге бурятларның үзатамасы сыйфатында XVIII гасырның икенче яртысына кадәр «барга-бурят» яки «баргут» этнонимы теркәлә, ләкин XIX гасырда инде Россиядә бу халык үзләрен «бурятлар» дип кенә атый.

undefined

«Баргутлар». Ц. Б. Цыдендамбаев «байыркы» һәм «баргут» этнонимнарының мәгънәви тәңгәллеген исбатлый: «Һәрхәлдә, төркиләрнең чит кабиләләрнең үзатамаларын төрки телгә тәрҗемә итеп атау гадәте булганлыгын раслаучы кызыклы фактлар да очрый. Мәсәлән, баргутларны байыркы дип атаулары билгеле. Шул ук вакытта байыркы төрки сүзенең «примитив; борынгы» дигәнне аңлатуы ачыклана[27], һәм, димәк ул «тупас; примитив; борынгы; патриархаль» мәгънәсенә ия монгол баргасына тәңгәл килә[28]». Мондый этимологияне Д. Д. Нимаев та хуплый.

«Бурятлар». «Бурят» этнонимының килеп чыгышы күп очракта бәхәсле һәм ахыргача ачыкланмаган булып кала бирә. «Бурят» (бурийат) этнонимы беренче тапкыр «Сокровенное сказание монголов» (1240) чыганагында телгә алына дип санала.

Төп фаразлар

  1. Этнонимның тотем характерын күз алдында тоткан бүре төрки сүзенә барып тоташкан «пыраат» хакас терминыннан килеп чыккан дип фаразланса да, хәзерге вакытка монгол телле җәмгыятьнең бу хайванны олылауны дәлилләрлек бернинди факт та юк[29]. Хакас телендә гомумтөрки [б] авазы [п] кебек әйтелә. Рус казаклары арасында бу атама хакаслардан көнчыгыштарак яшәгән көнбатыш бурятлар өчен хас була. Алга таба «пыраат» атамасы «брат» рус сүзенә әверелә һәм Рус дәүләте чикләрендәге барлык монгол телле халыкларга беркетелә (рус. браты, братские люди, брацкие мунгалы), соңыннан эхиритлар, булагатлар, хонгодорлар һәм хор-бурятлар тарафыннан «буряад» рәвешендә гомуми үзатама буларак кабул ителә.
  2. «Бу» — чал сүзләреннән килеп чыккан, күчерелмә мәгънәдә иске, борынгы һәм ойрот — урман халыклары, тулаем алганда борынгы (төп) урман халыклары дип тәрҗемә ителә.
  3. Д. Банзаров бурят сүзен «бурут» (бургут) этнонимының фонетик варианты дип саный[30]. Бу этноним бүре сүзенә барып тоташа. Бүре атамасыннан тыш, шулай ук соры, ачык соры, куе көл төсен дә (масть) белдерә[31].
  4. «Бури» — куаклык сүзеннән[32]. «Бораа» — монгол телендә куе әрәмәлек, урман чытырманлыгы, тауларда яки далаларда куе яки юл-юл булып үскән урман дигән мәгънәне йөртә[33].
  5. А. Г. Митрошкина этнонимның чыпта, калын җәймә, камыш мәгънәсен белдергән «бурийа» фарсы сүзеннән килеп чыгу мөмкинлеге турында әйтә[30].
  6. «Буриха» — тайпылу мәгънәсен белдерә[34][35]. Бу атама сянбиялеләр белән бәйле, бурутлар — килешмәүчеләр, ягъни сянбиялеләр (борынгы монголлар) хәрби центризм идеологиясе белән килешмәүчеләр. Ул монгол экспансиясе башланганчы кулланыла. Монгол гаскәрләре бурятларның борынгы бабалары территориясенә үтеп кергәндә әлеге халык «Әнә бурят ошоhон зон», ди. Шул вакыттан «бурят» атамасы берегеп кала[36].

Этноним халык авыз иҗатында

Халык авыз иҗаты риваятьләрендә һәм тарихи истәлекләрдә Асуйхан, Бурядай, Баргу-Батыр, Баргудай-Мәргән һәм башка исемнәр телгә алына. Бурят генеалогик мифларының мәшһүр персонажы булып шаман хатын-кыз Асуйханның улы, Оледой һәм Хоридойның бертуганы, Ихирид (Эхирит) һәм Болгадның (Булагат) атасы Бурядай тора. Бу исемнәрдә олет (сәгәнут), хор, эхирит һәм булагат кебек бурят кабиләләренең этнонимнары чагылдырыла[37].

Бурят генеалогиясендә ыру башлыгы Баргу-Батыр (Баргу-Баһадир) була[38]. Телдән сөйләнелгән риваятьләргә караганда, Бурядай — Баргу-Батырның улы, Оледой белән Хоридойның бетуганы[30].

Кайбер тикшеренүчеләр фаразлаганча, Буряадай-Мәргән монголларның легендар бабасы Бөртә-Чиноның аналогы, Бурядай белән Бөртә бер үк сүзнең фонетик вариантлары булып тора[37][30]. Бөртә-Чино (Чал Бүре[39]) исемендә борынгы «чинос» этнонимы (Бөртә-Чино[40], Бөртә-Чинос[38]) чагылыш тапкан.

«Буряад» этнонимы Байкал буе территориясендә яшәгән халык буларак «Сокровенное сказание монголов» чыганагында гына очрый[41]. Шул ук вакытта руслар килгәндә «бурят» этнонимы белән яшәгән аерым кабилә яки ыру булмый[42]. Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, бурят этнонимын иң башта булагатлар кабиләсе ала[38].

Шулай ук кайбер галимнәр[38] «Сокровенное сказание» чыганагында «айриуд-буйрууд»[43] кушылмасын ойрад һәм бурийат («ойрад-бурийат») этнонимнары тәшкил итә исәпли[38].

Этник тарих

Борынгы тарих

Бурятлар тарихи яктан монгол[44], төрки[44], тунгус-маньчжур һәм самодий чыгышлы төрле этник компонентлардан барлыкка килә[45][46]. Байкал төбәгенең иң борынгы халкын тунгус-маньчжур һәм самодий кабиләләре тәшкил иткән дип фаразлана[44][46].

Хәзерге вакытта күпчелек тикшеренүчеләр бурятларның килеп чыгышы телә кабиләләре берлегенә кергән байыркы һәм курыкан дип аталган Үзәк Азия  күчмә кабиләләре белән бәйле дип саный.

Байкал төбәгендә байыркыларның беренче искә алынуы безнең эраның V–VI гасырларына карый.

Төркиләр һәм теләләр берләшеп, Җуҗан каганлыгын тар-мар иткәннән соң, телә кабиләләренең кайберләре Байкал күле һәм Керулен елгасы буендагы җирләрне басып ала[47]. «Суй китабы»нда байыркы Туул елгасыннан (Сәләнгә елгасы бассейныннан) төньяктарак урнашкан халык буларак телгә алына.

«Аларның җирләре зур мәйданнарны били һәм Хәнтәй таулыгыннан көнчыгышка таба күчмә мөхә кабиләләренәчә, ягъни, көньякта Керулен елгасын кичмичә, Сунгари елгасы бассейнына кадәр дәвам итә; төньяк чикләренә килгәндә, ул тау тайгасына кадәр барып җиткән булырга мөмкин» дип билгеләп үтелә[48]. Бу вакытта байыркылар Төрки каганлык составында булсалар да, даими рәвештә аңа каршы баш күтәрәләр. Төрки каганлык таркалганнан соң Сейянто каганлыгы, Таң империясе һәм Икенче Төрки каганлык  [рус.] (тат. составында булалар[47]. Байыркылар күчеп йөргән җир Йер-Байыркы дип атала. Бу вакытта бөек иркеннәр (идарәчеләр) һәм илтабарлар тарафыннан идарә ителәләр. Чыганакларга караганда, терлекчелек (нигездә атлар үстерәләр), аучылык һәм күпмедер дәрәҗәдә игенчелек, шулай ук тимер эшкәртү белән шөгыльләнәләр[49]. Күпчелек тикшеренүчеләр байыркыны төрки телле кабиләләргә кертә, ләкин бу мәсьәлә һаман да бәхәсле булып кала бирә. Д. Д. Нимаев байыркыны монгол телле кабилә буларак санарга нигез бар дип исәпли һәм аларны Көнбатыш Байкал аръягының төньяк-көнчыгыш өлешендә локальләштерә[44].

Бу вакытта курыканнар төньяк чикләрдә яшиләр һәм Үзәк Азия далаларының сәяси тормышында актив катнашмыйлар[50].

Төрки каганлык урынында Уйгыр каганлыгы төзелә, анда телә кабиләләре берлеге өстенлек итә[51][50]. 840 елда Ениисей кыргызлары Уйгыр каганлыгының башкаласын басып ала һәм яндыра, шул рәвешле аның яшәешен туктата.

IX–XIII гасырлар Баргуҗин-Токумы

Уйгыр каганлыгы таркалганнан соң, кайбер галимнәр курыканнар Кыргыз каганлыгына  [рус.] (тат. бәйле булган дип фаразлый. Бу хакта сакланып калган кайбер язма һәйкәлләрдә дә сөйләнә, анда курыканнарның яулап алынуы турында хәбәр ителә. Шулай ук бу халыкны кыргызларның кыштымнары буларак телгә алган чыганаклар да бар. Кыргызларның дәүләте көнчыгышка таба курыканнарга («гулигани») кадәр дәвам иткәнлеген раслаучы башка язма истәлекләр дә сакланган. Андагы мәгълүматлар буенча курыканнар Кыргыз каганлыгына кермәгән дигән нәтиҗәгә килергә мөмкин. Кыргызларның Байкал буенда яшәгәнлекләрен исбат итәрлек археологик материалларның булмавы да шул хакта сөйли. IX гасыр уртасында, ягъни кыргызларның иң көчле күтәрелешләре чорында курыканнар Кыргыз каганлыгына номиналь бәйлелекләрен таныганнар дип фаразларга мөмкин[12].

Уйгыр каганлыгы таркалганнан соң байыркыларның язмышы турында хәбәр иткән мәгълүматлар теркәлмәгән, һәрхәлдә, алар телә кабиләләре арасында очрамыйлар, шулай ук кыргызларга һәм киданнарга буйсынулары турында да мәгълүмат юк. Алар Байкал аръягының аерым районнарында яшәүләрен дәвам иткәннәр дип фаразларга мөмкин[12]. Соңрак, «кидан басымы» белән бәйле рәвештә, байыркы кабиләсе ареалы чикләнә һәм күчерелә, алга таба Байкалның көнбатыш ягына килүләре сәбәпле, ул киңәйтелә, һәм яшәү урыны булып күлнең ике ягы да, соңрак күбесенчә Байкал алды санала башлый[14].

Безнең эраның II меңьеллыгының беренче яртысында баегу (байыркы) кабиләсе баргут атамасы белән билгеле. Рәшид әд-Дин билгеләп үткәнчә, баргут, хор, тулас һәм алардан тармакланган тумат кабиләләре бер-берсенә якын һәм бу халыклар барысы да баргутлар дип атала. Баргутлар Баргуҗин-Токум иленең төп халкын тәшкил итә, аның чикләрендә шулай ук ойрат, хойин-урианхай, булагачин, кәрәмучин кебек бик күп башка «кабиләләр» дә яши[52].

XIII–XVII йөзләр Монгол чоры

1207 елда Чыңгызхан үзенең улы Җүчине уң канат гаскәрләре белән бергә «урман халыкларын» буйсындырырга җибәрә. «Алтаң Тобчи» чыганагы XVII йөздә язылган булуга карамастан, үз эченә XIII гасырның беренче яртысына, хәтта XII йөзгә барып тоташкан вакыйгаларны ала. Хезмәттә Җүчи буйсындырган халыклар исемлегендә эзлекле рәвештә «баргу» һәм «бурийат» этнонимнары очрый. Монгол текстында һәрберсе мөстәкыйль атама буларак бирелсә дә, Г. Д. Санжеев аларны «баргу-бурят» дигән бердәм этноним дип фаразлый[53][54][55].

