Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Илгиз Зәйниев

Илгиз Газинур улы Зәйниев (әдәби псевдонимы Илгиз Зәйни; рус. Зайниев Ильгиз Газинурович; 23 май 1987, Карасу, Татарстан АССР) — Россия татар драматургы, актёр, театр режиссёры. Татар дәүләт «Әкият» курчак театрының баш режиссёры (2019—2020), сәнгать җитәкчесе (2020—2024)[1]. Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры директоры (2024 елдан).

Тәрҗемәи хәле

1987 елның 23 маенда Татарстан АССР (1990 елдан Татарстан) Аксубай районы Карасу авылында туа[2][3].

Белеме

1994—2004 елларда туган авылындагы урта мәктәптә укый. Уку дәверендә төрле спорт, фәнни, җыр бәйгеләрендә һәм олимпиадаларда актив катнашып, күпсанлы бүләкләр ала. Ул күп китаплар укый һәм үзенең хикәяләрен, әкиятләрен, шигырьләрен яза[4][5]. Илгиз Зәйниев мәктәп спектакльләрендә, шул исәптән Туфан Миңнуллин әсәрләре буенча әзерләнгән куелышларда катнаша[6][7].

2004 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының театр сәнгате факультетына, Фәрит Бикчәнтәев курсына (актёрлык осталыгы кафедрасы) укырга керә[8][9][10].

2008—2010 елларда А. М. Горький исемендәге әдәбият институтының Югары әдәби курсларында (И. Вишневская остаханәсе, драматургия)[11][12][13], 2010—2013 елларда «драма театры режиссёры» белгечлеге буенча Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтында укый[2][10][12].

Хезмәт эшчәнлеге

2008 елда югары уку йортын «драма театры актёры» белгечлеге буенча тәмамлагач, Галиасгар Камал исемендәге театр труппасына кабул ителә[2][12]. Берничә роль уйный, шул исәптән «Зөбәйдә — адәм баласы» спектаклендә (2009, Шәриф Хөсәенов пьесасы буенча, реж. Эмиль Талипов), ләкин соңрак актёрлык һөнәреннән китә[14][12]. Бу чорда шулай ук режиссёр буларак дебют ясый, шактый новаторчыл һәм эксперименталь спектакльләр авторы була[15]. Камал театрының кече сәхнәсендә «Яңа дулкын» (2009, яшь шагыйрьләр шигырьләре буенча), «Ркаил Зәйдулла» (2010, Ркаил Зәйдулла шигырьләре буенча)[12], «Бие, бие, Хәйбулла» (2010, үз сценарие буенча)[16][17], «Derdmend» (2010, Закир Рәмиев шигырьләре һәм хатлары буенча)[18][12], «Кырлай егете» (2012, Нәкый Исәнбәт пьесасы буенча)[19][20], «Нух пингвиннары» (2013, У. Хуб пьесасы буенча) спектакльләрен куя[21]. Шулай ук Фатих Хөсни повесте буенча «Йөзек кашы» спектакленең инсценировкасын ясый (2011, реж. Л. Әхмәтова)[22]. Шуның белән беррәттән, Зәйниев пьесалары буенча спектакльләр төрле сәхнәләрдә куела[10][12], аерым алганда, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында — «Шәкүр карак» (2008, реж. Р. Әюпов)[23], Туймазы татар дәүләт театрында — «Люстра» (2008, реж. А. Гаффаров)[24], Башкортстан Республикасының Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театрында — «Люстра» (2009, реж. А. Надыргулов)[25], Әлмәт татар дәүләт драма театрында — «Балакаем» (2009, реж. Н. Исмәгыйлева), Оренбург татар драма театрында — «Гармун» (2010, реж. Р. Гәрәев)[26] һәм башка бик күп театрларда[2].

Камал театрында режиссёр һөнәрен үзләштергәч, 2011 елда Ркаил Зәйдулла пьесасы буенча «Үлеп яратты» спектаклен сәхнәләштереп, зур сәхнәдә дебют ясый[27]. Алга таба «Мәхәббәт FM» (2013, үз пьесасы буенча)[28], «Ричард III» (2014, У. Шекспир пьесасы буенча)[29], «Галиябану» (2015, Мирхәйдәр Фәйзи пьесасы буенча[30]), «Көтәм сине» (2016, үз пьесасы буенча[31]), «Бармы ришвәттән дәва?» (2016, Зөлфәт Хәким пьесасы буенча)[32], «Миркәй белән Айсылу» (2017, Нәкый Исәнбәт пьесасы буенча)[33], «Дәрсе гыйбрәттер театр…» (2017, Рүзәл Мөхәммәтшин сценарие буенча)[34], «Мәңгелек буран» (2018, Чыңгыз Айтматов романы буенча)[35], «Бию пәрие» (2019, үз пьесасы буенча)[36], «Өйләнәм.tat» (2020, үз пьесасы буенча)[37] спектакльләрен сәхнәләштерә. Шул ук вакытта аның пьесалары буенча Камал театрында «Бабайлар чуагы» (2010, реж. Фәрит Бикчәнтәев)[38], «Кечтүкле уен» (2012, реж. Р. Бариев)[39], «Әрем исе» (2013, реж. А. Абушахманов)[40], «Кәҗә, сарык һ.б.» (2015, реж. И. Габдрахманов, С. Әминова)[41], Тинчурин театрында — «Полиционер» (2020, реж. Туфан Имаметдинов)[42], Кариев театрында «Тылсымбикә» (2020, реж. Р. Саттарова) спектакльләре куела[43].

2016 елда Әлмәт татар дәүләт драма театрына чакырыла, анда Нәкый Исәнбәт пьесасы буенча «Качаклар» әсәрен куя (2016)[44][45]. Алга таба шул ук театрда Я. Пулинович пьесасы буенча «Син кайда идең?» (2016)[46], үз пьесасы буенча «Хыял йорты» (2017)[47], үз сценарие буенча «Мең дә бер кичә» (2018) спектакльләрен сәхнәләштерә[48]. Яр Чаллы татар дәүләт драма театрында К. Гольдони пьесасы буенча «Ике хуҗаның хезмәтчесе» (2016) спектаклен[49], Яр Чаллы дәүләт курчак театрында шул исемдәге татар бәете нигезендә үз сценарие буенча «Сак-Сок» (2016) спектаклен куя[50], соңгысы 2017 елда «Алтын битлек» премиясенә тәкъдим ителә[51]. 2018 елда шул ук театрда В. Мартин-и-Солераның шул ук исемдәге комик операсы һәм Екатерина II либреттосы мотивлары буенча «Горебагатырь Косометович» спектаклен сәхнәләштерә[52][53]. Шулай ук Казан дәүләт яшь тамашачы театры белән хезмәттәшлек итә, анда У. Хуб пьесасы буенча «Пингвиннар» (2017)[54], Э.-Э. Шмитт пьесасы буенча «Ибраһим әфәнде» (2017)[55], «Могҗиза эзләп» (2018, Л. Чемерчева белән берлектә[56]), үз пьесасы буенча «Бала» (2019[57]), А. Пушкин повесте буенча «Капитан кызы» (2019) спектакльләрен тәкъдим итә[58]. 2019 елда Габдулла Кариев исемендәге Татар дәүләт яшьләр театрында Гадел Кутуй повесте буенча «Тапшырыл…ган хатлар» спектаклен[59], Тинчурин театрында Аяз Гыйләҗев повесте буенча «Өч аршын җир» спектаклен сәхнәләштерә[60].

2019 елның 6 июнендә Илдус Зиннуров урынына «Әкият» татар дәүләт курчак театрының баш режиссёры вазифасына билгеләнә[61][62]. Курчак театрын балалары булмаган кешеләр өчен дә ачарга карар кылып[63], җитди интеллектуаль юллама белән өлкәннәр өчен спектакльләр куя башлый[64]. Аның яңа вазифадагы беренче эше — җырчы Әлфия Авзалова турындагы үз пьесасы буенча куелган «Әлфия» спектакле[65]. Пьеса җырчының «Үзем турында» дигән автобиографик китабына нигезләнгән[66].

Алга таба «Дисней төшләре» (2019, үз сценарие буенча)[67], «Әлдермештән Әлмәндәр» (2020, Туфан Миңнуллин пьесасы буенча)[68], «SHURALE: яңа фантазия» (2021, Габдулла Тукай поэмасы буенча)[69], «Тыпырдык» (2020, үз пьесасы буенча)[70] спектакльләрен куя. 2020 елның 23 гыйнварында театрның сәнгать җитәкчесе итеп билгеләнә[71][72].

2020 елда Галимҗан Ибраһимовның Идел буендагы 1920 нче еллар ачлыгы турындагы повесте буенча «Адәмнәр» спектаклен куя[73], ул 2022 елда «Алтын битлек» премиясенә тәкъдим ителә[74][11]. 2021 елда куючы режиссёр һәм инсценировка авторы буларак, Льюис Кэрролл әкиятенә нигезләнгән «Алисәнең могҗизалар иле» спектаклен чыгара[75]. Театр ике телле булырга тиеш дип санап[63], спектакльләрне татарча да, русча да куя, чөнки «спектакльләр сыйфатлы булса, алар кайсы телдә баруларына карамастан, популяр булачак»[76].

Төрле елларда Казан дәүләт мәдәният институтында[77], Казан театр училищесында[78], Н. И. Фешин исемендәге Казан сәнгать училищесында укыта[79]. Бикчәнтәев белән бергә укытуга музыкаль-пластик импровизация методларын кертә, студентларга үз сценарийларын булдыру мөмкинлеге бирә[80]. Шулай ук үзе дә сценарийлар язу белән шөгыльләнә, «Мулла» (2017, Туфан Миңнуллин пьесасы буенча, реж. Рамил Фазлыев)[81], «Девятаев» (2021, Михаил Девятаев автобиографиясе буенча, реж. Тимур Бекмамбетов) фильмнарын төшерүдә катнаша[82]. 2021 елда Мәскәүнең Милләтләр театрында Зәйниев белән бергә язылган пьеса буенча Тимур Бекмамбетов куйган «Хуҗа Насретдин» курчак спектакле чыга. Спектакль өчен Дамир Сираҗиев исемендәге премия бирелә[83].

Илгиз Зәйниев 2024 елның 28 декабрендә Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры директоры итеп билгеләнә[84].

Иҗат очеркы

Ильгиз Зәйниев иҗат белән мәктәп елларында ук кызыксына башлый. 2002 елда, 14 яшендә, ул үзенең «Җәйге төннәрдә» исемле беренче пьесасын яза[2][6].

Ул Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетында укыган чорда, театр өчен яңа пьесалар иҗат итеп, драматурглык осталыгын актив үстерә[8][10]. Беренче курста укыганда ук биш әсәре белән «Яңа татар пьесасы» бәйгесендә катнашып, «Ай кызы» исемле музыкаль-драматик әкияте өчен Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы премиясенә лаек була[8][85]. 2006 елда «Суган чәчәге» пьесасы өчен беренче премиясен ала[86], 2007 елда аның «Люстра» һәм «Бәби» пьесалары ТР Мәдәният министрлыгы һәм Туфан Миңнуллин исемендәге премияләр белән билгеләп үтелә[87]. Яшь драматургның исеме бу җиңүләрдән соң, киң җәмәгатьчелеккә таныла, аның әсәрләрен төрле театрларда сәхнәләштерелә[88][89]. Уфа дәүләт «Нур» татар театрында «Туйга ничә көн кала» пьесасы, Габдулла Кариев исемендәге Татар дәүләт яшь тамашачы театрында — «Амазонка һәм Айдар» (2006, реж. Р. Әюпов) һәм «Урман club» (2007, реж. И. Камалиев), Галиасгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында «Мәхәббәт турында сөйләшик» (2006, реж. Р. Фазлыев), «Суган чәчәге» (2007, реж. Р. Фазлыев), «Люстра» (2008, реж. Ф. Бикчәнтәев), «Бәби» (2008, реж. Ф. Бикчәнтәев) пьесалары куела[8][2][12].

2007 елдан Татарстан Республикасы Язучылар берлеге әгъзасы[8][4]. Татар һәм рус телләрендә яза[90]. Пьесалары аерым китап булып та, җыентыкларда да, шулай ук «Казан утлары» кебек әдәби журналларда да басыла[91]. Күп кенә татар театрларында әсәрләре еш куела торган, иң актив һәм уңышлы эшләүче авторларның берсе булып тора[91]. Зәйниев пьесаларына лириклык, психологик төгәллек, нәфис юмор хас[2]. Аның комедия һәм драма жанрларындагы «Туйга ничә көн кала» (2005), «Мәхәббәт турында сөйләшик» (2006), «Күкләр елмаеп караса» (2007), «Суган чәчәге» (2008), «Татарстан Синема» (2008), «Люстра» (2008), «Туган-тумачалар» (2010), «Гармун» (2010), «Бабайлар чуагы» (2010) һәм башка әсәрләре сюжеты һәм композициясенең үзенчәлеклелеге, шулай ук заманча тормышның төрле якларын чагылдырган кызыклы эчтәлеге белән аерылып тора, шуның ярдәмендә укучылар арасында тиз арада популярлык яулый[92][93][2].

Зәйниев хәзерге заманның иң инициативалы һәм оста драматургы буларак[94], үз әсәрләрендә гади кешеләрнең көндәлек тормышын һәм көнкүрешен сурәтли, игътибарын җәмгыятьнең кимчелекләре һәм милек тигезсезлеге, тарихи үткәннең дә, үз яшьлегенең дә хаталары кебек көнүзәк социаль һәм әхлакый проблемаларга юнәлтә[95], актуаль сорауларга җаваплар эзли[96][95][97]. Аның күпчелек әсәрләренең геройлары — яшьләр, чөнки, тәнкыйтьчеләр билгеләп үткәнчә, Зәйниев үзе дә яшь автор буларак үз буынының хыялларын, шатлыкларын һәм борчуларын һәркемнән дә яхшырак чагылдыра ала[93]. Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, Зәйниев әсәрләрендә тормышны гротесклы итеп сурәтләү өчен уен алымын еш куллана, кешене бер үк вакытта шул уенның ирекле субъекты да, иң көтелмәгән вазгыятьләрдәге курчагы да итеп карый[95]. Көндәлек тормыш үзенчәлекләрен осталарча сизеп тору сәләте нәтиҗәсендә, аның пьесалары тирән эчтәлекле булуы һәм җитди әхлакый-фәлсәфи проблемалар куюы белән аерылып тора[93]. Көнкүреш материалына нигезләнеп, ул саф милли характердагы проблемаларга, татар халкының үзенчәлегенә дә туктала[95]. Үз стилен эзләү процессын билгеләп үтеп, тәнкыйтьчеләр Зәйниевнең кайбер беренче пьесаларының билгеле бер кимчелекләрдән мәхрүм булмавын да әйтәләр, алар арасында — сюжетны бәхетле тәмамларга омтылу һәм бәхәсләрне килешү юлы белән хәл итү[93].

Ильгиз Зәйниев драматургия өлкәсендәге казанышлары өчен 2009 елда Муса Җәлил исемендәге республика премиясенә лаек була[4][98].

«Туйга ничә көн кала…» («Амазонка» дип тә йөртелә[99]) пьесасы феминизмның көнүзәк мәсьәләләренә, гаилә кору проблемаларына, ир белән хатын мөнәсәбәтләренә багышланган[96]. Унҗиде яшьлек Айдар белән Ләйлә, соңгы имтиханны биргәннән соң ук өйләнешер өчен, аны түземсезлек белән көтәләр, әмма туйга 10 көн кала булган очрашулары соңгысы булып чыга. Айдар авылдан китәргә теләми, Ләйлә шәһәрне яуларга китә һәм анда дус кызлары белән бергә «Амазонка» исемле ателье ача. Шәһәргә бәрәңге сатарга килгәч, Айдар ательега керә һәм анда Ләйләне очрата, хисләренең сүрелмәгән булуын аңлый[100][101]. Шунысы игътибарга лаек: 2020 елда Аяз Гыйләҗев исемендәге Яр Чаллы дәүләт татар драма театрының яңа бинасы нәкъ менә шушы спектакль белән ачыла, куелыш үзе тарихи вакыйга буларак бәяләнә[102][103].

«Мәхәббәт турында сөйләшик» пьесасы лиризм һәм мелодраматизм белән аерылып тора[104]. Коммуналь фатирдагы тормыштан туйган шәфкать туташы Савия хастаханәдә өлкән яшьтәге ирле-хатынлы пар — Ногман бабай һәм Абруй апа белән таныша. Үз-үзләрен мөстәкыйль карый алмас хәлгә җиткән картлар, Савия тәкъдиме белән, катлаулы фатир алышу аша яңа өч бүлмәле фатирга бергәләп күченәләр. Баласыз картлар парының һәм аларның яңа күршеләренең (ир, хатын, ул һәм кыз) бер-берсенә ияләшүе көнкүреш мәшәкатьләреннән, бәхәсләрдән, үпкәләрдән башка узмый. Шуңа да карамастан, җенесләренә, холыкларына, яшьләренә, социаль статусларына карамастан, яңа фатирга күчүчеләр бердәмләшә, буыннарның өзелмәс бәйләнешен күрсәтә, пьеса мәхәббәт турындагы чын легендага әверелә[105][88]. Көнкүреш проблемалары белән беррәттән, Зәйниев монда тормыш мәгънәсен һәм аның асылын эзләүгә мөрәҗәгать итә, тәнкыйтьчеләр фикеренчә, ул монда суфи әдәбияты традицияләренә иярә. Барлык кешеләр дә мәңгелеккә бару юлында, бүгенге тормыш — вакытлыча тукталыш кына, дигән фикерне үткәреп, ул үз укучысын һәр көннең һәм һәр сәгатьнең кадерен белергә, күңелендә якыннарыңа карата сүнмәс мәхәббәт утын сакларга чакыра. Зәйниев картларны яңа гаилә белән бер фатирда матди мәсьәләдә дә очраштыра һәм нәтиҗәдә аларның яшьләрне бәхетле итүен, әмма үзләренең мәңгегә китүен күрсәтергә тырыша. Тәнкыйтьчеләр билгеләп үткәнчә, әхлакый һәм милли мәсьәләләргә кагылып, автор укучыга тормышның максаты — игелек кылу һәм үзеңнән соң якты истәлек калдыру икәнен аңлата[93]. Бу пьеса Зәйниевның 2006 елда, авторга 17 яшь булганда, Камал театры сәхнәсенә куелган беренче эше була[106][7].