Баргутларның Монгол дәүләтенә кушылуы тыныч үтә. Шул ук вакытта хор-түмәтләр, аларның баш күтәрүләренә бәйле рәвештә, «Сокровенное сказание монголов» хезмәтендә һәм Рәшид әд-Дин елъязмасында күп мәртәбә телгә алына. XIII гасырның икенче яртысында Монгол империясендә озакка сузылган үзара көрәш башлана, бу Төньяк Монголиянең, Көньяк Байкал буе җирләренең ташландык хәлдә калуына һәм әлеге төбәкләрдә яшәүче кайбер этник төркемнәрнең Көнбатыш Монголиягә күчеп китүләренә нигез була[56]. Моннан тыш, Арыг-Буганың Юань династиясе белән үзара көрәше Көнбатыш Монголиядәге халыкларны берләштерә. XIV йөзнең соңгы унъеллыкларында Ойрат ханлыгы барлыкка килгәч, Төньяк-Көнбатыш Монголиянең дүрт куәтле халкы — борынгы ойратлар, найманнар, кәрәитләр һәм баргутлар берлеген «ойратлар» дип атыйлар[57][24].

undefined

XV йөзнең икенче яртысында күп ойратлар, эчке фетнәләрдән һәм Көнчыгыш Монгол хакимнәренең һөҗүмнәреннән качып, Көнбатыш Монголия чикләрен ташлап китәләр. 1469 елда ойратларның зур төркеме, юншиэбү төмәненә кушылып, көнчыгыш тарафка юнәлә. XV гасыр ахыры — XVI йөз башы Көнчыгыш Монгол төмәннәренең составын тасвирлаган «Цзю-Бянькао» Кытай трактаты буенча юншиэбү таңлыгархан, шубучин, һонхотан, нумучин, асуд, харачин, шарануд, табан аймак, баргу һәм бурят (buriyad) дигән бүлекләрдән (оток) тора.

Баргутлар 1543 елда язылган «О северных делах» хезмәтендә телгә алына, анда алар турында түбәндәгеләр хәбәр ителә: «Монголлар аларны кара монголлар дип атыйлар. Сугышны һәм талашны яраталар. Аларның берничә төмән гаскәре бар. Корычтан кылыч коялар». Әлеге чыганак буенча баргутлар бу чорда халхалар янында урнашкан була[58].

1552 елда Түмәт ханы Алтаң ойратлар җирләренә бәреп керә һәм аларны тар-мар итә, шулай ук Каракорым шәһәрен, аның тирәләрен басып ала. Алтаң ханның җиңүе түшәтү ханнарның ыру башлыгы Абатай җитәкчелегендәге халхаларга Хангай таулары һәм Сәләнгә елгасы үзәне буйларындагы җирләрне үзләштерү мөмкинлеген бирә[56].

XVI гасырның икенче яртысы дәвамында Көнчыгыш монгол ханнары белән бәрелешләр бара һәм алар ойратлар өчен уңышсыз тәмамлана. 1570 еллардан башлап алар җирле төсмер ала һәм нигездә халха ханнарына каршы бара, нәтиҗәдә беренчеләре Көнбатыш Монголиядән китәргә мәҗбүр була[59].

Баргутлар рус казакларының 1609 елгы язмасында Минусин сөзәклегенең көнчыгыш чигендәге кешеләр (рус. «братские люди») буларак телгә алына, шуңа бәйле рәвештә, алар Көнчыгыш монголларның күпмедер өлеше белән бергә көнбатышка һәм төньяк-көнбатышка күченүдә дә катнашкан булырга мөмкин дип фаразлана[60].

XVII–XVIII йөзләр

XVII гасыр башы чыганакларында «брат кешеләре» Көнбатыш Себердәге халыкларга ясак салуда русларның көндәшләре буларак та телгә алына[61][62][63]. Ләкин XVII гасырның икенче чиреге башына мөнәсәбәтле чыганакларда әлеге халык турында мәгълүматлар теркәлми башлый. Бу ойратлар һәм халхалар арасындагы сугышлар белән бәйле буырга мөмкин. Ойрат–халха сугышы вакытында әсирлеккә алынган олыс кешеләрен элеккеге нойоннарына кайтаруны җайга салган 1640 елгы Бөек законнар җыелмасындыгы маддә дә шул хакта сөйли. Анда махсус рәвештә баргут, багатуд һәм хойт вәкилләре турында искәртелә, алар ниндидер сәбәпләр аркасында үзләренең элеккеге нойоннарына кире кайтмаска, ойратлар биләмәләрендә калырга тиеш була[64]. Бурятларның конфликтта катнашулары турында өстәмә мәгълүматларны В. М. Бакунинның 1761 елгы «Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев» хезмәтенән алырга мөмкин: «Баргу-бурат[лар] моннан алда Иртеш елгасы башында һәм Алтай таулары янында күчеп йөриләр һәм аларның үз хуҗалары бар. Ләкин 1618 елдан күршеләре мунгаллар һәм башка калмыклар һөҗүменнән бөлгенлеккә төшәләр, аларның күбесе төрле олысларга бүленә. Шулай ук шактый өлеше Россия империясе буйсынуына күчә һәм хәзер Себернең Иркутск провинциясендә яши һәм туган телләрендә үзләрен бурат дип атый, россиялеләр аларны «брат калмыклар» дип йөртә»[56][25]. Хәбәрдән күренгәнчә, ул вакытта үз идарәчеләре булган барга-бурятлар ойратлар һәм халхалар һөҗүмнәренә дучар булалар. Бу хакта шулай ук рус казакларының 1625 елгы язмасы да дәлилли, анда «Братлар җире Кытай чиге белән кушылды; ә братлар җирендә кешеләр күп диләр ... һәм ничә ел Кытай халкы белән сугышу дәвам итә» дип хәбәр ителә. «Кытай халкы» дигәндә сүз халхалар турында бара дип фаразлана[62], XVII гасыр уртасында Сэцэн хан аймагында баргут отогы (удел) булуы ачыклана[58].

undefined

XVII гасырның беренче унъеллыгына Рус дәүләте Көнбатыш Себер территориясен үзләштерүен тәмамлый һәм Байкал буе халкына ясак түләтү өчен отрядлар җибәрә башлый. Ләкин каршылык күрсәтүләр нәтиҗәсендә, рус илгизәрләре бу төбәктә алга китешләрен акрынайтырга һәм баструклар, ныгытмалар төзү эшенә керешергә мәҗбүр була. XVII гасыр уртасында Байкал буенда баструклар челтәре корыла. Монгол телле кабиләләрнең бер өлеше казаклар тарафыннан буйсындырыла, калганнары Халхага китәргә мәҗбүр була. 1658 елда Иван Похабовның гамәлләре нәтиҗәсендә Балаган баструкларына буйсынган бөтен халыкның барысы да диярлек Халхага күчеп китә[62]. Бу вакытта Ерак Көнчыгышта көчле Маньчжур дәүләте барлыкка килә һәм ул акрынлап Монголияне үзенә буйсындыра башлый. XVIII гасырның беренче яртысында баргу-бурятларның урнашу территориясе тулысынча Рус дәүләте һәм Цин империясе арасында бүленә.

XVIII–XIX гасырлар

XVII гасырда бурятларны Россия һәм Цин империяләренең дәүләт-административ системасына кертү процессы бара.

undefined

Россиядә башта бурят халкы баструклардан контрольдә тотыла. XIX гасырның беренче яртысында Себер административ реформасы нәтиҗәсендә аларны империя административ системасына кертү процессы тәмамлана, ул вакытта ведомстволар (дала думалары) һәм мөстәкыйль чит халыклар идарәләре төзелә. XX гасыр башында дала думалары бетерелә. Шулай ук 1766 елда Сәләнгә чиге буйлап каравыл тору өчен бурятлардан 1 нче ашебагат, 2 нче цонгол, 3 нче атаган һәм 4 нче сартул дигән полклар оештырыла. Алар 1851 елда Байкал арты казак гаскәрен төзегәндә реформалаштырыла[66].

XVII гасырның беренче яртысында баргутлар Кытай Цин империясенең сигез тамгалы хәрби-административ системасына кертелә. Ул җәмгыятьнең барлык икътисади, социаль, сәяси өлкәләрен җайга сала һәм 1911 елга кадәр эшчәнлек алып бара.

XX гасыр

1917 елгы Февраль инкыйлабыннан соң бурятларның Бурят-Монгол милли дәүләте оештырыла. Аның югары органы булып Бурят милли комитеты тора.

1921 елда Ерак Көнчыгыш Республикасы составында Бурят-Монгол автономияле өлкәсе барлыкка килә. 1922 елда РСФСРның Монгол-Бурят автономияле өлкәсе оештырыла. 1923 елда алар РСФСР составындагы Бурят-Монгол АССРна берләшәлә. 1937 елда берничә район Бурят-Монгол АССР составыннан чыгарыла, алардан автономияле округлар — Усть-Ордын Бурят милли округы һәм Ага Бурят автономияле округы төзелә; шул ук вакытта бурят халкы яшәгән кайбер районнар автономияләр составыннан аерып чыгарыла (Онон һәм Ольхон). 1958 елда Бурят-Монгол АССРы Бурят АССРы дип үзгәртелә[67]. 1992 елда Бурят АССРы Бурятия Республикасы дип атала башлый.

1911 елда Кытайда, бәйсез дәүләт төзү максаты белән, баргут кораллы күтәрелеше уза. Хулун-Буир 1920 елда территорияне Кытай милитаристлары басып алганчыга кадәр мөстәкыйль тышкы һәм эчке сәясәт алып бара. 1928 елда чираттагы күтәрелеш кабына, ләкин ул тиздән Кытай гаскәрләре тарафыннан бастырыла[68].

Демография

Тарихи демография

XVII гасыр уртасында бурятларның гомуми саны 77 мең кешене тәшкил итә, шулай ук башка мәгълүматлар да бар[69]. Совет галимнәре Б. О. Долгих, В. М. Кабузан һәм С. М. Троицкий тикшеренүләренә караганда, XVII гасырның беренче унъеллыкларында Байкал буенда яшәгән монгол телле кабиләләрнең саны 50–60 меңнән дә түбән төшәргә тиеш булмый[70].

Хәзерге вакытта урнашулары һәм саны

Бурятларның якынча саны төрле чыганакларда 550 меңнән[10] 690 меңгә кадәр кеше дип исәпләнә.

Бурятлар Россиядә

1897 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча Россия империясендә 288 663 кеше бурят телен туган теле итеп күрсәтә[71].

Бөтенсоюз һәм Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматлары буенча җанисәп (1926–2010)
1926 елгы халык санын алу нәтиҗәләре
[72][73]
1939 елгы халык санын алу нәтиҗәләре
[74][75]
1959 елгы халык санын алу нәтиҗәләре
[76]
1970 елгы халык санын алу нәтиҗәләре
[77]
1979 елгы халык санын алу нәтиҗәләре
[78]
1989 елгы халык санын алу нәтиҗәләре
[79]
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре[80]
2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре[81]
СССР 237 501 ↘224 719 ↗252 959 ↗314 671 ↗352 646 ↗421 380
РСФСР/Россия Федерациясе

шул исәптән Бурят-Монгол АССРсында/ Бурят АССР / Бурятия Республикасы

Чита өлкәсендә/ Байкал арты крае

Иркутск өлкәсендә

237 494
214 957
—
—		 ↘220 654
↘116 382
33 367
64 072		 ↗251 504
↗135 798
↗39 956
↗70 529		 ↗312 847
↗178 660
↗51 629
↗73 336		 ↗349 760
↗206 860
↗56 503
↘71 124		 ↗417 425
↗249 525
↗66 635
↗77 330		 ↗445 175
↗272 910
↗70 457
↗80 565		 ↗461 389
↗286 839
↗73 941
↘77 667
undefined

Соңгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Россия Федерациясендәге бурятларның саны 461 389 кешене тәшкил итә. Нигездә Бурятия Республикасында (286 839 кеше), Иркутск өлкәсендә (77 667 кеше), шул исәптән Усть-Орда Бурят округыда (49871 кеше), Байкал арты краенда (73 941 кеше) һәм Ага Бурят округында  (50 125 кеше) тупланып яшиләр. Алар шулай ук Саха-Якутия республикасында (70–11 кеше), Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Томск һәм РФнең башка шәһәрләрендә яшиләр.

2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары нигезендә Россия районнары һәм шәһәрләре буенча бурятлар өлеше (халык исәбе буенча бурятларның өлеше 5 %тан арткан муниципаль районнар һәм шәһәр округлары күрсәтелә):

undefined
Муниципаль район, шәһәр округы Процент Исәп
Ага бистәсе шәһәр округы (Байкал арты крае) 74,3 11640
Ага районы (Байкал арты крае) 67 12520
Хурамхан районы (Бурятия Республикасы) 65,7 9860
Түнхәнәй районы (Бурятия Республикасы) 64,2 14555
Захаминай районы (Бурятия Республикасы) 63,6 18096
Могойтуй районы (Байкал арты крае) 63,5 17439
Кижинга районы (Бурятия Республикасы) 61,8 10202
Иволгинск районы (Бурятия Республикасы) 60 22790
Баяндай районы (Иркутск өлкәсе) 59,9 6906
Дульдурга районы (Байкал арты крае) 57,3 8795
Еравнин районы (Бурятия Республикасы) 54,9 10269
Эхирит-Булагат районы (Иркутск өлкәсе) 53,2 16278
Ольхон районы (Иркутск өлкәсе) 49,3 4657
Оса районы (Иркутск өлкәсе) 46,6 9520
Нукутский районы (Иркутск өлкәсе) 46,4 7304
Җәдын районы (Бурятия Республикасы) 42,2 12386
Хоринск районы (Бурятия Республикасы) 34,6 6389
Сәләнгын районы (Бурятия Республикасы) 34,4 15971
Ахын районы (Бурятия Республикасы) 33,2 1777
«Улан-Удэ шәһәре» шәһәр округы (Бурятия Республикасы) 32,6 131834
Алар районы (Иркутск өлкәсе) 25 5370
Кяхта районы (Бурятия Республикасы) 24,8 9867
Баргуҗин районы (Бурятия Республикасы) 22,2 5239
Бохан районы (Иркутск өлкәсе) 21,8 5537
Онон районы (Байкал арты крае) 19,9 2228
Мухоршибир районы (Бурятия Республикасы) 17,4 4344
Заиграево районы (Бурятия Республикасы) 13,4 6697
Баунт эвенки районы (Бурятия Республикасы) 13,3 1285
Бичура районы (Бурятия Республикасы) 12 3042
Байкал арты районы (Байкал арты крае) 8,5 1741
Петровск-Забайкальский районы (Байкал арты крае) 6,2 1200
Тарбагатай районы (Бурятия Республикасы) 6 988
Муй районы (Бурятия Республикасы) 5,6 736
Качуг районы (Иркутск өлкәсе) 5,2 904
Оловянная районы (Байкал арты крае) 5,1 2218
Кабанск районы (Бурятия Республикасы) 5 2994

Бурятлар Кытайда

Кытай Халык Республикасында бурятларның саны якынча 70 мең[9] яки 164 мең кеше дип исәпләнә[22]. Нигездә Кытайның төньяк-көнчыгышында урнашкан Эчке Монголия автоном районы Хулун-Буир шәһәр округының көнбатыш өлешендәге Барга тарихи өлкәсендә яшиләр. Монда 70–90 мең (1990)[10] чамасы яңа баргутлар (Шинэ-Барга-Юци, Шинэ-Барга-Цзоци хошуннары) һәм иске баргутлар (Чэнь-Барга-Ци), шулай ук 7 мең чамасы кеше Шәнәхән бурятлары (Шәнәхән җирлеге, Эвенки автоном хошуны) гомер итә. Кытайда халык санын алу барышында монголлар буларак исәпләнәләр, бу аларның төгәл санын ачыклауны катлауландыра. 1982 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча бурят телендә сөйләшүчеләр саны 65 мең кешене тәшкил итә (47 000 кеше яңа баргут диалектында, 14 000 кеше иске баргут диалектында, 4500 кеше ага диалектында сөйләшә)[82]. Күпчелек тикшеренүчеләр, кардәш халыклар булуларына карамастан, баргутларны бурятлардан аерым халык дип саный. XX гасыр башында Кытайга күчеп килгән бурятларның саны якынча 8000 кеше дип исәпләнә.

Бурятлар Монголиядә

2010 елда Монголиядә яшәүче бурятлар саны 48 074 кешене тәшкил итә[23]. Бу исәпкә илнең төньягында — Дорнодта, Хэнтийда, Улан-Баторда, Сәләнгәдә, Булганда, Хувсгелда яшәүче 45 087 бурят, шулай ук 2989 баргут керә. Соңгылары 2010 елгы җанисәп буенча бурятлардан аерым этник төркем буларак исәпкә алына.

Тел

Төп мәкалә: Бурят теле

Бурят теленә фонетикада сингармонизм  [рус.] (тат. һәм агглютинатив морфологик төзелеш хас. Җөмләдә сүзләрнең билгеле тәртибе булган («субъект + объект + предикат») телләргә карый; билгеләмә билгеләнүчедән алда килә[83][84]. Төрле мәгълүматлар буенча бурят телендә сөйләшүчеләрнең гомуми саны 318 меңнән 369 меңгә кадәр кешене тәшкил итә. Әдәби норма сыйфатында бурят теленең хор диалекты кабул ителә. Бурят теленә сөйләмнең акрын монотон темпы, шулай ук сузыкларның микъдари редукциясе булмавы һәм фарингаль [h] авазы хас. Бурят теленең монгол телләреннән аермасы барлыкка килүгә башка халыклар, аеруча эвенк телендә сөйләшүчеләр белән аралашу тәэсир итә. Барлык монгол телләреннән бары тик бурят телендә генә [h] фарингаль тартыгы бар. Аның барлыкка килүе бурят теленең аваз төзелешен тулысынча үзгәртә. Мәсәлән, бу йомык өрелмәле һәм өрелмәле тартыкларның структур рәтен тулысынча үзгәртеп коруга китерә. Әгәр монгол консонант системасында һәрвакыт йомык тартыклар өстенлек итсә, бурят телендә спирантлар күбрәк була башлый, бу, һичшиксез, телнең артикулятор үзенчәлегендә чагылыш таба.

undefined
undefined

Бурят теле, башка монгол телләреннән аермалы буларак, түбәндәге фонетик үзенчәлекләргә ия:

  1. Интонацион-ритмик үзенчәлек — сөйләмнең акрын монотон темпы, тулы сузыклылык һәм сузыкларның микъдар редукциясе булмау.
  2. Фарингаль [h] тартыгы булу.
  3. Аффрикатның тулысынча булмавы.
  4. Диалектларда өрелмәле ике фокуслы [ž] һәм урта тел [J] авазының чиратлашуы.
  5. Бурят теле өчен гадәти булмаган олаштыручы диалект барлыкка килү.
  6. Сузыкларны алдан билгеләү процессы һәм кайбер диалектларда [æ] һәм [ое] катнаш рәт сузыкларының барлыкка килүе[85].

Диалектлар

Фин лингвисты Ю. Янхуненның Төньяк-Көнчыгыш Азиянең юкка чыгучы телләренә багышланган хезмәтендә бурят теле берничә төркемгә бүленә:

  • Байкал аръягында, Монголиянең төньягында һәм КХРның Шәнәхән җирлегендәге көнчыгыш бурят теле. Монголия һәм Кытайда монгол теленең диалекты булып санала. Якынча 400 мең этник вәкилнең 300 меңнән артыгы бу телдә сөйләшә (1993);
  • Байкал буенда, Көнчыгыш Саяннан төньяктарак һәм Ангара елгасы үзәнендә, шулай ук Байкал аръягындагы Баргуҗа елгасы үзәнендә таралган көнбатыш бурят теле. Көнчыгыш бурят теле белән бер тел булып санала, ләкин кайбер аермалыклар бу телләрдә сөйләшүчеләрнең тиз арада аңлашуына киртә тудыра. Көнчыгыш бурятларның бертөрлерәк булган теленнән аермалы буларак, ул күп диалектларга ия;
  • Кытайның төньяк-көнчыгышындагы Барга тарихи өлкәсендә таралган яңа баргут сөйләме. Кытай хакимияте тарафыннан монгол теле диалекты буларак классификацияләнә. Яңа баргутларның 100 меңнән ким булмаган этник төркеме вәкилләренең күбесе үз телендә иркен аралаша. Мәктәпкәчә яшьтә күбесе үз телендә сөйләшә, әмма алга таба белем бирү монгол телендә алып барыла. XVIII гасырда яңа баргутлар теле көнчыгыш бурят теленең диалекты була, ләкин аның алга таба үсеше монгол теленең төньяк-көнчыгыш диалектлары йогынтысында дәвам итә;
  • Чэнь-Барга-Ци хошунында, Эчке Монголиядә, Кытайда таралган иске баргут теле. Иске баргутлар сан ягыннан якынча 50 мең кеше дип исәпләнә, аларның күбесе инде үз телен белми. XVII гасырда иске баргутлар теле көнчыгыш бурят теле диалекты белән бер була, шуннан соң озак вакыт чагыштырмача изоляциядә үсә, алга таба монгол теленең төньяк диалектлары йогынтысын кичерә[86].

Е. Скрибник классификациясе буенча бурят теле түбәндәге берничә диалект төркеменә бүленә:

  • бурятлар яшәгән ареалның көнбатыш перифериясендә таралган Түбән Уда диалекты;
  • Байкал күленнән көнбатышка таба таралган Алайрай-Түнхәнәй төркеме. Ул түбәндәге диалектларга бүленә:
    • Алайрай;
    • Түнхәнәй-Ахын;
    • Захаминай;
    • Унгы;
  • Усть-Орда округында һәм аның белән чиктәш Байкал буе территорияләрендә өстенлек иткән эхирит-булагат төркеме. Ул түбәндәге диалектларга бүленә:
    • Эхирит-Булагат (үзе);
    • Бохан;
    • Ольхон;
    • Баргуҗин;
    • Байкал-Кудара;
  • Хор төркеме Байкал күленнән көнчыгышка таба таралыш ала. Бу телдә шулай ук Монголиядәге бурятларның күп өлеше һәм Кытайдагы бурятларның зур булмаган төркеме сөйләшә. Түбәндәге диалектларга бүленә:
    • Хор (үзе);
    • Ага;
    • Түгнә;
    • Төньяк Сәләнгә;
  • баргут төркеме Хулун-Буир территориясендә тарала. Түбәндәге диалектларга бүленә:
    • ике баргут (яки чыпчын);
    • яңа баргут.

Күпчелек бурят филологлары башка диалектларны да аерып күрсәтәләр. Е. Скрибник һәм күпчелек чит ил тикшеренүчеләре фикеренчә, әлеге диалектлар бурят теле диалектлары булып саналмый[87].

  • Бурятиянең көньягында таралган Сәләнгә төркеме. Чит ил тикшеренүчеләре аларны монгол (халха) теле диалектлары дип саный. Ул түбәндәге диалектларга бүленә:
    • сонгол;
    • сартул.
  • Күп кенә тикшеренүчеләр тарафыннан аерым тел булып саналган хамниган диалекты.