«Кыр суганы төсе» пьесасында тормышта үз урыннарын таба алмаган персонажлар сурәтләнә[95]. Авторы Илгиз Зәйниев «моңсу комедия» дип билгеләгән әсәр үзендә драматик һәм комедия жанрлары элементларын берләштерә, бу әсәрне Т. Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр»е якынайта[97]. Үз әсәренең баш каһарманы итеп иҗат кешесен сайлап, Зәйниев шөгыльләре бердәнбер дәрткә әйләнгән һәм корбанчыллык таләп иткән язучылар, режиссёрлар, артистлар арасындагы катлаулы һәм каршылыклы мөнәсәбәтләрне тасвирлый[95]. Каһарманнарның эчке дөньясын, аларның кичерешләрен сурәтләүгә мөһим урын бирелә[95] һәм тәнкыйтьчеләр билгеләп үткәнчә, бу яктан пьеса А. Чехов традицияләренә якын[97].

undefined

Пьесадагы вакыйгаларның төп өлеше нәкъ менә шушы шәхесара мөнәсәбәтләрнең аерым кешеләр язмышына тәэсиренә[104], шулай ук сәнгатьтәге чын һәм ялган кыйммәтләр проблемаларына, тормыш мәгънәсе һәм хакыйкатькә төшенү мәсьәләләренә багышланган[97]. Гомере буе бары тик үзе һәм үз мәнфәгатьләре белән генә шөгыльләнгән, хәтта сеңлесе Галияне, хатыны Ландышны һәм үз балаларын да санга сукмаган драматург Солтан, ахыр чиктә, тәнкыйтьчеләр язганча, «Хакыйкать каршында куркып кала»[104]. Үз улы Җәүдәтнең, револьвер алып, өйдән бакчага чыгып, үз-үзенә кул салуын күргәч, Солтан бу колак тондыргыч ату тавышы белән бер мизгелдә аның бөтен тормыш фәлсәфәсенең дә, бу тормышта үзе корган бар нәрсәнең дә җимерелүен аңлый. Зәйниев әсәренең исемендә үк яшәеш, шәхси тормыш, омтылышлар һәм өметләр темаларына уйланырга ишарә итә һәм ул текстта, Җәүдәт пьесаны бергәләп укыганда геройларның яшәешен түбәндәгечә аңлатканда, ачыклана: «Аларның тормышы чәчәктәй матур булса да, суган кебек әче һәм күзләрдән яшь чыгара. Бу матур тормыш хакына аларның һәммәсе дә нәрсәдер корбан итәргә мәҗбүр…»[104]. Геройлар эволюциясенә кагылышлы кайбер әйтеп бетермәүләргә, аерым алганда, Кадыйрхөрмәтовның рухи эволюциясендә алга таба үсеш булмавына яки атасы белән мөнәсәбәтләрен җайга сала башлаган Җәүдәтнең үз-үзенә кул салу сәбәпләренең ачык булмавына карамастан, пьесаның финалы укучыга аның шиксез драматик әсәр икәнлеге турында хәбәр итә[104].

« Яшь актерларга күбрәк рольләр телим, ә драматурглар яхшы әсәрләр иҗат итәргә тиеш. Илгиз Зәйниев мине сокландыра: үзе яза, үзе куя. Артистлар бик яхшы уйный, киләчәктә дә шулай дәвам итегез[107].
 »

Аны драматургия өлкәсендә Т. Миңнуллинның варисы[108], бердәнбер диярлек яшь татар драматургы[109], шулай ук хәзерге заман милли режиссурасының «төп өмете» дип бәялиләр[12]. Бер үк вакытта драматург та, режиссер да буларак, ул үз пьесаларын үзе сәхнәләштерә һәм «яхшы режиссерлар» булмауга ишарә ясап, бу эшне авторның үзеннән дә яхшырак башкара алырдай кешене күрмәвен билгеләп үтә[110][111]. Бу мәгънәдә ул үзен театрда билгеле бер актерлар составына кертеп, пьеса яза һәм аны мөстәкыйль рәвештә сәхнәләштерә алучы инженер итеп күрә[63]. Спектакль әзерләгәндә еш кына пьесаларын үзе үзгәртеп чыга[90], башка режиссёрлар керткән төзәтмәләргә каршы килми[76]. Драматургиядә үзе өчен У. Шекспир, Ю. О’Нил, Ж. Ануй, М. Макдонах, К. Тинчурин иҗатын[90], режиссурада Л. Додин, Ю. Бутусов, А. Могучий эшчәнлеген кызыклы дип саный[12].

Спектакльләр

Үлеп яратты

Ркаил Зәйдулла пьесасы буенча куелган «Үлеп яратты» (2012) спектакле документаль нигезгә корылган һәм иманы өчен газап чигеп, Сталин репрессияләре корбаны булган Мөхлисә Бубый турында[112]. Зәйниев, үзе әйтүенчә, бу хатын-кызның барлыгы турында гомумән беренче тапкыр Зәйдулла пьесасыннан белә[63]. Спектакльдә төп игътибар Уфадагы 1937 елгы вакыйгаларга юнәлтелә, анда намаз вакытында үз өендә кулга алынган, ислам тарихындагы беренче хатын-кыз казый — Бубиның соңгы көннәре турында сөйләнә. Вакыйгалар НКВД зинданнарында бара. Анда тикшерүчеләр, 68 яшьлек хатын-кыздан контрреволюцион эшчәнлектә гаебен танытуны таләп итеп, аны сорау алуларга, кыйнауларга һәм мыскыллауларга дучар итәләр[113]. Бу барлык хәйләләргә карамастан, хатын-кыз ахыргача горур һәм сабыр булып кала. Тикшерүчеләрнең берсе халык дошманы дип аталган бу хатынның рухы никадәр көчле һәм үз ышануларына тугры булуын аңлап, акылына килә һәм атылып үлә[114][113].

Баш рольне тышкы кыяфәте белән Бубига бераз охшаган актриса Дания Нуруллина башкара[114]. Нуруллина тудырган образ, үзенең бөтен халыкчан гадилегенә карамастан, монументальлеге һәм бөеклеге белән аерылып тора. Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, бу аның үз диненнән һәм халкыннан баш тартырга теләмәвендә, бирешә һәм баш ия белмәвендә, үз идеалларына хыянәт итмәвендә гәүдәләнә[112][27]. Бубига каршы торган чекистлар образы да җансыз түгел: алар индивидуальлеккә, хис-тойгыларга һәм сөйкемлелеккә ия. Бер яктан, алар — ирексез, буйсынучы кешеләр, икенче яктан — тормышка үз карашлары булган шәхесләр[112]. Үз-үзенә кул салган чекист Корбановны уйнаган актер Эмиль Талипов сүзләренчә, аңа «җәллад роленә керү бик авыр булган», чөнки аның үз гаиләсендә дә репрессиягә дучар ителгәннәр бар[115].

Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, куелыш көчле эпик тәэсир тудырган, чын трагедия дәрәҗәсенә күтәрелгән һәм аңа салынган фикер-мәгънәләрнең тирәнлеге ягыннан Гаяз Исхакыйның «Зөләйха» әсәре белән бер дәрәҗәдә торуын билгеләп үтәләр[112][27]. Зәйниевның беренче зур режиссёрлык эше булган әлеге спектакль хакыйкатькә һәм тарихи гаделлеккә омтылыш белән тулы һәм бу яктан Камал театрының күптәнге традицияләрен дәвам итә[112]. Бу спектакльне сәхнәләштергәндә режиссёр дини кешенең рухи ныклыгын ачуны һәм татар милләтенең иминлеге, фикер сыйфатында кыйммәтле булып чыга. Зәйниев, җәзалауларны сурәтләү белән генә чикләнмичә, спектакльдә кеше табигатен өйрәнергә омтылып[112], берничә фәлсәфи проблеманы күтәрә һәм тамашачы алдына сорау куя: алар да Буби кичергән сынауларны үтә алырлар идеме?[27] Нәтиҗәдә, спектакль фәкать тарихи булудан туктап, гомумкешелек яңгырашы ала, моңа куелышның декорацияләре, музыкаль һәм хореографик бизәлеше дә үз өлешен кертә[112].

Спектакль барышында актёрларның сәхнәдән берничә кискен сүз әйтүенә карамастан, спектакль цензура узмый һәм режиссёр ниятләгән формада куела. Шулай да, куелыш сәнгати бөтенлеге ягыннан да[114], дини күзлектән дә тәнкыйтьләнә. Тамашачының авыр тарихи вакыйгалар турында уйлануга караганда күңел ачуларны өстен күрүе сәбәпле[113], спектакль популярлыгын югалтып, 2018 елдан күрсәтелми башлый[116][117].

Мәхәббәт FM

undefined

«Мәхәббәт FM» (2013) спектакле Зәйниев тарафыннан үзенең пьесасы буенча куелган, әсәрнең вакыйгалары уйлап чыгарылган, «Мәхәббәт FM» дип аталган Казан радиостанциясендә бара. Төп рольләрдә — диджей Ильяс (Эмиль Талипов) һәм тавыш режиссеры Чулпан (Гөлчәчәк Гайфетдинова). Алар бер-берсенә гашыйк, әмма үз хисләрен аңлаганчы зур юл үтәләр[118][119]. Пьеса Зәйниев тарафыннан Камал театрының яшь актерлары өчен махсус, турыдан-туры репетицияләр вакытында[120], һәр артистның характерын исәпкә алып язылган[121].