Мәдәният

Язмачылык

1930 еллар уртасына кадәр бурятлар иске монгол язуын куллана. 1905 елда лама Агван Доржиев вагиндра язуын уйлап таба. Бурятларның үз тарихи язма чыганаклары һәм әдәби һәйкәлләре бар[88][89]. Бу — әлеге халыкның тарихының һәм мәдәниятенең төп этаплары тасвирлаган XIX гасырга мөнәсәбәтле бурят елъязмалары. Будда дине әһелләре һәм остазлары үзләреннән соң бай рухи мирас хезмәтләрен, шулай ук буддачылык фәлсәфәсе[90], тарихы, тантра практикалары һәм Тибет медицинасы буенча тәрҗемәләрен калдыралар. Бурятиянең күпчелек дацаннарында китапларны ксилографик ысул белән бастыручы басмаханәләр була.

Милли бию

Йохор — түгәрәк буенча җырлап әйләнә торган бурят милли биюе. Башка монгол халыкларында мондый бию юк.

Милли әдәбият

Бурятларның мөһим язма мирасы бар. Аңа беренче чиратта бурят елъязмалары, бурят тарихы һәм риваятьләре керә. Бурятлар — үз тарихи язма истәлекләренә ия булган  Себердәге бердәнбер халык.

Бурятларның традицион әдәбияты атаклы шаманнар тарихын һәм шаманлык илаһларына табыну кагыйдәләрен үз эченә алган ярым будда, ярым шаман әсәрләрен тәшкил итә.

Бурятларның әдәбиятының төп өлеше будда традициясенең тәрҗемә әсәрләреннән тора. Болар, беренче чиратта, тибет теленнән монгол теленә тәрҗемә ителгән будда изге китаплары, фәлсәфә, медицина һәм башка өлкәләр буенча трактатлар һәм 200 томнан артык «Данджур» — канунлаштырылган шәрехләр тупланмасы була.

Милли кием

Бурят традицион костюмы Бурятиянең этник төбәгенә бәйле рәвештә төрлелеге белән аерылып тора (нигездә бу хатын-кызлар костюмына хас).

undefined

Бурятларның милли киемнәре дәгәлдән  — эшкәртелгән сарык тиресеннән, күкрәкнең өске өлешендә өчпочмаклы уемтыклы, җиңнәрендәге кебек үк кул чуклары тыгыз итеп уралап алган мех кафтаннан гыйбарәт. Җәй көне дәгәл шундый ук өлгеле постау кафтанга алыштырыла. Байкал артындагы ярлылар кәгазьдән эшләнгән, байлар ефәктән тегелгән халат киеп йөри торган була. Яңгырлы көннәрдә дәгәл өстеннән шинельнең бер төре булган зур мех якалы саба кигәннәр. Елның салкын вакытында, бигрәк тә юлда — даха, ягъни тиредән йоны тышкы якка калдырып тегелгән киң халат файдаланыла.

undefined

Дәгәл билен пычак һәм тәмәке тарту кирәк-яраклары — чакма таш, ганза (кыска чыбыклы кечкенә бакыр көпшә) һәм тәмәке янчыгын элгән каеш билбау белән тарттыра тораган булалар. Дәгәлнең күкрәк өлеше монгол тегелеше вариантыннан әнгәр белән аерылып тора, аның өске ягына төрле төстәге: аска — сары-кызыл, уртага — кара, өскә — ак, яшел яки зәңгәр тасма тегелә. Беренчел варианты — сары-кызыл, кара, ак була.

Тар һәм озын чалбар тупас итеп эшкәртелгән күннән (ровдуга), күлмәк зәңгәр тукымадан — дабадан тегелә.

Кышкы аяк киеме булып колынның аяк тиресеннән тегелгән унты, елның калган вакытында өскә таба очлаеп торган башлы итектән — гутадан тора.

Ир-атлар һәм хатын-кызлар тар кырлы һәм түбәсендә кызыл чугы булган түгәрәк баш киеменнән йөриләр.

Хатын-кыз киеме ир-атныкыннан бизәкләр һәм чигүләр белән аерылып тора. Хатын-кызларда дәгәл төсле постау белән әйләндереп алына, арка өлешендә — өске якта — постау белән квадрат рәвешендә чигү ясала, киемгә төймәләрдән, тәңкәләрдән бакыр һәм көмеш бизәнү әйберләре тегелә. Байкал артында хатын-кыз халатлары итәккә тегелгән кыска кофтадан гыйбарәт.

Кызлар бик күп тәңкәләр белән бизәлгән һәм саны 10нан алып 20гә кадәр булган чәч толымчыгы йөртә. Хатын-кызлар муеннарына мәрҗән, көмеш, алтын тәңкәләр һәм башка бизәгечләр тагып йөри; колакларында — баш аша җеп белән тарттырылган зур алкалар, колак артында — «полталар» (асылмалар); кулларында көмеш яки бакыр бугаклар (кыршау рәвешендәге беләзек төре) һәм башка бизәнү әйберләре була.

Милли бәйрәмнәр

  • Сагаалган — Ак ай бәйрәме (Көнчыгыш календаре буенча Яңа ел);
  • «Эрын Гурбан Наадан» (сүзгә-сүз — өч ир-ат уены) — бурят халык спорт бәйрәме. Бу бәйрәмнең төрле атамалары бар: «Сурхарбан» — бурят теленнән уктан ату дигәнне аңлата, «Эрын Гурбан Наадан» — ир-атларның өч уены, «Саммай наадан» — җәйге уеннар. Бәйрәм вакытында спортның өч төре — уктан ату, ат чабышлары һәм көрәш буенча традицион ярышлар уза.
  • «Алтаргана»  — бурят этносының традицион мәдәниятен һәм милли спорт төрләрен торгызуга, саклауга, күрсәтүгә, бу халыкның телен, гореф-гадәтләрен, көнкүрешен, этикасын саклауга юнәлдерелгән халыкара бурят милли фестивале.

Милли эпос

Бурят халкының хәтерендә ике йөздән артык эпик риваять сакланып калган. Аларның иң мөһиме — «Гәсәр» эпосы. Бу әсәр Монголиядә, Кытайда һәм Тибетта билгеле. Эпосның иң борынгы һәм аутентик варианты көнбатыш бурятларда була.

Музыка

Бурятларның халык музыка иҗаты күп санлы жанрлардан — эпик хикәяләрдән (улигер), лирик йолалардан, бию җырларыннан (аеруча йохор әйлән-бәйлән биюе популяр) һәм башка жанрлардан гыйбарәт. Көй нигезе — ангемитон пентатоника.

Милли аш-су

Элек-электән  бурятларның аш-суында хайван һәм катнаш хайван-үсемлек продуктлары зур урын алып тора. Күп итеп ачыткылы әче сөт, прессланган эремчек массасын әзерли торган булалар.

Бурятлар сөт, тоз, май яки май салып яшел чәй эчкәннәр. Аларның кухнясында «курунга» дип аталган махсус әче сөт эчемлеге рецепты бар. Аны сыер сөтенә чүпрә һәм курунганың саклану вакытын арттырырга ярдәм итә торган ачыткы кушып әзерлиләр[91].

Монгол кухнясыннан аермалы буларак, бурят ризыклары арасында балык, җиләкләр (шомырт, каен җиләге), үләннәр һәм тәмләткечләр шактый урын алып тора. Бурят кухнясының символы булып дөнья аш-суларында күптөрле аналогияләргә ия (мантый, хинкали, пилмән) парда пешерелә торган ризык — поза (бууза) санала. Бурятларның бу ризыгы парда әзерләнә торган Кытай пәрәмәчләре — баоцзының күчермәсе булырга мөмкин, чөнки бурятлар, терлекчеләр буларак, руслар килгәнче икмәкне белмиләр (он позаның бер ингредиенты)[91].

undefined

Традицион торак

Барлык күчмә терлекчеләрдәге кебек үк, бурятларның традицион торагы булып тирмә тора. Алар күчереп йөртелә торган итеп киездән дә, стационар итеп бура рәвешендә борыстан яки бүрәнәдән дә корыла торган була. 6 яки 8 почмаклы агач тирмәләрдә тәрәзә уелмый. Гадәттә дүрт баганага утыртылган түбәдә төтен чыгу һәм яктылык төшү өчен ачыклык була, кайвакыт түшәм ясала. Тирмә ишеге көньякка каратыла. Бинаның уң ягында — ир-атлар, сул өлешендә хатын-кызлар урнаша. Тирмә уртасында учак ягыла. Дивар буйлап сәкеләр урнаштырыла. Ишек каршысында — борханнар яки онгоннар куелгән киштә тора[92][93][94]. Тирмәнең көнбатыш өлеше ирләр яртысы дип атала. Ул тавык зодиак билгесе астында була һәм ак төсне гәүдәләндерә. Биредә ирләр караваты, ау һәм сугыш коралары урнашкан була[95]. Каршы як, куян зодиак билгесе астындагы көнчыгыш өлеш, традиция буенча, хатын-кызларныкы санала. Анда гаиләдәге хатын-кызларның караватлары һәм урын-җир кирәк-яраклары, азык-төлек запаслары, башка көнкүреш әйберләре урнаштырыла[95]. Тирмә алдында бизәкле багана рәвешендә ат бәйләве (сәргә) куела торган була. XIX гасырда бай бурятлар, эчке бизәлешләрдә милли торак элементларын саклап, рус күчеп килүчеләре үрнәгендәге йортлар сала башлыйлар.

undefined

Бурят мифологиясе

Дөньяның килеп чыгышы турындагы кайбер бурят мифлары буенча, башта хаос була, аннан дөнья бишеген тәшкил иткән су барлыкка килә. Судан — чәчәк, чәчәктән кыз килеп чыга. Аннан сирпелгән нур караңгылыкны таратып җибәргән кояш белән айга әверелә. Бу илаһи кыз — иҗади энергия символы — җирне һәм беренче кешеләрне — ир-атны һәм хатын-кызны барлыкка китерә. Югары илаһ — Мәңгелек зәңгәр күк — ир-ат башлангычының гәүдәләнеше. Җир — хатын-кыз башлангычы. Күктә Аллалар яши. Тәңре Асаранга заманында күк кешеләре бердәм була. Ул киткәннән соң, Хурмаст белән Али Улан хакимлек өчен көрәш башлый. Нәтиҗәдә, беркем дә җиңү яуламый һәм тәңреләр үзара мәңгелек көрәшне дәвам итүче 55 көнбатыш яхшы һәм 44 көнчыгыш явыз көчләргә бүленә.

Традицион хуҗалык торышы

Бурятлар ярым утрак һәм күчмә кешеләргә бүленә, дала думалары һәм чит халык управалары тарафыннан идарә ителә. Хуҗалык нигезен терлекчелек тәшкил итә. 5 төрле йорт хайваны — сыер, сарык, кәҗә, дөя һәм ат асрау практикасы була. Традицион кәсепләр — аучылык һәм балыкчылык таралыш ала.

undefined

Тире, йон, сеңер кебек өстәмә продукцияләр эшкәртелә. Тиредән каеш ызбруй, кием-салым (шул исәптән дохалар, пинигалар, бияләйләр), урын-җир кирәк-яраклары һәм башкалар җитештерелә. Йоннан өй өчен киез, фетр плащ рәвешендәге кием материаллары, төрле япмалар, башлыклар, матраслар һәм башкалар эшләнелә. Сеңерләрдән бау һәм җәя ясауда кулланыла торган җеп материалы эшләп чыгаралар. Сөякләрдән бизәнү әйберләре, уенчыклар ясый торган булалар. Бу чимал шулай ук җәя һәм ук детальләре буларак файдаланыла.