Куелыш — яшьләр аудиториясенә юнәлтелгән, юмор, җырлар, пародияләр белән тулы эстрада-джаз комедиясе[122][123]. Сюжет буенча, Ильяс Чулпаннан үзләренә туры эфирга җырчы Салаватның килә алмаячагын белә. Югалып калмыйча, ул Салаватны пародияли башлый һәм үзенең үзе белән сөйләшүен оста гәүдәләндерә. Ильяс ролендәге Талиповның президентлар М. Шәймиев белән Р. Миңнеханов, актерлар И. Хәйруллин белән Р. Шәрәфиев, җырчылар А. Галимов белән Х. Тимергалиева[119] тавышларына пародия ясавы нәтиҗәсендә спектакль театраль "капустник"ка әверелә. Пародияләр куллануга корылган бу алымны актер үзе, цензура ягыннан киртәләргә очрамыйча, Талиповның пародия сәләтен сәхнәдә файдаланырга булган Зәйниев белән бергә уйлап тапкан[115][124][76]. Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, диалогларның һәм күренешләрнең бу кадәр җитез алмашынуы К. Тарантино фильмнарын хәтерләтә[124].

Спектакльнең төп вакыйгалары Ильяс бүлмә алып торган фатирда, кафеда һәм кунакханә бүлмәсендә бара. Камал сәхнәсендәге дебютант — сценограф С. Скоморохов бу урыннарны бүлге-диварлардан һәм алар артында эленеп торган ак экраннардан ясалган конструкцияләр аша хәл итә. Әлеге конструкцияләр спектакль буе сәхнәдә тора һәм, карават яки өстәлләр кебек җиһазларның урынын алыштырып, теләсә кайсы локация өчен нигез булып тора[119]. Бу күңелле, мәзәк вакыйгалар уртасында үзен судагы балыктай хис итүче Ильяс, җитди булмавы сәбәпле, Чулпанга үз хисләрен ача алмый[28]. Хезмәттәшендә тиешле кыюлыкны күрмәгән Чулпан башка ир-атка кияүгә чыга. Шунысы игътибарга лаек: туй күренешендә тамада, гореф-гадәт буенча, «малайгамы, кызгамы» дип акча җыйганда, кунакларны, ягъни спектакль тамашачыларын, урап чыга. Шул рәвешле актёрлар чын акча җыя. Беренче театр сезоныннан ук бу акчага Яшел Үзән балалар йортында тәрбияләнүчеләр өчен заманча музыка аппаратурасы сатып алына[125].

Спектакльнең хәлиткеч, финал өлеше нәкъ менә яшь парлар өчен алынган кунакханә бүлмәсендә уза. Ильясның дуслары Чулпанны яратмаган ире — чиновник Фирзәт (И. Кашапов) белән бүлмәдә икәүдән-икәү калдырмас өчен кулларыннан килгәннең барысын да эшлиләр: аларга әле җыештыручы хатын, әле кытай массажчылары, әле полиция хезмәткәре, әле стриптизёр килеп комачаулый[119]. Соңыннан Ильяс һәм Чулпан бер-берсенә мәхәббәтләрен аңлатып, спектакльне бәхетле тәмамлыйлар[119]. Премьерасыннан бирле спектакль уңышлы бара[126], залда буш урыннар калмый[120] һәм бүгенге көнгә кадәр театр репертуарында саклана[127].

Ричард III

«Ричард III» спектакле (2014) Зәйниев тарафыннан Камал театрының кече сәхнәсендә, авторның 450 еллыгы уңаеннан, Уильям Шекспирның шул ук исемдәге хроникасы буенча сәхнәләштерелә[128]. Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, әлеге пьеса «бүгенге тарихи мизгелгә бик тә туры килә»[129], чөнки "кардәш-каны сугышлары, кан коелу, хыянәтләр, хакимиятне басып алу яңа гасырда да еш кына үз урынын таба[128]. Шекспирны беренче тапкыр сәхнәләштергән Зәйниев бу пьесаны ике сәбәпгщ нигезле сайлавын билгеләп үткән: «Беренчедән, ул актуаль: явызлык һәм рухи гариплек җәмгыятьтә һәрвакыт яши, хәзер исә бөтенләй чиктән ашкан, җимерүгә этәрә. Икенчедән, безнең театрда бу пьесаны уйный алырдай кешеләр бар»[130].

Спектакльдә инглиз монархы Ричард III нең тәхеткә килүе һәм озакка сузылмаган идарәсе күрсәтелә. Ул үзен залим итеп күрсәтә, тәхет варислары — үзенең балигъ булмаган туганнарының уллары принцлар Эдуард белән Ричардны (Эдуард IV балаларын) үтереп, шулай ук башка күпсанлы кешеләрне һәм абруйлы аристократларны юк итеп[131][130], хакимиятне законсыз рәвештә басып ала.

Баш рольдә — Шекспирны беренче генә уйнамаучы[131] Искәндәр Хәйруллин[132]. Барлыгы, сәхнәдә 25 тән артык персонажны гәүдәләндерүдә студентлардан алып танылган мэтрларга кадәр бөтен труппа диярлек катнаша[130]. Пьесаны татар теленә А. Радлова тәрҗемәсенә нигезләнеп Р. Гобәева тәрҗемә иткән[131]. Спектакльнең музыкаль бизәлеше тарихи чорга хас түгел, ул джаздан һәм классик музыкадан тора[131][132]. Зәйниев рәссам Сергей Скоморохов белән бергә тудырган сәхнә киңлеге гади бизәлеше һәм тотрыклы төсләр палитрасы белән истә кала. Инглиз газоннарындагы кебек шома яшел үлән белән капланган бөкре күпер-аркалар һәм кәкре сәнәгать конструкцияләре Ричард III нең бөкресен һәм чалыш гәүдәсен хәтерләтә[80][132][29]. Идәннең металл рәшәткәсеннән алынган газон кисәге тимер арканнар буйлап өскә-аска йөри дә, кайчагында — өстәлгә, кайчагында ятакка әйләнә[80][131][29]. Костюмнар шартлы-тарихи стильдә эшләнгән, һәр персонажның үз төсе (ак, кара, соры)[80][29]. Нигезенә манжетлар, бәйләвечләр, шлемнар белән тулыландырылган очучылар киеме алынган.

Спектакльдә төп рольне, төрле персонажларга осталарча кереп, тамашачыларда тарихи шәхесләр белән дә, бүгенге хакимият вәкилләре белән дә параллельләр уятучы Хәйруллин уйный. Башка артистларның монологлары сәхнәдә микрофон каршында башкарыла торган мөстәкыйль әсәрләр кебек яңгырый[131][29]. Үтерүнең һәр эпизоды кискен фотовспышка яктысында камерага төшерелә[80][130], һәлак булганнарның гәүдәләрен ак япмалар белән каплыйлар[29], әмма корбаннар саны шулкадәр күп, чираттагы тукыманы алып чыгу тамашачыны гаҗәпләндерми[132]. Ахыр чиктә Ричардны да үтерәләр, аның урынына яңа патша-үтерүче килә. Мәет тросларда өскә күтәрелә һәм үзенең кәфене белән залда утыручыларның барысын да каплый[80][29][132]. Матбугатта билгеләп үтелгәнчә, «тамашачыларга режиссер моның белән нәрсә әйтергә теләгәнен бары тик чамаларга гына кала»[130]: бу яисә «явызлык — дәрәҗәләргә бүленми»[131], яисә «без хакимият өчен уңайсыз» һәм «без барыбыз да үләчәкбез»[132]. Тәнкыйтьчеләр бәяләвенчә, Зәйниев тамашачыга «башбаштаклык хөкем сөргән дөньяның бөтен фаҗигасен» тою мөмкинлеге биргән, ә «бер король тормышының ахыры — һич тә бер үк нәрсә кабатланып торган тарихның ахыры түгел». Тәнкыйтьчеләр бәяләвенчә, Зәйниев тамашачыга «теләсә нәрсә эшләргә яраган дөньяның бөтен фаҗигалелеген» хис итәргә[80] һәм «бер патша гомеренең өзелүе — бер үк вакыйгалар кабатланып торган тарихның тәмамлануы түгел икәнен» аңларга мөмкинлек тудыра[29]. Зәйниевнең кәфенлек белән бәйле фикере аның иң уңышлы режиссерлык чишелеше дип таныла[132], куелыш тәнкыйтьчеләр өчен аны өлгергән режиссер буларак кабул итәргә мөмкинлек бирә[29]. Спектакль репертуардан 2017 елда алына[133].

Галиябану

Зәйниев Мирхәйдәр Фәйзи пьесасы буенча «Галиябану» спектаклен (2015) сәхнәләштерелә[30]. Бу 1917 елдан бирле сәхнәләштерелгән унынчы пьеса була, соңгы тапкыр әсәр Камал театрында 1991 елда Празат Исәнбәт тарафыннан куела[134]. Зайниев сүзләренчә, Бикчәнтәев аңа «классика кирәк» дигән: «Мин Фәйзине яңадан укып чыктым да, пьесада үзем өчен кызыклы яклар барлыгын, аны башкача сәхнәләштерергә мөмкин икәнен аңладым»[45]. Тамашачының «билгеле бер өметләрен» һәм спектакльнең «кую штамплары» белән чуалуын күздә тотып, Зәйниев, үзе әйтүенчә, чынбарлыктагы, халык авыз иҗаты персонажлары булмаган геройларны тудыру, оригинал текстка якынаю, аны бүгенге көн өчен актуальләштерү максатын куя[134]. Чөнки пьеса соңгы тапкыр куелганнан бирле 24 ел вакыт узган, әсәр 100 ел элек язылган. Гомумән алганда, пьеса "Ромео һәм Джульетта"ның татарча варианты кебек[135]. Зәйниев әйтүенчә, сюжет гади: «Явыз ата үз кызын акчага сата. Безнең спектакль хата хакында: без еш кына нидер әйтеп бетермибез, яшерәбез һәм нәкъ менә шул фаҗигагә китерергә мөмкин». Биредә ата-ана да, Галиябану да, яучы да соңгы мизгелгә кадәр кияүнең исемен әйтмиләр. Кияүнең ярлы Хәлил икәнен белгәч, соң була, чөнки Исмәгыйль — гаиләне юк итә ала торган бик дәрәҗәле кеше. Ата, үз ихтыярына каршы, кызын кияүгә бирергә мәҗбүр булы. Ул Исмәгыйлнең акчасын кире кага, бу гамәлнең үз теләге белән кылынмавын ассызыклый[45]. Режиссер Бикчәнтәев «Галиябану» — татар театрының нигезе, әмма аны яңарту катлаулы, ди. Шулай да, тамашачылар кызыксынуы аркасында спектакль сәхнәгә еш куела[136].

Сценограф Булат Ибраһимовның спектакль бизәлеше традицион рухта эшләнгән: заманына хас татар халык киемнәре, гади авыл тормышы элементлары[137][136]. Тәнкыйтьчеләр бәяләвенчә, спектакль халык музыкасының асылына тирән төшенүе белән дә үзенчәлекле. Нәтиҗәдә, ул «позитивистик, сүзгә корылган психологик әсәр булып түгел, музыкаль-символик, интуитив әсәр» буларак кабул ителә[80]. Шулай итеп, Зәйниев Сәлих Сәйдәшевнең халык көйләрен эшкәртүгә нигезләнгән музыкасын[30][137], шулай ук традиция буенча спектакльнең барлык куелышлары (шул исәптән тере оркестр катнашындагы әлеге версия дә) шул ук исемдәге җырны да саклап калган[136][135][138]. Куюлышның мондый юнәлешен күздә тотып[135], актёрларны музыкаль сәләтләренә карап сайлаганнар[137], аларга вокал дәресләре алырга һәм музыка уен коралларында уйнарга өйрәнергә туры килә[136]. Төп рольләрне, Гүзәл Гөлвердиева (Галиябану) һәм Фәннүр Мөхәммәтҗанов (Хәлил), шулай ук, билгеләп үтелгәнчә, «искиткеч» актёрлар составы белән бергә Алмаз Гәрәев (Исмәгыйль)[45] башкара[139]. Нәтиҗәдә, сюжет буенча Исмәгыйль көнләшүдән Хәлилне атып үтерә[138][139]. Матбугатта билгеләп үтелгәнчә, шуннан соң «режиссерның альтернатив сюжет уйлап тапмавы бик кызганыч» булып чыга[136]. Зәйниев тәнкыйтьчеләрнең аның яңалыкларын «сизмәвен» һәм «классик шәрехләмә язуларын» билгеләп үтә[45]. Әйтик, рецензияләрдә режиссерның, традицияләргә ияреп, татар асылын сурәтләгәндә, «азмы-күпме үзенчәлекле театраль тел тудырырга омтылмавы» билгеләп үтелә[30], әмма ул, бераз самими булса да, саф һәм эчкерсез спектакль — "кешенең тиешле кешене түгел, йөрәге сайлаганны яратырга дигән гаять зур һәм табигый теләге турында"гы әсәр иҗат итә[135]. Режиссер аерым бер бәрелеш мисалында тамашачыда гаять зур эмпатия уятуга ирешә алган[136]. Спектакль театр репертуарында 2017 елга кадәр саклана[140].

Качаклар

Зәйниев «Качаклар» спектаклен Әлмәт театрында Нәкый Исәнбәтнең «Һиҗрәт» пьесасы буенча 2016 елда куя[141]. Ул үзенең бу сайлавын болай дип аңлата: «Беренчедән, театр татар классик әсәрләренә мохтаҗ. Икенчедән, мин аны күптәннән куярга тели идем. Өченчедән, ул труппага туры килә, монда аны уйный алырдай кешеләр бар. Кызганычка каршы, тема әлегә кадәр актуаль булып тора»[44].

Зәйниев сүзләренчә, ул пьесаны 2012 елда сәхнәләштерергә тырыша, аны берничә театрга, шул исәптән Камал театрына да тәкъдим итә, ләкин анда ул «баланслы репертуар сәясәтенә туры килмәгән». Режиссёр Әлмәткә чакырыла һәм үз идеясен шушы шәһәрдә тормышка ашыра[45]. Иң мөһим куелышлар 1924, 1965, 1980 елларда сәхнәгә куела, соңгы спектакльне Марсель Сәлимҗанов сәхнәләштерә[141][142]. Тәнкыйтьтә яңа куелышның пәйда булуын Октябрь инкыйлабының 100 еллыгы[143], татар тарихының шул чорындагы драматик вакыйгаларны аңларга омтылу белән бәйлиләр[141]. Яңа куелыш элеккегеләрдән үзенең фарсча чишелеше, балаганы, гротескы, хәлләр комедиясе һәм карнавал рухы белән аерылып тора. Бу үзенчәлекләр гражданнар сугышы чоры чуалышына да, 1920 нче еллар театрына да хас. Ул чорда иҗтимагый тәртип алмашыну бер үк вакытта фаҗига дә, бәйрәм дә буларак кабул ителгән. Шулай да пьесаның тарихи нигезе бары тик «бүгенге көн турында уйлану өчен сәбәп» буларак кына файдаланыла[141].

Тамаша туплар шартлавыннан башланып китә. Шартлау дулкыны белән сәхнәгә яшь шагыйрь Тугыш (Динар Хөснетдинов) атып чыгарыла. Әйләнә-тирәдә сугыш баруына, күнегелгән дөньяның җимерелүенә карамастан, ул үз шигырьләренә бирелеп, сөеклесе — Гайнетдин мулланың (Илсур Хәертдинов) иң гүзәл хатыны Сарби (М. Гайнуллина) белән очрашу юлларын эзли.

Гайнетдин мулла дин әһелләрен җәзалаулар турындагы хәбәрләрне ишетеп, качарга карар кыла. Сәрби аннан акгвардияче Ишмурзин янына китә, татар күлмәген европачага алыштыра, Серафима Бадриевна булып, бары тик русча гына сөйләшә башлый. Үз юлында Тугышны очраткач, Сәрби-Серафима, ахыр чиктә үзен талап киткән Ишмурзиннан аермалы буларак, тугры һәм эчкерсез мәхәббәт табуын аңлап, кинәт йомшарып китә. Мулланың югары зәвыклы һәм укымышлы кызы Зөһрә, спектакль буена Пьероның агартылган битлеге астында качып йөргән провинциаль артист һәм авантюрист Качкинскийның сөяркәсенә әйләнә, бу дель-арте комедиясенә ишарәли. Яңа, мөстәкыйль тормышка аяк баскач, ул үзенең беркатлылыгы аркасында алдау тозагына эләгә һәм үзе дә битлек киеп, бәхетсез Пьереттага әверелә. Мулланың икенче хатыны Сания (Р. Гайсина), түбәнлеккә төшкән шулер Абдуличны кызганып, бер мизгелдә ирен ташлый да яңа сөйгәне белән билгесезлеккә китеп бара. Саф күңелле булуына карамастан, аның образы эчке бөтенлек белән аерылып тора һәм комарлы уенчыны хак юлга бастыруны вәгъдә итә. Гайнетдин исә, гаделлек эзләп, имам янына юл тота, анда аңа зиһен ачыла һәм иманы ныгый. Ут-су кичеп, качаклар туган якларына әйләнеп кайталар. Юлда хатыннарын, кызын, бар туплаган байлыгын югалтып, мулла пролетарийга «әйләнә» һәм фахишәханәдән бер фәхишәгә өйләнә. Аның кызы һәм элеккеге хатыннары язмышның үзе бәйләгән кешеләре белән кайталар. Кызылармеецлар мулланың элеккеге йортын дәүләткә мәдәният йорты итеп тапшыралар. Сәхнәне һәм аларның һәммәсен дә киләчәккә өмет биргән якты, җылы кояш нуры каплый[144][141].

Спектакль өчен музыканы композитор Эльмир Низамов яза, ул сюжет үсеше барышында спектакльне җиңел һәм шаян көйләрдән Э. Кустурица фильмнары стилендәге борчулы лиризмга таба күчерә[144][145]. Сценограф Б. Ибраһимов «барлык җилләргә һәм давылларга ачык дөньяны» гәүдәләндерә торган буш сәхнәле шактый минималистик декорация тудыра. Параллелепипед формасындагы күчеп йөри торган металл фигуралар геройлар хәрәкәт иткән йортларны һәм фатирларны аңлата[144][145].