Югарыда санап үтелгән 5 йорт хайваны итеннән калдыксыз технология буенча эшкәртелгән азык-төлек продуктлары җитештерәләр. Төрле казылыклар һәм затлы ризыклар ясыйлар. Хатын-кызлар талакны ябыштыргыч материал буларак кием ясауда һәм тегүдә куллана. Бурятлар иттән дәвамлы күчеп йөрү вакытында һәм маршларда елның эссе чорында да озак саклана торган азык-төлек җитештерә беләләр. Сөтне эшкәртеп күп продуктлар әзерләргә сәләтле булалар. Шулай ук озак вакыт гаиләдән ерак булган вакытта куллануга яраклы югары калорияле продуктлар җитештерелә.

Йорт хайваннарын хуҗалык эшләрендә дә куллана торган булалар. Ат ерак араларга йөргәндә, көтү көткәндә, үзләре ясаган арба һәм чаналарга төяп мал-мөлкәтне ташыганда файдаланыла. Дөяләр шулай ук авыр йөкләрне ерак араларга илтү өчен кулланыла. Печелгән үгезләрне тарту көче итеп файдаланалар. Дөягә 2 яки 3 арба тагып, тәгәрмәчле амбар яки «поезд» технологиясе кулланып күчеп йөрү технологиясе кызыклы. Әйберләрне тутыру һәм яңгырдан саклау өчен арбаларга ханза (1100х1100х2000 үлчәмле әрҗә) урнаштырыла торган була. Күчеп киткән яки яңа урында урнашкан вакытта өч сәгатьтә җыела торган киез йорттан (тирмә) файдаланалар. Шулай ук хуҗалык эшчәнлегендә бурят-монгол токымлы этләр киң кулланыла. Аларның иң якын туганнары булып Тибет, Непал этләре, шулай ук грузин овчаркасы тора. Бу эт атларны, сыерларны һәм вак терлекләрне саклаучы һәм яхшы көтүче буларак хезмәт итә. XVIII–XIX гасырларда Байкал аръягында да интенсив рәвештә игенчелек таралыш ала башлый.

Бурятларның көмеш сырлы тимер эшләнмәләре Россиядә «братлар эше» буларак таныла, шулай ук Дагыстан һәм Дамаск эшләнмәләре белән бер кыйммәттә йөри. Тимерчеләр кара һәм акка бүленә. Кара дарханнар тимердән эшләнмәләре ясый. Аклары төсле һәм затлы металлар белән, нигездә көмеш белән эшли.

Субэтнослар

VI–IX гасыр этник төркемнәре

Бурятлар телә кабиләләре берлегенә кергән ике этник төркемнән килеп чыккан дип санала. Алар түбәндәгеләр:

  • байыркы (9 өлештән торган дип фаразлана);
  • курыкан (3 өлештән торган дип фаразлана).

Баргуҗин-Токым этник төркемнәре (IX–XIII гасырлар)

Уйгыр каганлыгы таркалу һәм Монголия далаларында монгол телле халыкларның йогынтысы көчәюе сәбәпле байыркылар Байкал күленә күчеп киләләр, анда курыканнар белән үзара бәйләнеш нәтиҗәсендә бурят халкының этник үзәге формалаша. Рәшид әд-Диннең «Елъязмалар җыентыгы» хезмәтендә Баргуҗин-Токум халкының түбәндәге составта булганлыгы күрсәтелә:

  • баргутлар (кабилә этнонимы);
    • баргутлар (үзләре);
    • хор-туматлар («Елъязмалар җыентыгы»нда хор[96] һәм түмәтләр[97] буларак аерым телгә алыналар);
    • төлесләр[52] (фаразланганча, өлетләр и сәгәнүтләр)[98][99];
  • башкалар;
    • булагачиннар (фаразланганча, булагатлар)[31];
    • хәрәмүчиннәр;
    • хойин-урианхай;
    • ойратлар;
    • баядлар (байлуклар)[100][101].

Ойрат берлегенең этник төркемнәре (XV гасыр)

Монгол империясендә үзара сугышлар нәтиҗәсендә Байкал төбәге территориясе бушап кала. Баргу-бурятлар Көнбатыш Монголиягә күчеп киләләр һәм Ойрат ханлыгын формалаштыруда катнашалар. Ойрат ханлыгы башта түбәндәге халыклар берлеге буларак формалашкан дип санала:

  • борынгы ойратлар (хойдлар һәм батудлар);
  • баргу-бурятлар;
  • кәрәитләр[102] (торһутлар);
  • найманнар[102] (җүнһәрләр и дөрветләр).

Юншиэбү төмәне составы (XV гасыр ахыры — XVI йөз башы)

Ойрат ханлыгындагы торгынлык кайбер халыкларның Көньяк Монголиягә күчеп китүенә сәбәп була. Бу вакытта баргу-бурятлар, кайбер ойратлар белән бергә, монголларның юншиэбү төмәненә кушыла. Соңрак төмән таркала, ләкин бурятлар составына юншиэбү төмәненең кайбер халыклары керә. XV гасыр ахыры — XVI йөз башы Көнчыгыш Монгол төмәннәрен тасвирлаган «Цзю-Бянькао» Кытай трактатында юншиэбү төмәне түбәндәге составта була:

  • баргу-бурятлар;
  • харачиннар;
  • шаранудлар;
  • табан аймаклар;
  • таңлагарханнар;
  • асудлар;
  • шубуучиннар;
  • хонхотаннар;
  • нумуучиннар.

Этник төркемнәр (XVII гасыр)

XVI гасырда юншиэбү төмәне таркала һәм баргутлар аерым оток итеп бүленә. XVI йөз ахыры белән XVII гасыр башы арасында баргу-бурятлар үз җирләренә кайталар. Ләкин ойратлар һәм халхалар арасындагы сугышлар нәтиҗәсендә баргу-бурятлар аларның һөҗүмнәренә дучар була башлый. Нәтиҗәдә баргу-бурятның бер өлеше ойратлар биләмәләренә алып кителә, бер өлеше халха ханнарына буйсынырга мәҗбүр була. Россия тарафыннан үзләштерелгән вакытка Байкал алды җирендә ойратлардан качкан баргу-бурятларның бер өлеше һәм башка монгол телле халык төркемнәре яши, Байкал арты исә халха ханнарына, шул исәптән анда гомер иткән баргу-бурятларга буйсына.

Баргу-бурят этник төркемнәре (братлар) һәм XVII гасырда этник Бурятиягә килеп төпләнгән башка монгол телле төркемнәр:

  • Байкал арты бурятлары («Турукая табунының ясаклы братлары», «кара мунгаллар», фаразланганча, Сэцэнхан аймагының баргут отогы);
  • «коринлылар һәм батуринлылар (батулинлылар)» (хорлар һәм, фаразланганча, батлайлар[30] яки батанайлар[103]);
  • табангутлар (русларның язмаларында беренче тапкыр 1660 елларда гына телгә алына, башка этник төркемнән аерылып чыканнар дип фаразлана[104]);
  • шошолоклар;
  • шаранутлар;
  • «корчиннар» (харчиннар (харнут, борнууд)[105] яки хорчиннар[31] дип фаразлана)
  • сәгәнүтләр;
  • эхинадлар;
  • хонгодорлар;
  • готолар;
  • булагатлар;
  • эхирэдудлар;
  • ашабагатлар;
  • тәртәләр;
  • куркутлар;
  • алагуйлар;
  • шуртослар;
  • шараитлар;
  • атаганнар;
  • узоннар;
  • сартуллар;
  • хатагиннар[10][106][26][107];
  • долонгутлар;
  • сонголлар.

Этнотерриториаль төркемнәр (XVII гасырның икенче яртысыннан XX йөз башына кадәр)

XVII гасырдан башлап бурятларны Россия һәм Цин империяләренең дәүләт-административ системасына кертү процессы бара, бу яңа этник төркемнәр барлыкка килүгә китерә.

XVII гасырның 50–70 елларында рус баструклары тирәсендә яңа субэтник бергәлекләр — этнотерриториаль төркемнәр оеша башлый[108]. Бу процесс XIX гасырның беренче яртысында административ реформа нәтиҗәсендә Себердә ведомстволар (дала думалары) һәм мөстәкыйль чит халыклар идарәләре төзелгәч тәмамлана. XX гасыр башында дала думалары бетерелә.

1732 елда иске баргутлар Хулун-Буирга күчереләләр һәм маньчжурларның сигез байраклы хәрби-административ оешмасына кертеләләр. Алардан калган 6 даур һәм солон хошуннары белән бергә 8 солон хошунын тәшкил иткән 2 хошун оештырыла. Ике елдан соң Халхадан күчеп килгән яңа баргутлардан 8 яңа баргут хошуны барлыкка китерелә. Сигез байраклы система җәмгыятьнең барлык икътисади, социаль, сәяси өлкәләрен җайга сала һәм 1911 елга кадәр эшли.

  • Байкал арты өлкәсендәге бурятлар (Байкал арты бурятларының этнографик төркеме) түбәндәге этнотерриториаль төркемнәргә бүленә:
    • Баргуҗа бурятлары;
    • Сәләнгә бурятлары;
    • Хор бурятлары;
    • Ага бурятлары;
  • Иркутск губернасындагы бурятлар (Иркутск бурятларының этнографик төркеме) түбәндәге этнотерриториаль төркемнәргә бүленәләр:
    • Балаган бурятлары яки Унго бурятлары;
    • Захаминай бурятлары[109];
    • Ида бурятлары;
    • Куда бурятлары;
    • Югары Лена бурятлары;
    • Ольхон бурятлары;
    • Түнхәнәй бурятлары;
    • Худа бурятлары[110];
    • Түбән Уда бурятлары[111];
    • Алайрай бурятлары;
    • Хүти бурятлары[112];
    • Ока бурятлары[113];
    • Түбән Ока бурятлары.
  • Цин империсендәге бурятлар (баргутлар):
    • яңа баргутлар;
    • иске баргутлар или чипчиннар.

Субэтнослар (XIX гасырдан алып бүгенге көнгә кадәр)[114]

  • хор-бурятлар (Ага бурятлары, Шәнәхән бурятлары да керә);
  • булагатлар;
  • эхиритлар (Баргуҗа бурятлары да керә)
  • хонгодорлар (Аларские бурятлары да керә);
  • Сәләнгә бурятлары.

Дин һәм ышанулар

Буддачылык барлыкка килгәнче бурятлар шаманлык термины белән билгеләнгән төрле ышанулар тарафдары булалар.

undefined
undefined

XVI гасыр ахырыннан буддачылыкның Тибет мәктәбенә кергән гелугпа юнәлеше таралыш ала башлый.

1741 елда буддачылык Россиядә рәсми диннәрнең берсе буларак таныла дип исәпләнә. Шул вакытта ук беренче бурят стационар монастыре — Тамчин дацаны төзелә. Төбәктә будда диненең ныгуы язмачылык, фән, әдәбият, сәнгать һәм төзелеш үсешенә китерә. Ул яшәү рәвешен, милли психологияне һәм әхлакны формалаштыруда мөһим факторга әверелә. XIX гасырның икенче яртысыннан бурят буддачылыгының ныклы үсеш чоры башлана. Дацаннарда фәлсәфә мәктәпләре эшли; биредә китап басу, гамәли сәнгатьнең төрле юнәлешләре белән шөгыльләнәләр; дин гыйлеме, фән, тәрҗемә-нәшрият эше, матур әдәбият алга китә. Тибет медицинасы киң кулланыла. 1914 елда Бурятиядә 16 мең лама эшчәшлек алып барган 48 дацан исәпләнә. 1930 еллар ахырына бурят буддачылары җәмгыяте яшәүдән туктый. 1946 елда гына Иволга һәм Ага дацаннары ачыла. Бурятиядә буддачылыкнң яңадан торгызылуы 1980 елларның икенче яртысыннан башлана. Ике дистәдән артык иске дацан торгызыла, яңаларына нигез салына, Монголия һәм Бурятия будда академияләрендә ламалар әзерләү алып барыла, монастырьлар каршында яшь послушниклар институты торгызыла. Буддачылык бурятларның милли берләшүе һәм рухи яңарышы факторларының берсенә әверелә.

1980 елларның икенче яртысыннан Бурятия Республикасы территориясендә шаманлыкның яңадан торгызылуы башлана. Иркутск өлкәсендә яшәүче көнбатыш бурятлар буддачылык йогынтысын уңай кабул итәләр, әмма Байкал буенда яшәүче бурятларда шаманлык гасырлар дәвамында традицион дини агым булып кала.

Бурятлар арасында аз санда христиан дине тарафдарлары да бар. Әлеге халык арасында христианлыкның таралуы беренче руслар килүе белән бергә башлана. 1727 елда төзелгән Иркутск епархиясе миссионерлык эшчәнлеген җәелдерә. 1842 елга кадәр Селенгинскта Инҗилнең бурят теленә беренче тәрҗемәсен төзегән Байкал аръягы инглиз рухи миссиясе эшчәнлек алып бара. XIX гасырның икенче яртысында христианлаштыру көчәя. XX гасыр башында Бурятиядә 41 миссионерлык станы, дистәләгән миссионерлык мәктәбе эшли. Христиан дине көнбатыш бурятларда зур таралыш ала. Бу көнбатыш бурятларда Раштуа, Олы көн бәйрәме, Илья көне һәм башка христиан бәйрәмнәренең таралуында чагыла.

Дини бәйрәмнәр

  • Цам;
  • Дуйнхор (Калачакра);
  • Гандан-Шунсэрмэ (Будда Шакьямуниның тууы, уянуы һәм паринирванасы);
  • Майдари-хурал (булачак Майтрея дөнья чоры Буддасы килүен көтү);
  • Лхабаб Дуйсэн (Будданың Тушит күгеннән төшүе);
  • Зула-хурал (Цонкапаны искә алу көне);
  • Йорд уеннары.

Генофонд

Бурятларның генофондында унбер гаплотөркеме (С3*, С3с, С3d, E, N1b, N1c1, O3a*, O3a3c*, O3a3c1, R1a1a и R2a) ачыклана. Барлык территориаль төркемнәредә сайлап алулар нәтиҗәсендә иң зур ешлык белән N1c1 һәм C3d гаплотөркемнәре очрый[115].

В. Н. Харьков фикеренчә, N1a1 Y хромосомлы гаплотөркеме гомуми генофондта 48 %ны тәшкил итә. C3 гаплотөркме субскладлары (C3*, C3c, c3d кертеп) генофондның якынча 40 %ын тәшкил итә[115]. Башка мәгълүматларга караганда, C3d (M407) гаплотөркме 53,9 % бурятларда, 52,9 % хамниганнарда, 53,6 % сойотларда очрый[116]. Бурятларның 60 %ында C3 гаплотөркеме таралуын күрсәтүче чыганаклар бар[117]. М. В. Деренко тикшеренүләре буенча, C3 гаплотөркеме субскладлары бурят генофондының 68,2 %ын тәшкил итә[118]. Мәгълүматларда аерма булу сайлап алуларны формалаштыруның ялгышлыгы белән аңлатыла.

N гаплотөркеме нигездә Евразиянең төньягындагы төп халыклар арасында очрый[115][119]. C3 гаплотөркеме (хәзерге вакытта C2 дип билгеләнә) монгол, төрки һәм тунгус-маньчжур халыклары өчен хас[116].

Бурят популяцион сайланмаларында Y-хромосомалы гаплотөркемнәрнең таралышы

Искәрмә. N — сайлап алу күләме[115].

Гаплотөркем Ока районы (N = 53) Хурамхан районы (N = 23) Улан-Удэ (N = 26) Кяхта районы (N = 27) Җәдын районы (N = 31) Хәҗәнга районы (N = 64) Ярунын районы (N = 30) Ага АО (N = 44) Барлыгы (N = 298)
C3* 1.9 (1) 8.7 (2) 23.1 (6) 11.1 (3) 22.6 (7) 1.5 (1) - 4.5 (2) 7.3 (22)
С3c 3.8 (2) - 7.7 (2) 3.8 (1) 3.2 (1) 1.5 (1) 6.7 (2) 4.5 (2) 3.7 (11)
С3d 58.5 (31) 73.9 (17) 30.8 (8) 18.5 (5) 19.3 (6) 12.6 (8) 30.0 (9) 4.5 (2) 28.8 (86)
E - - - - - 4.7 (3) 3.3 (1) - 1.3 (4)
N1a2b-P43 (башта N1b) - 4.3 (1) - - - - - - 0.3 (1)
N1a1-M231 (башта N1c1) 22.6 (12) 8.7 (2) 38.4 (10) 37.0 (10) 19.3 (6) 78.2 (50) 60.0 (18) 77.4 (34) 48.0 (142)
O3a* - - - 11.1 (3) 3.2 (1) - - 2.3 (1) 1.7 (5)
O3a3c* 7.5 (4) - - - - - - - 1.3 (4)
O3a3c1 1.9 (1) 4.3 (1) - - - 1.5 (1) - - 1.0 (3)
R1a1а 3.7 (2) - - 18.5 (5) 9.8 (3) - - 4.5 (2) 4.0 (12)
R2a - - - - 22.6 (7) - - 2.3 (1) 2.6 (8)
Генетик төрлелек 0.6089 ±

± 0.0623

0.4545 ±

± 0.1234

0.7262 ±

± 0.0423

0.7977 ±

± 0.0479

0.8387 ±

± 0.0266

0.3770 ±

± 0.0724

0.5632 ±

± 0.0720

0.4027 ±

± 0.0928

0.6799 ±

± 0.0203

Күренекле шәхесләр

Бурят халкының дөнья фәне, дипломатия, медицина, мәдәният һәм сәнгать үсешенә зур өлеш керткән күренекле шәхесләре бар. Тарихчы, этнограф, тәрҗемәче Доржи Банзаров Европа үрнәгендәге танылган галим булып тора[120]. Або Сергеевич Шаракшанэ — ракета радиотехник системалары өлкәсендәге күренекле Совет конструкторы, генерал-майор, техник фәннәр докторы, СССР Дәүләт премиясе лауреаты  була[121]. Хим Леонтьевич Хайдуров — СССРның атаклы корал конструкторы һәм спортчысы[122].

Пётр Бадмаев[123], Агван Доржиев[124], Гомбожаб Цыбиков[125] XIX–XX гасырлар чигендә Россия, Монголия һәм Тибет арасында дипломатик багланышлар урнаштыру һәм ныгыту буенча халыкара сәяси эшчәнлек алып барулары белән билгеле. Агван Доржиев Европа континентында буддачылыкны таратуда гаять зур эш башкара, Европада тәүге буддачылар гыйбадәтханәсенә нигез сала. Көнчыгыш Себернең хамбо-ламасы, Иркутск дәүләт университетын оештыру инициаторларының берсе, Польша — Россия Изге Станислав ордены, монголларның Кыйммәтле Таяк югары ордены, Россиянең Изге Анна ордены кавалеры[126], Иволга будда монастыренда самадхи халәтендәге Даши-Доржо Итигэлов күренекле будда укытучы-йогины буларак билгеле. 1917 елдан соң Элбек-Доржи Ринчино кебек бурят белгечләре Бурятия автономиясен булдыруда[127], шулай ук Монголия Халык Республикасын төзүдә әһәмиятле роль уйныйлар.

Тибетта һәм Һиндстанда тибет эмиграциясендәге бурят буддачылык укытучылары, туган илләре белән элемтәләрен югалтсалар да, үз йогынтыларын саклауларын дәвам итәләр.

И. В. Балдынов[128], В. Б. Борсоев[129], Г. А. Гармаев[130], Д. Ж. Жанаев[131][132], М. Ф. Мархеев[133], Б. Р. Ринчино[134], В. Х. Хантаев[135], Ж. Е. Тулаев[136][137] кебек бурят сугышчылары Советлар Союзы Герое югары званиесенә лаек булалар.

Танылган мәдәният эшлеклеләре: Лхасаран Линховоин[138], Ким Базарсадаев[139] һәм башкалар. Александр Вампилов[140] һәм Юл Бриннерның[141] тамырлары бурятларга барып тоташа. Бик күп хәзерге көн бурят рәссамнары һәм сынчыларының хезмәтләре дөньяның иң эре музейларында һәм галереяларында урын ала. Даши Намдаков[142][143], Сэрэнжаб Балдано[144], Вячеслав Бухаев[145], Зорикто Доржиев[146] шундыйлардан.

Күп кенә бурят спортчылары беренче дәрәҗәдәге казанышлары белән билгеле. Мәсәлән, Олег Алексеев[147] 1979 елда ирекле стиль буенча бурят көрәшчеләре арасында тәүге Европа чемпионы булып кала. Баир Баденов[148], 1988 елда Олимпия медален алган Владимир Ешеевның уңышын кабатлап[149], 2008 елда Пекинда узган җәйге Олимпия уеннарында уктан ату буенча Россия Федерациясенең 20 ел эчендә беренче медален яулый. Совет боксчысы Виликтон Баранников — 1964 елда Токиода узган Олимпия уеннарының көмеш призёры, 1965 елда Берлинда узган бокс буенча Европа чемпионатының алтын призёры була[150]. Инна Степанова уктан ату буенча югары күрсәткечләргә ирешеп, Рио-де-Жанейрода узган 2016 елгы Җәйге Олимпия уеннарының көмеш призына, 2015 елгы дөнья чемпионатының, 2010 елгы Европа чемпионатының алтын призына лаек була. Базар Базаргуруев — 2008 елгы Җәйге Олимпия уеннарының ирекле көрәш буенча бронза призеры[151].

Бурятлар филателиядә

1933 елда СССРда «СССР халыклары» этнографик почта маркалары сериясе чыгарыла. Алар арасында бурятларга багышланган марка да була.