Шулай ук спектакльнең төп мизгелләрен тәэсирле һәм җыйнак итеп ассызыклый алган ут куючы рәссам Илдар Сәяховның осталыгы да билгеләп үтелә[144]. Шактый кыю һәм көтелмәгән кую чишелешләренә таянып, Зәйниев классик драматургиягә аңлатма бирүнең үзенчәлекле алымын тәкъдим итә. Бу — бераз маҗаралы, ләкин ышанычлы һәм калыплардан ирекле ысул[144][145]. Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, аның максаты — кешегә тормышын үзгәртергә, үз тормышыңа башкача карарга һәм яшәлгән һәр мизгелнең мөһимлегенә төшенергә мөмкинлек биргән тарихи һәлакәт уртасында аны кабатланмас шәхес итеп күрсәтү[144]. Тарихи тетрәнүләр кичергән, элеккеге тормышларын югалткан һәм яңа тормыш рәвешенә яраклаша башлаган кешеләрнең язмышлары турында сөйләп, Илгиз Зәйниев Гайнетдинне үзенә тугры калган бердәнбер каһарман — «тирә-ягын черегән җәмгыять уратып алган хак иманлы кеше» итеп сурәтли[141][45].

Шуның белән бергә, спектакльне иҗат интеллигенциясе дә[143], мөселман җәмәгатьчелеге вәкилләре дә тәнкыйтьли[146]. Билгеләп үтелгәнчә, «форма һәм театраль техника артыннан куып, тарихи вакыйгаларның тирән эчтәлеге югалган», Зәйниев, «совет сатирасы стереотиплары әсирлегендә калып», «тарихи материалны игътибарсыз калдырган» һәм Исәнбәтнең карашына «төшенеп җитмәгән»[141]. Ул «спектакль әзерләгәндә пьесаның куелу тарихын җентекләп өйрәнмәүдә», «аның геройларының тарихи прототиплары турында мәгълүматка ия булмауда» гаепләнә[143]. Аерым алганда, Гаяз Исхакыйның (Таймыши), Мөхәммәд-Габделхай Корбангалиевның (Ишмурзин), шулай ук мөфти Галимҗан Барудиның фарс рәвешендә сурәтләнүе тәнкыйть ителә[141]. Исхакый болганчык заманда үзенә капитал тупларга омтылучы, сәяси эшлекле битлеге астындагы ерткыч итеп сурәтләнә[143]. Җирдәге Алла илчесе — имам, эшмәкәрләр кулындагы ихтыярсыз, алар җитәкләгән камыш курчак сыйфатында, талап җыелган байлык өеменнән үсеп чыккан[141][144]. Боларның барысы да Баруди һәм Исхакый истәлеген «мәсхәрәләү» дип бәяләнә һәм «режиссёрның тарихи материалны тиешенчә белмәве, аның, авторга ияреп, материалны совет традициясе нигезендә яктыртуы» турында сөйли дип табыла[141]. Тәнкыйтьчеләр иҗатчыга иҗади экспериментка хокукны инкарь итмичә, «тарихи материал белән эшләгәндә җаваплылык турында да онытмаска кирәклеген» билгеләп үтәләр[141]. "Тарихи вакыйгаларга һәм төп шәхесләрнең роленә объектив бәя бирү"не яклап, алар моның өчен «бөтен шартлар да тудырылган» дип белдерә. Алар «совет хакимияте елларында милли тарихның 70 ел буе бозып күрсәтелүенә» сылтанып, «мондый аңлатуның җәмгыятьне тупикка алып баруына» инанган. «Тамашачының күңелен ачу» максаты белән генә куелган һәм ахырында мулла фахишә белән кочаклашкан спектакль тамашачыны бернигә дә өйрәтми[141]. Спектакль соңгы тапкыр 2019 елда күрсәтелә[147].

Көтәм сине

«Көтәм сине» спектакле, 2016

«Көтәм сине» спектакле Зәйниев тарафыннан үз пьесасы буенча 2016 елда куела[148]. Режиссер сүзләренчә, әсәрне язу идеясе түбәндәгечә барлыкка килә: «Өч ел элек без хатыным белән бала тууын көттек, мин шул вакытта аның белән йөклелек чорының барлык кичерешләрен үттем. Аеруча мине карындагы баланың гомерен саклау мәсьәләсе дулкынландырды, чөнки хәзер, кызганычка каршы, барлык диярлек аналар бу хәл аша үтә»[31]. Автор сүзләренчә, пьеса — «кешенең туганчыга кадәрге тормышы, аның нинди дөньяга килүе турында уйлану омтылышы». Әсәр «махсус Камал театры өчен языла, чөнки хәзер хатын-кызлар өчен аз языла, аларга рольләр кирәк»[45]. Әсәр Туфан Миңнуллинга багышланган[149] һәм эчтәлеге белән аның «Бишек җыры» («Әниләр һәм бәбиләр») пьесасы белән аваздаш[31]. Пьеса геройлары арасында — иреннән киткән һәм йөкле хатыннар өчен хастаханә бүлегенә яткан яшь шагыйрә. Ул анда үзенең палатадашлары: яшь диндар мөселман кызы, икенче баласын көтүче хуҗабикә, суррогат ана булып акча эшләүче хатын-кыз, шулай ук яңа тормыш башларга һәм үзен куркытып торучы сутенёрыннан качарга тырышучы элеккеге фахишә белән таныша. Бу хатын-кызларның һәрберсенең үз тарихы, үз кыенлыклары бар: гаиләдәге гади мәшәкатьләрме ул, әллә инде шәхси бәхетнең челпәрәмә килүеме[95][148]. Шул ук вакытта ирләре, булган очракта, уңайсыз һәм көчсез, хатыннарына һич тә таяныч була алмаучы итеп сурәтләнә. Аларга ярдәмгә күрше бүлектәге инвалид — хастаханәнең даими кунагы һәм, үзенә күрә, иҗтимагый башлангычларда эшләүче психотерапевт килә[95][148].

Спектакльдән күренеш

Зәйниев әсәрендә бераз мелодрама элементлары булуын таныса да, «хисләргә басым ясамаска тырышуын» билгеләп үтә[45]. Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, аның пьесасы, «Хәзерге Россиядә бала табу нәрсәне аңлата?» дигән сорау куеп, «җәмгыять кимчелекләрен ачык һәм гротесклы рәвештә күрсәтә»[95]. Режиссер элек сөйләнмәгән мәсьәләләргә кагылып, каһарманнарының яклаусыз калуын, бу дөньяда үз урынын таба алмавын сурәтләсә дә, әсәрдә «тормыш авырлыкларына һәм ялгышларга каршы тора алган шәхесне» гәүдәләндерә[95]. Булачак аналар килгән нәтиҗә дә шактый оптимистик һәм өметле: «Без хатын-кыз булып тугач, бала табарга тиешбез. Бу шулай булырга тиеш»[95]. Спектакльнең сәхнә бизәлешен С. Скоморохов эшли[150]. Тәнкыйтьчеләр әйтүенчә, ул хастаханәнең чынбарлыкка якын шартларын сурәтләргә тырышмаган[148]. Шома өслекләр, полимер материаллар, йөкле хатыннар өстендә асылынып торган, эченә балалар уенчыклары салынган үтә күренмәле савытлар[150], җилфердәгән ак пәрдәле түгәрәк ишек юллары салкын, шыксыз дөнья мохитен булдыра[148]. Балалар нәкъ менә шундый дөньяга килергә тиеш, шул сәбәпле палата «тормыш белән үлем яки, кирәксә, яктылык белән караңгылык арасындагы сугыш кыры» кебек кабул ителә[31]. Композитов — Эльмир Низамов. Аның режиссер Зәйниев белән моңа кадәр Әлмәт шәһәрендә Исәнбәт пьесасы буенча куелган спектакльдә уртак эш тәҗрибәсе бар[151]. Яңа куелыш өчен музыкант көчле хис-тойгыларга бай һәм зәвыклы музыкасы белән аерылып торган оригиналь чишелеш тапкан.

Билгеләп үтелгәнчә, куелыш татар театрының, бөтен иҗат төркеменең[94], шул исәптән Зәйниевнең дә «бәхәссез уңышы» була[152]. Шулай да, башка тәнкыйтьчеләр бәяләвенчә, Зәйниев, «заманча җәмгыятьнең фәкыйрьлеген фаш итәргә» омтылып, «тормыштан аерылган, кабарынкы, чиктән тыш иске карашлы әсәр» иҗат иткән. Ул игелеккә һәм тынычлыкка өндәгән күтәренке һәм патетик монологларга тулы һәм «идеологик көн тәртибе» кысаларында «патриархаль кыйммәтләрне пропагандалау» дип карала[148], анда үлем һәм сугыш белән көрәштә хатын-кызның бердәнбер максаты — бала табу[151]. 2020 елда спектакль репертуардан алына[153].

Бармы ришвәттән дәва?

Илгиз Зәйниев «Бармы ришвәттән дәва?» спектаклен 2016 елда Камал театры сәхнәсендә, антиутопияләр иҗат итүе һәм чынбарлыкның тискәре якларын фаш итүе белән[154] танылган Зөлфәт Хәким әсәренә нигезләнеп сәхнәләштерә[32]. Озак вакыт дәвамында Татарстан театрларына, мөмкин булган цензура чикләүләренә бәйле, коррупция проблемасын күтәргән әлеге пьесаны сәхнәләштерү тыела. Автор билгеләп үткәнчә, күп кенә татар театрлары аны репертуарга алырга курыккан, ләкин ул өметен өзми. Бу өмет текст иҗат ителеп алты ел үткәч, мөгаен, шау-шулы коррупция җәнҗаллары нәтиҗәсендә тормышка аша[155].

Сүзгә-сүз тәрҗемә иткәндә, пьесаның исеме «Ришвәттән дару бармы?» дигән сорау кебек яңгырый. Шулай итеп, авыл мәктәбеннән эштән куылган химия укытучысы Сәйфи Гарипов (Фәнис Җиһанша) ришвәттән таблетка уйлап таба һәм аны чакырылган сантехникта сынап карый. Журналист Әбүзар Шактыев (Олег Фазылҗанов) һәм аның җирле газетадагы публикациясе аркасында яңа дару турындагы хәбәр бөтен районга тарала. Коты очып, район башлыгы Фоат Әхмәдиев (Ирек Кашапов) таблетканы тартып алу һәм Гариповны мәсхәрәгә калдыру максатыннан үзенең коррупционер дусларын — район халык мәгарифе бүлеге җитәкчесе Нурия Мутиеваны (Фәридә Сафина), прокурор Вил Ханнановны (Рамил Вәҗиев), баш табиб Вадута Бакееваны (Наилә Ибраһимова), хәрби комиссар Мөхтәр Мусинны (М. Габдуллин]) җыя. Хәтта геройның хатыны, китапханәче Руфия дә (Ләйсән Рәхимова), яңа китап басмаларын алырга янып-көеп, читтән килгән манипуляцияләргә һәм йогынтыга дучар була. Протест билгесе итепме, әллә куркуданмы, Гарипов агачка менә һәм бөтен спектакльне диярлек шунда үткәрә. Ахыр чиктә, Сайфигә ярарга тырышып, түрәләр хәтта Гариповлар янындагы юлларны да төзекләндерәләр, аларга яңа өч катлы коттедж салып бирәләр һәм джип бүләк итәләр. Укытучы, тирә-ягындагыларны хәйләләп җиңеп, агачтан җиңүче булып төшә һәм тамашачыларда кабат сорау туа: Сәйфи чынлап та ришвәтчелеккә каршы көрәштеме, яисә үз абруен күтәрергә генә омтылдымы?[156][157][32]

Спектакль премьерасы Марсель Сәлимҗановның туган көненә туры китерелеп, Казанда уза торган коррупциягә каршы көрәш буенча Бөтенроссия конференциясе белән тәңгәл килә[158]. Тәнкыйтьчеләр билгеләп үткәнчә, Зәйниев куелышында пьеса сюжетының катгыйлыгы, Хәким персонажларының турыдан-турылыгы һәм функциональлеге гротеск һәм абсурд дәрәҗәсенә җиткерелә, әсәрдәге вакыйгалар, коррупция темасының җитдилеген һич киметмәстән, циркка әверелә[156][32]. Ясалма йортлар һәм автомобильләр белән сәхнә киңлеген, гүя балалар спектакленнән алынган, арттырып ясалган уенчыктай агачны, провинциаль ресторан интерьерын хәтерләткән район җитәкчесе кабинетын, шулай ук вакыйгаларның карнавалга охшаш булу хисен көчәйтә торган чиктән тыш ачык костюмнарны тәкъдим итеп, куючы-рәссам Сергей Скоморохов мохит тудыруда зур роль уйный[156][157]. Спектакль өчен композитор Эльмир Низамов язган музыка да тәнкыйтьчеләр тарафыннан югары бәяләнә. Дәртле маршлардан Голливуд балладаларына кадәр төрләнеп торган көйләр бөтен вакыйгага динамикалылык, хәрәкәтчәнлек һәм бәйрәм рухы өсти[156][32]. Нәтиҗәдә, Зәйниевнең Зөлфәт Хәким драматургиясенә беренче мөрәҗәгате җитди иҗтимагый проблеманы күтәргән, Камал театры традицияләрендә намуслылыкка һәм тәртипкә өндәгән гадәти булмаган куюлыш дип бәяләнә[156]. Спектакль коррупция белән көрәшүнең тәэсирле чарасы буларак кабул ителә. Нәтиҗәдә, бу проблема хакындагы бәхәсләр җәмәгатьчелектә кискен кичерешләр уята[157]. Шулай итеп, тамашачылар спектакльдә күтәрелгән проблемалар белән үзләренең көндәлек тормышын чолгап алган коррупция турындагы яңа хәбәрләр арасында бәйләнеш урнаштыра ала[159]. Шуңа бәйле куелыш татар сәхнәсендәге кискен социаль сатираның аерым бер үрнәгенә әверелә, ул тамашачыларны тирә-юньдә барган хәлләргә игътибар итәргә һәм үз-үзләрен тотышлары турында уйланырга мәҗбүр итә[160]. Спектакль театр репертуарында 2018 елга кадәр бара[161].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

Мактаулы исем тапшыру тантанасында 2019 ел
  • 2024 ― «Алтын битлек» премиясе[167].

Гаиләсе

Илгиз Зәйниев эшчеләр – Газинур һәм Сәрия Зәйниевлар гаиләсендә туа[8][5]. Аның әтисе – тракторчы, әнисе урам себерүче, каравылчы һәм икмәк пешерүче булып эшләгән[168][5]. Гаиләдә Илгиздән башка тагын өч бала — ике кыз һәм бер ул тәрбияләнә[168][5]. Илгиз кечкенәдән әти-әнисенә йорт-җир тирәсендә ярдәм итеп үсә, җәйләрен күмләк хуҗалыкта эшли[169][168].

Хатыны - Резидә Гобәева, язучы[90][170][171]. 2011 елда өйләнешәләр[168]. Ике балалары бар[5]: кызлары — Гәуһәр (2013 елгы)[171][7], уллары — Хәйдәр (2015 елгы)[172][63].

Библиография

Искәрмәләр

  1. ↑ Рузалия Хакимуллина. В Казани директором театра Камала назначили Ильгиза Зайниева (рус.). kazan.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды». Мөрәҗәгать итү датасы: 9 ноябрь 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Мазгаров, 2014
  3. ↑ Зайниев Ильгиз Газинурович. Альметьевский татарский государственный драматический театр. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  4. ↑ 1 2 3 Фәйзуллина, 2011
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Зөлфия Хәлиуллина. Илгиз Зәйниев: «Мин — режиссер булып эшләүче драматург». «Шәһри Казан» газеты (21 февраль 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  6. ↑ 1 2 Илгиз Зәйниев. Театрыбызның Әлмәндәре. — Журнал «Казан утлары». — 2020. — № 8 (1174). — С. 177—178. — 192 с.
  7. ↑ 1 2 3 Драматург Илгиз Зәйниев. Газета «Аксубаево» (7 ноябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 Даутов, Рахмани, 2009
  9. ↑ Поро пошкудо — пел кудо / Люстра. Марийский национальный театр драмы имени М. Шкетана. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  10. ↑ 1 2 3 4 Зайниев Ильгиз Газинурович. Официальный Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  11. ↑ 1 2 Ильгиз Зайниев. Золотая маска. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Айрат Нигматуллин. Ильгиз Зайниев: «Татарский народ — это не стадо недоумков, которые больше ничего не видели». Бизнес Online (4 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 31 октябрь 2020 года.
  13. ↑ Илгиз Зәйниев: Үземне үзем язам. Сәхнә (9 декабрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  14. ↑ Галина Зайнуллина. Пятеро из одного гнезда. Газета «Республика Татарстан» (12 декабрь 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  15. ↑ Наталия Белкина. Академические или альтернативные? Казанские ведомости (24 март 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  16. ↑ Артист балета и молодой драматург выпустят хореографический спектакль. Министерство культуры Республики Татарстан (28 май 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  17. ↑ В Казани пройдет финал беспрецедентного проекта — I Республиканской режиссерской лаборатории «Выход-68». Министерство культуры Республики Татарстан (24 ноябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  18. ↑ Derdmend. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  19. ↑ Яшь талантлар имтихан тота. Сәхнә (17 май 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  20. ↑ Айсылу Кадырова. Спектакль, который был запрещён. Газета «Вечерняя Казань» (12 ноябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  21. ↑ На Малой сцене театра имени Галиасгара Камала состоится спектакль У.Хуба «У ковчега в восемь». Министерство культуры Республики Татарстан (9 гыйнвар 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  22. ↑ Галина Зайнуллина. На границе между светом и мраком. Газета «Республика Татарстан» (11 июнь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  23. ↑ Премьера комедийного спектакля Ильгиза Зайниева «Шәкүр карак». Министерство культуры Республики Татарстан (24 апрель 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  24. ↑ Фәнис Фәтхуллин. Туймазы татар дәүләт театрының яңа эше сәхнәгә чыга. Татар-информ (26 ноябрь 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  25. ↑ Национальный молодежный театр закрывает сезон. Башинформ (21 май 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  26. ↑ Евгения Павлова. Гармонь – родня гармонии. Газета «Вечерний Оренбург» (28 май 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  27. ↑ 1 2 3 4 Римма Гатина. Т. Миңнуллин: «„Үлеп яратты“ спектаклен караганнан соң, һәр кеше, мин тугрылыклымы дип, үзенең иманын тикшереп карарга тиеш». Татар-информ (19 декабрь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  28. ↑ 1 2 Миләүшә Галиуллина. Чын сөю бар ул! «Мәдәни Җомга» газеты (11 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Елена Черемных. Как татарский драматург Ильгиз Зайниев поставил британского драматурга Уильяма Шекспира. Бизнес Online (13 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  30. ↑ 1 2 3 4 Максим Чуклинов. Премьера в театре им. Камала: десятый экспонат музея «Галиябану». Бизнес Online (5 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  31. ↑ 1 2 3 4 Радиф Кашапов. Ильгиз Зайниев: «У меня не было цели давить на чувства». Собака.ru (14 апрель 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  32. ↑ 1 2 3 4 5 Радиф Кашапов. «Чудо-таблетка»: сказки о вреде коррупции. Собака.ru (11 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  33. ↑ Алексей Киселев. От Фон Триера до «Трактористов»: о чем премьера в Камаловском театре и что с ней не так. Бизнес Online (11 ноябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  34. ↑ Альфред Мухаметрахимов. Променад-театр от камаловцев: от Сайдашева и Тинчурина до Ильской и Салимжанова. Бизнес Online (30 март 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  35. ↑ Айрат Нигматуллин. Еще раз о манкуртах: как Чингиз Айтматов звучит на татарском. Бизнес Online (8 ноябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  36. ↑ Татьяна Мамаева. Чистые танцы Камаловского театра: музыкальная комедия со вторым планом. Издание «Реальное время» (10 гыйнвар 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  37. ↑ Валерия Завьялова. «Я предсказываю победу Путина с 2000 года, хотя бы раз ошибся?» Бизнес Online (11 сентябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  38. ↑ Айсылу Кадырова. Публику смешили Флюс и Экзема. Газета «Вечерняя Казань» (18 гыйнвар 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  39. ↑ Айсылу Кадырова. В Камаловском театре появились поющие русалки. Газета «Вечерняя Казань» (27 декабрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  40. ↑ Алия Замалеева. В Камаловском театре с успехом прошла премьера спектакля «Запах полыни». Татар-информ (30 май 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  41. ↑ «Коза, овца и другие»: кто виноват в расстройстве личной жизни Водяной. Собака.ru (28 декабрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  42. ↑ Радиф Кашапов. «Полиционер»: спектакль как диагноз. Издание «Реальное время» (20 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  43. ↑ Театр Кариева представит премьеру сказки «Бабушка Мороз». Татар-информ (18 декабрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  44. ↑ 1 2 Рәдифә Ногманова. Илгиз Зәйниев: «Кеше сөйләгәнне тыңлап йөрергә яратам». Газета «Әлмәт таңнары» (5 март 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  45. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Радиф Кашапов. Ильгиз Зайниев: «Почему-то критики этого не заметили и написали классическую трактовку». Собака.ru (4 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  46. ↑ Рузилә Мөхәммәтова. Әлмәт театры җитмештәге мәхәббәт турында «Син кайда идең?» спектаклен чыгарды. Татар-информ (22 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  47. ↑ Зарина Нуруллина, Альберт Батюня. Татарское реалити-шоу под названием «Дом мечты» оценила альметьевская публика. Әлмәт ТВ (телеканал) (14 декабрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  48. ↑ Әлмәт театры яңа сезонга әзерләнә. Сәхнә (журнал) (10 сентябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  49. ↑ Венера Мусина. «Чтобы победить кризис, челнинский татарский театр доверился молодым». Бизнес Online (27 март 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  50. ↑ Айсылу Кадырова. Номинант «Золотой маски» Ильгиз Зайниев: «У татар нельзя говорить про кого-то великого что-то неидеальное». Газета «Вечерняя Казань» (6 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  51. ↑ Сак-Сок. Золотая маска. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  52. ↑ Эльвира Мухаметдинова. Театральные критики первыми увидели премьерный спектакль челнинских кукольников. Татар-информ (21 июль 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  53. ↑ Эльза Кузнецова. Набережночелнинский ТЮЗ представит казанцам спектакль «Горебогатырь Косометович». Татар-информ (2 декабрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  54. ↑ Эльза Кузнецова. В Казанском ТЮЗе с успехом показали премьерный спектакль «Пингвины». Татар-информ (18 декабрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  55. ↑ Господин Ибрагим. Казанский театр юного зрителя. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  56. ↑ В поисках чуда. Казанский театр юного зрителя. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  57. ↑ Дитя. Казанский театр юного зрителя. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  58. ↑ Капитанская дочка. Казанский театр юного зрителя. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  59. ↑ Валерия Завьялова, Айрат Нигматуллин. «Татарки не умеют красиво любить?»: как Ильгиз Зайниев отослал «письма» Аделя Кутуя. Бизнес Online (22 май 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  60. ↑ Валерия Завьялова. «Куда ты тащишь меня?»: нашли ли в Тинчуринском театре «Три аршина земли». Бизнес Online (2 декабрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  61. ↑ Ильгиз Зайниев займет должность главного режиссера театра кукол «Экият». Татар-информ (19 май 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  62. ↑ Ильгиз Зайниев назначен главным режиссером театра кукол «Экият». Бизнес Online (9 июнь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  63. ↑ 1 2 3 4 5 Главреж театра кукол «Әкият»: «Люди, считающиеся интеллигенцией, отстали от большинства зрителей». Татмедиа (14 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  64. ↑ Рузиля Мухаметова. Дилюс Хузяхметов: «В театре начали ставить умные спектакли. Зритель к такому не приучен». Татар-информ (12 июнь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  65. ↑ Гульназ Бадретдин. «Во всех спектаклях Ильгиза есть моң»: в «Экияте» рассказали историю Альфии Авзаловой. Бизнес Online (18 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  66. ↑ Рузилә Мөхәммәтова. Курчак театры беренче тапкыр өлкәннәр өчен татарча спектакль куйды: Илгиз Зәйниевтән Әлфия Авзалованың мәхәббәт тарихы. Интертат (16 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  67. ↑ Марат Ишкильдин. Сны Диснея: театр кукол «Экият» представил предновогодний спектакль и интермедию. Татар-информ (17 декабрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  68. ↑ Зиновий Бельцев. И смерть нуждается в любви. Издание «Казанский репортёр» (4 октябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  69. ↑ Зиновий Бельцев. «Экият» взмывает ввысь на крыльях, сбережённых Шурале. Издание «Казанский репортёр» (1 февраль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  70. ↑ В театре кукол «Экият» состоится премьера спектакля «Топотун». Министерство культуры Республики Татарстан (9 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  71. ↑ Марат Ишкильдин. Художественным руководителем театра кукол «Экият» стал Ильгиз Зайниев. Татар-информ (23 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  72. ↑ Ильгиз Зайниев станет художественным руководителем театра «Экият». Журнал «Театр» (23 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  73. ↑ Зиновий Бельцев. «Люди» в кукольном театре: восхождение к катарсису. Издание «Казанский репортёр» (27 июнь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  74. ↑ Адәмнәр (Люди). Золотая маска. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  75. ↑ Зиновий Бельцев. Не кукольная Алиса в кукольном театре. Издание «Казанский репортёр» (1 октябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  76. ↑ 1 2 3 Ильгиз Зайниев: «Сейчас театр работает на максимальных оборотах, через год мы сбавим темп». Татмедиа (23 гыйнвар 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  77. ↑ Айсылу Хафизова. Ильгиз Зайниев: «Мы оживили картины Ахсана Фатхетдинова». Татар-информ (22 апрель 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  78. ↑ Справка о педагогических работниках ГАПОУ «Казанское театральное училище» (техникум) (по состоянию на сентябрь 2019 г.). Казанское театральное училище. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  79. ↑ Сведения о педагогическом составе ГАПОУ КХУ им. Н. И. Фешина на 1 сентября 2021—2022 учебного года. Казанское художественное училище имени Н. И. Фешина. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано из оригинала 16 гыйнвар 2022 года.
  80. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Султанова, 2018
  81. ↑ Татьяна Мамаева. «Вера — это главное, человек, теряющий веру, теряет все на свете. Так было с моим героем». Издание «Реальное время» (8 сентябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  82. ↑ Фильм про героя. ГТРК «Бурятия» (29 апрель 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  83. ↑ Рузилә Мөхәммәтова. «Тантана» могҗизалары — 2 яки премия бүлү серләре. Интертат (30 март 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  84. ↑ Ильгиз Зайниев назначен директором театра Камала (рус.). kamalteatr.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 ноябрь 2025.
  85. ↑ Новые пьесы новых авторов. Время и деньги (27 октябрь 2004). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  86. ↑ Сергей Саввин. В театре им.Камала — премьера драмы о драматургах. Татар-информ (7 ноябрь 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  87. ↑ Галия Мухамедшина. В Казани подведены итоги конкурса «Новая татарская пьеса-2007». Татар-информ (28 март 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  88. ↑ 1 2 Галина Зайнуллина. Это было недавно. Газета «Республика Татарстан» (20 май 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  89. ↑ Люция Камалова. В театре им. Г. Камала состоится премьера спектакля «Поговорим о любви». Татар-информ (14 май 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  90. ↑ 1 2 3 4 Екатерина Калинина. Ильгиз Зайниев: «Пьес, которые хочу поставить, много». Казань (журнал) (21 гыйнвар 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  91. ↑ 1 2 Закирзянов, 2021
  92. ↑ Ахмадуллин, 2012
  93. ↑ 1 2 3 4 5 Закирҗанов, 2013
  94. ↑ 1 2 Фардеева, 2016
  95. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Миннуллина, 