Искәрмәләр

  1. ↑ Георги И. Г. Часть четвёртая. О народах монгольских, об армянах, грузинах, индийцах, поляках и владычествующих россиянах с описанием всех именований казаков, также история о Малой России и купно о Курляндии и Литве // Описание всех в Российском государстве обитающих народов, также их житейских обрядов, вер, обыкновений, жилищ, одежд и прочих достопамятностей. — Санкт-Петербург, 1799. Архивная копия от 20 декабрь 2016 на Wayback Machine
  2. ↑ Народы Южной Сибири. Буряты // Народы Сибири/ Под ред. М. Г. Левина, Л. П. Потапова. — М.: Л.:: Издательство АН СССР . — (Серия «Народы мира: Этнографические очерки.), 1956.
  3. ↑ «Братские люди» // Большой Энциклопедический словарь. — 2000.
  4. ↑ Основные сведения о бурятах. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  5. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. rosstat.gov.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  6. ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  7. ↑ 2020 Population and housing census of Mongolia-National report. 1212.mn. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  8. ↑ Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] [Электронный ресурс] / гл. ред. Юрий Осипов. — 2020.
  9. ↑ 1 2 3 Буриат. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  10. ↑ 1 2 3 4 Christopher P Atwood. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  11. ↑ Большая надпись в честь Кюль-Тегина (рус.). greylib.align.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 20 декабрь 2017 года.
  12. ↑ 1 2 3 Худяков Ю. С. Вооружение центральноазиатских кочевников в эпоху раннего и развитого Средневековья. — Новосибирск: Наука, 1991.
  13. ↑ Нимаев Д. Д. Дауры и баргуты: проблемы этнической истории // «Археология, этнография и антропология Евразии»,. — 2010. — Т. 2. — С. 42.
  14. ↑ 1 2 Коновалов П. Б. Баргуджин-Тукум и этническая генеалогия бурят. Баргуты: история и современность. Сборник научных статей. Иркутск: Оттиск, 2016. – 210 с. (2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 16 март 2017 года.
  15. ↑  Бартольд В. В. «Киргизы. Исторический очерк»// Соч. Т. II. Ч. 1. «Общие работы по истории Средней Азии. Работы по истории Кавказа и Восточной Европы». — М., 1963. — С. 471—543.
  16. ↑ Румянцев Г. Н. Происхождение хоринских бурят. — Улан-Удэ, 1962.
  17. ↑ Савинов Д. Г. Государства и культурогенез на территории Южной Сибири в эпоху раннего средневековья. — Кемерово: КемГУ, 1994. — С. 124, 141. — 215 с.
  18. ↑ Дашибалов Б. Б. Археологические памятники курыкан и хори (pdf). БНЦ СО РАН (Улан-Удэ) - 191 с. (1995). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 12 март 2017 года.
  19. ↑ Авляев Г. О. Происхождение калмыцкого народа. — Калмыцкое книжное издательство, 2002-01-01. — 334 с.
  20. ↑ Потанин Г. Н. Очерки северо-западной Монголии. — СПб., 1881—1883.
  21. ↑ Очиров У. Б. Ойраты западной Монголии и Северо-Западного Китая: вопросы этнической истории, демографии и географии расселения во второй половине XVIII века* // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН. — 2010. — Вып. 2. — ISSN 2075-7794. Архивировано 27 март 2019 года.
  22. ↑ 1 2 Joshua Project. Бурятский, китайский в Китае. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  23. ↑ 1 2 Joshua Project. Buriat, Mongolia in Mongolia. joshuaproject.net. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 19 сентябрь 2016 года.
  24. ↑ 1 2 Батур Убаши Тюмень. Сказание о дербен ойратах. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 7 июль 2014 года.
  25. ↑ 1 2 Описание калмыцких народов, а особливо из них Торгоутского и поступок их ханов и владельцев, сочинённое статским советником Васильем Бакуниным, 1761 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 4 декабрь 2016 года.
  26. ↑ 1 2 Цонгоол Б. Нацагдорж. О побеге баргутов в Россию в 1730 г.// Культурное наследие народов Центральной Азии вып. 3. — Улан-Удэ, 2012. — 206—225 с.
  27. ↑ Юдахин К. К. Киргизско-русский словарь / Сост. проф. К. К. Юдахин. — М.: Сов. энциклопедия, 1965.
  28. ↑ Цыбик Бобоевич Цыдендамбаев. Бурятские исторические хроники и родословные. — Улан-Удэ: «Бурятское книжное издательство», 1972.
  29. ↑ Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные. — Улан-Удэ, 1972.
  30. ↑ 1 2 3 4 5 Нанзатов Б. З. Этногенез западных бурят (VI—XIX вв.). — Иркутск, 2005. — 160 с. — ISBN 5-93219-054-6.
  31. ↑ 1 2 3 Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1.
  32. ↑ Зориктуев Б. Р. О происхождении и семантике этнонима бурят // Монголо-бурятские этнонимы. — Улан-Удэ, 1996.
  33. ↑ Зориктуев Б. Р. Об этническом составе населения Западного Забайкалья и Предбайкалья во второй половине I — первой половине II тыс. н. э. // Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск: Наука, 1993. — С. 127—129. Архивировано 20 март 2022 года.
  34. ↑ Бу атама сянбиялеләр белән бәйле, бурутлар — килешмәүчеләр, ягъни сянбиялеләр (борынгы монголлар) хәрби центризм идеологиясе белән килешмәүчелә. Ул монгол экспансиясе башланганчы кулланыла. Монгол гаскәрләре борынгы бурятлар территориясенә үтеп кергәндә монголлар «Әнә бурят ошоhон зон», ди. Шул вакыттан «бурят» атамасы берегеп кала.
  35. ↑ Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов // Этнические и историко-культурные связи монгольских народов. — Улан-Удэ, 1983.
  36. ↑ Санжеев Г. Д. Некоторые вопросы этнонимики и древней истории монгольских народов. — 1983.
  37. ↑ 1 2 Нанзатов Б. З. К вопросу о ранней этнической истории баргу-бурятской общности // Вестник КИГИ РАН. — Т. 23, № 1. — С. 99—106. Архивировано 16 июль 2019 года.
  38. ↑ 1 2 3 4 5 Ушницкий В. В. Основные версии происхождение бурятского народа // Известия Лаборатории древних технологий. — 2015. — Вып. 4 (17). — С. 52—60. — ISSN 2415-8739. Архивировано 13 декабрь 2020 года.
  39. ↑ Солнцев В. М. Институт востоковедения (Российская академия наук). Монголица: к 750-летию «Сокровенного сказания». — Москва: «Наука», «Восточная литература», 1993. — С. 231. — 341 с.
  40. ↑ Зориктуев Б. Р. Об этническом составе населения Западного Забайкалья во второй половине I — первой половине II тысячелетия н. э. // Этническая история народов Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск, 1993.
  41. ↑ Сокровенное сказание монголов. Перевод С. А. Козина. altaica.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  42. ↑ Залкинд Е. Присоединение Бурятии к России. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1958. — С. 150. — 677 с.
  43. ↑ Сокровенное сказание монголов. Перевод С. А. Козина. altaica.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  44. ↑ 1 2 3 4 Нимаев Д. Д. Буряты: Этногенез и этническая история. — Улан-Удэ, 2000. Архивировано 26 март 2019 года.
  45. ↑ Нимаев Д. Д. Буряты: Этногенез и этническая история. — Улан-Удэ, 2000. Архивировано 26 март 2019 года.
  46. ↑ 1 2 Нанзатов Б. З. Тунгусский и самодийский пласты в этногенезе монгольских народов // Сибирский сборник. — 2014. — № 4. — С. 552—561.
  47. ↑ 1 2 Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М.: 504 с. (1967). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 7 июль 2016 года.
  48. ↑ Грум-Гржимайло Г. Е. Западная Монголия и Урянхайский край. — Directmedia, 2013-03-13. — 907 с. — ISBN 978-5-4460-4820-5.
  49. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Рипол Классик, 2013. — 375 с. — ISBN 978-5-458-39135-1.
  50. ↑ 1 2 Этнические группы в истории Китая. Ethnic groups in Chinese history (2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  51. ↑ Камалов А. К. Древние уйгуры 8-9 вв. (Drevnie ujgury: VIII-IX vv). — Алматы: «Наш мир», 1874. — 216 с. — ISBN 9965-01-884-7.
  52. ↑ 1 2 ФазлАллах Раштд-ад-Дин. Сборник летописей. vostlit.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 19 февраль 2020 года.
  53. ↑ Нимаев Д. Д. Буряты: этногенез и этническая история. — 2000.
  54. ↑ Санжеев Г. Д. Заметки по этнической истории бурят. — 1983.
  55. ↑ Лубсан Данзан. Алтан Тобчи. Глава XI. Покорение уйгуров и лесных народов. Наставление Чингиса. Расправа с Тэб Тэнгри. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 2 февраль 2017 года.
  56. ↑ 1 2 3 История Калмыкии с древнейших времён до наших дней. — Элиста: Герел, 2009. — Т. 1. — 848 с.
  57. ↑ Miyawaki J. History of Dzungars: Introductory survey. History of civilizations of Central Asia, v. 5. — 2003. — ISBN 92-3-103876-1.
  58. ↑ 1 2 Джигачидай Буяндэлгэр. Этническая история баргутов (XV—XVII вв.) //Культурное наследие народов Центральной Азии. Вып. 3:. — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2012. — 226 с.
  59. ↑ Златкин И. Я. История Джунгарского ханства. — М.: Наука, 1983. — С. 63—74.
  60. ↑ Отписка томских воевод Василия Волынского и Михаила Новосильцова в Москву о десарских людях. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 3 февраль 2017 года.
  61. ↑ Из отписки в Москву томских воевод Ивана Шеховского и Максима Радилова об отправке за рубеж послов Тархана Лобы с товарищами, о полученных вестях о готовящемся нападении на Томск и Кузнецк порубежных народов и о недостатке служилых людей и запасов в Томске. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 5 февраль 2017 года.
  62. ↑ 1 2 3 А. П. Окладников. Очерки из истории западных бурят-монголов. — Л.: ОГИЗ., 1937. — 427 с.
  63. ↑ Из отписки Евстафия Харламова томским воеводам князю Ивану Шеховскому и Максиму Радилову о получении им вестей про киргизов. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 5 февраль 2017 года.
  64. ↑ Великое уложение. Перевод сводного ойратского текста «Их цааз» и указов Галдан-Хана. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 27 декабрь 2016 года.
  65. ↑ Густав-Теодор Паули. Забайкальские буряты //Этнографическое описание народов России. — СПб., 1862.
  66. ↑ Цыбиков Г. Ц.  Забайкальское бурятское казачье войско // Жизнь Бурятии. — 1925. — Май—июнь (№ 5—6). — С. 25-30.
  67. ↑ Л. Минц. «Народы мира». «Олма Медиа групп», 2007 с. 118
  68. ↑ Цыбенов Базар Догсонович. Национально-освободительное движение в Хулун-Буире в первой трети XX В. И визит в регион Панчен-ламы IX в 1931 г // Известия Иркутского государственного университета. Серия: История. — 2017. — Т. 21. — ISSN 2222-9124.
  69. ↑ Летопись «Алтарганы». 1994-2020 / Ред.-сост. С. Г. Аюшиева, Ц. Ц. Батомункина. — Улан-Удэ: ПАО «Республиканская типография», 2020. — 224 с.
  70. ↑ Абзаев П. Б. Буряты на рубеже XX—XXI вв. Численность, состав, занятия. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  71. ↑ Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 4 февраль 2012 года.
  72. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 22 май 2011 года.
  73. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 1 февраль 2014 года.
  74. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  75. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 1 февраль 2014 года.
  76. ↑ Демоскоп Weekly. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  77. ↑ Демоскоп Weekly. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 3 декабрь 2009 года.
  78. ↑ Демоскоп Weekly. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 24 март 2010 года.
  79. ↑ Демоскоп Weekly. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 16 март 2010 года.
  80. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 22 июнь 2011 года.
  81. ↑ Приложение Демоскопа Weekly. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 6 октябрь 2015 года.
  82. ↑ Buriat, China. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  83. ↑ Бурятский язык. bigenc.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 13 апрель 2021 года.
  84. ↑ Бурятский язык (рус.). postnauka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 22 гыйнвар 2021 года.
  85. ↑ Бурятский язык, образование. ИРКИПЕДИЯ - портал Иркутской области: знания и новости. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 5 октябрь 2016 года.
  86. ↑ Летопись «Алтарганы». 1994-2020 / Ред.-сост. С.Г. Аюшиева , Ц.Ц. Батомункина. — Улан-Удэ: ПАО «Республиканская типография», 2020. — 224 с.
  87. ↑ Elena Skribnik. Buryat // The Mongolic languages / Juha Janhunen.. — London: Routledge, 2003. — С. 104. — 433 с.
  88. ↑ Письменность сибирских народов. bsk.nios.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 14 сентябрь 2016 года.
  89. ↑ Бадмаева Л. Б. Бурятские летописи как источники для изучения бурятского языка // Учёные записки Забайкальского государственного университета. Серия: Филология, история, востоковедение. — 2012. — Вып. 2. — ISSN 2308-8753. Архивировано 31 май 2016 года.
  90. ↑ ГАРБ. Ф. 444. оп. 23. дело № 4. л. 2.
  91. ↑ 1 2 Бочкова В. Традиции и рецепты Бурятской кухни: от бууз до зутараан сай (рус.). sputnik8.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  92. ↑ Фазлуллах Рашид-ад-Дин. Сборник летописей (в четырёх томах). Том 1. Книга 1 / Пер. с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семёнова. — Калып:М.-Л.: Издательство АН СССР, 1952.
  93. ↑ Домашние онгоны. uochnp.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  94. ↑ Зеленин Д. К. Культ онгонов в Сибири. — Калып:М.-Л.: Университетская типография, 1936.
  95. ↑ 1 2 Алагуева В .П. Золотая книга о бурятах. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 2006. — С. 39. — 96 с. — ISBN 5-7411-0135-6.
  96. ↑ Хор-бурятлар белән тиңләштереләләр.
  97. ↑ Түмәтләр белән тиңләштереләләр.
  98. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Ойраты до и после 1207 г // Культурное наследие народов Центральной Азии. Вып. 3. — 2012. — С. 120—148. Архивировано 20 апрель 2019 года.
  99. ↑ Коновалов П. Б., Цыбикдоржиев Д. В. Исторический Баргуджин-Токум — исконная родина бурятского народа // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Геоархеология. Этнология. Антропология. — 2017. — Т. 19. — С. 129—150. — ISSN 2227-2380. Архивировано 5 июнь 2019 года.
  100. ↑ Рашид-ад-Дин. Сборник летописей. vostlit.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 4 март 2016 года.
  101. ↑ Ксенофонтов Г. В. Ураангхай-сахалар. Очерки по древней истории якутов. Книга 2. — Национальное издательство Республики Саха (Якутия), 1992. — 416 с.
  102. ↑ 1 2 Китинов Б. У. К вопросу о составе ранних ойратов // Вестник РУДН. Серия: Всеобщая история. — 2016. — С. 52—57. Архивировано 17 апрель 2019 года.
  103. ↑ Цыбикдоржиев Д. В. Происхождение древнемонгольских воинских культов: по фольклорно-этнографическим материалам бурят. — Улан-Удэ: Бурятский научный центр СО РАН, 2003. — С. 276. — 290 с.
  104. ↑ Долгих Б.О. Племена и роды коренного населения Забайкалья и южного Прибайкалья в XVII в // Краткие сообщения Института этнографии. — 1952. — № 17. — С. 29—39.
  105. ↑ Туголуков В. А. Тунгусы средней и западной Сибири. — М.: Наука, 1985. — С. 39—45. — 285 с.
  106. ↑ Токарев С. Расселение бурятских племён в XVII в. Записки ГИЯЛИ. Вып. 1. — Улан-Удэ: Университетская типография. — С. 101–130.
  107. ↑ Долгих Б. О. Некоторые ошибочные положения в вопросе об образовании бурятского народа. booksite.ru (1954). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 апрель 2016 года.
  108. ↑ Павлинская Л. Р. Коренные народы Байкальского региона и русские. Начало этнокультурного взаимодействия. — Народы Сибири в составе Государства Российского: (очерки этнической истории). — СПб., 1999. — С. 165—271.
  109. ↑ Троицкосавск өязе һәм Сәләнгә өязе территориясендә яшәсләр дә, традицион рәвештә Иркутск бурятларына керәләр.
  110. ↑ Байкал арты өлкәсендә яшиләр, ләкин традицион рәвештә Иркутск бурятларына керәләр.
  111. ↑ Түбән Уда округы составындагы Түбән Уда җирен тәшкил итәләр.
  112. ↑ Иркутск округы составындагы Китой чит милләтләр ведомствосын тәшкил итәләр.
  113. ↑ Иркутск округы составында Ока аерым ыру идарәсен тәшкил итәләр.
  114. ↑ Буряты. vokrugsveta.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  115. ↑ 1 2 3 4 Харьков В. Н., Хамина К. В., Медведева О. Ф., Симонова К. В., Ерёмина Е. Р., Степанов В. А. Генофонд бурят: клинальная изменчивость и территориальная подразделённость по маркерам Y-хромосомы // Генетика. — 2014. — Т. 50, № 2. — С. 203—213. Архивировано 25 октябрь 2020 года.
  116. ↑ 1 2 Гаплогруппа C3 Y-ДНК человека (рус.). Garshin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 24 ноябрь 2018 года.
  117. ↑ Классификация человеческих гаплогрупп. 10 (продолжение: «отцовские» Y-хромосомные гаплогруппы). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  118. ↑ Распространенность мужских линий «чингизидов» в популяциях Северной Евразии // Генетика. — 2007. — Т. 43, вып. 3. — С. 422—426. — ISSN 0016-6758.
  119. ↑ Гаплогруппа N Y-ДНК человека (рус.). Garshin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 21 ноябрь 2018 года.
  120. ↑ Банзаров Доржи — первый бурятский учёный (рус.). Байкал Инфо. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  121. ↑ Шаракшанэ Або Сергеевич (рус.). sangharussia.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  122. ↑ Ефим Леонтьевич Хайдуров — бурятский отец русского оружия. shooting-ua.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  123. ↑ Бадмаев Пётр Александрович. historybiz.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 5 декабрь 2018 года.
  124. ↑ Биография Агвана Доржиева — наставника Далай-ламы XIII (рус.). o-buddizme.ru (3 июнь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  125. ↑ Гомбожаб Цэбекович Цыбиков — востоковед и путешественник (рус.). Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  126. ↑ Этигэлов Даши-Доржо. Буддийская традиционная Сангха России (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  127. ↑ Легендарный Элбэк-Доржи Ринчино (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  128. ↑ Герой Советского Союза генерал-майор Балдынов Илья Васильевич (1903-1980). irkobl.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  129. ↑ Герой Советского Союза гвардии полковник Борсоев Владимир Бузинаевич (1906-1945). irkobl.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  130. ↑ Первый Герой Советского Союза из Бурятии - Гармажап Гармаев. baikal-daily.ru (31 май 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  131. ↑ О Герое Советского Союза Дарме Жанаеве. baikal-daily.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  132. ↑ Жанаев Дарма Жанаевич — Герои Бурятии. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  133. ↑ Михаил Федорович Мархеев. Из цикла Герои Советского союза. agamuzey.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  134. ↑ Базар Ринчинович Ринчино. agamuzey.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  135. ↑ Хантаев Василий Харинаевич. warheroes.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  136. ↑ Тулаев Жамбыл Ешеевич. Из цикла «Герои Советского Союза». agamuzey.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  137. ↑ Бурят сугышчылары, Советлар Союзы Геройлары
  138. ↑ Линховоин Лхасаран — Soyol.ru — Культура и искусство Бурятии (рус.). soyol.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  139. ↑ Базарсадаев Ким (рус.). soyol.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 7 декабрь 2018 года.
  140. ↑ О Вампилове. Культурный центр Александра Вампилова. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  141. ↑ Лучший казак Голливуда. debri-dv.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 4 гыйнвар 2019 года.
  142. ↑ Намдаков Даши (рус.). soyol.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 11 декабрь 2018 года.
  143. ↑ Даши Намдаков (рус.). Dashi Namdakov. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 9 декабрь 2018 года.
  144. ↑ Балдано Сэрэнжаб. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  145. ↑ Бухаев Вячеслав Борисович. Известный архитектор России из Кижинги. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  146. ↑ Выставка бурятского художника пройдёт в Третьяковской галерее (рус.). nazaccent.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  147. ↑ Олег Алексеев. Первый. Навсегда (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026.
  148. ↑ Баи́р Доржи́евич Бадёнов. Archery-sila. archery-sila.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  149. ↑ Стрельба из лука — это у меня от деда — Владимир Ешеев, прославленный бурятский лучник (рус.). burunen.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  150. ↑ Баранников Виликтон Иннокентьевич (рус.). infosport.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.
  151. ↑ Базар Базаргуруев вернулся на родину с медалью Олимпиады (рус.). www.baikal-daily.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 гыйнвар 2026. Архивировано 10 декабрь 2018 года.

Әдәбият

  • Бардаханова С. С., Соктоев А. Б. Система жанров бурятского фольклора. — Улан-Удэ: Бурятский институт общественных наук СО АН СССР, 1992. — ISBN 5-02-029640-6.
  • Богданов М. Н. Очерки истории бурят-монгольского народа. — Верхнеудинск: Бурят-Монгольское издательство, 1926. — 229 с.
  • Булаев В. М., Дашидондоков Ш.-Н. С. Образ жизни населения как отражение национальной самобытности (на примере бурят Восточного Забайкалья). — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2002. — 168 с.
  • Буряты / Под ред. Л. Л. Абаевой и Н. Л. Жуковской. — М.: Наука, 2004. — 634 с. — ISBN 5-02-009856-6.
  • Буряты // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3.
  • Буряты // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Буряты // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
  • Галданова Г. Р., Потапов Л. П. Доламаистские верования бурят. Бурятский институт общественных наук. Бурятский филиал Сибирского отделения Академии наук СССР/ Ответственный редактор доктор исторических наук Л.П.Потапов. Рецензенты Л.Л.Абаева и Н.Л.Жуковская. — Новосибирск: Наука, Сибирское отделение, 1987. — 116 с. — 4950 экз.
  • Галсанова И. Б., Серебрякова Ю. А. Этническая культура современного забайкальского бурятского села: монография / ФГОУ ВПО «Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова», Гуманитар. фак., Каф. связей с общественностью, социологии и политологии. — Улан-Удэ: Издательство БГСХА, 2010. — 132 с.
  • Дондокова Л. Ю. Статус женщины в традиционном обществе бурят (вторая половина 19 - начало 20 в.): монография. — Улан-Удэ: [Издательство БГСХА, 2008. — 208 с.
  • Дугаров Д. С., Неклюдов С. Ю. Исторические корни белого шаманства: На материале обрядового фольклора бурят. — М.: Наука, 1991. — ISBN 5-02-009990-2.
  • Жамбалова С. Г. Профанный и сакральный миры ольхонских бурят (XIX—XX вв.). — Новосибирск: Наука, 2000.
  • Залкинд Е. М. Общественный строй бурят в XVIII — первой половине XIX в. — М.: Наука, 1970. — 398 с.
  • Историко-культурный атлас Бурятии / Науч. ред. Н. Л. Жуковская. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2001. — 606 с.
  • Народы России: живописный альбом. — С-Пб.: типография Товарищества «Общественная Польза», 1877. — 493 с.
  • Нимаев Д. Д. Начало формирования этнического ядра бурят // Буряты. Серия: Народы и культуры. — М.: Наука, 2004.
  • Окладников А. П. Очерки из истории западных бурят-монголов (XVII -XVIII вв.). — Улан-Удэ, 2014.
  • Ханхараев В. С. Буряты в XVII—XVIII вв. — Улан-Удэ: Издательство БНЦ СО РАН, 2000. — ISBN 5-7925-0074-6.
  • Цыдендамбаев Ц. Б. Бурятские исторические хроники и родословные, как источники по истории бурят / Под ред. Б. В. Базарова, И. Д. Бураева. — Улан-Удэ: Республиканская типография, 2001. — 256 с.
  • Buyandelgeriyn M. Dealing with Uncertainty: Shamans, Marginal Capitalism, and the Remaking of History in Postsocialist Mongolia // American Ethnologist, Vol. 34. — 2007. — Февраль (№ 1). — С. 127—147..
  • Krader L. Buryat Religion and Society // Southwestern Journal of Anthropology, Vol. 10. — 1954. — № 3. — С. 322—351.
  • Shimuzu K., Tokimasa K., Takeuchi Y., Gereksaikhan T., Tanabe Y., Omoto K., Imanishi T., Harihara S., Hao L., Jing F. β-Globin Gene Cluster Haplotype Frequencies in Khalkhs and Buryats of Mongolia // Human Biology, Vol. 78. — 2006. — Декабрь (№ 6). — С. 749—756.

Сылтамалар

  • Буряты // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр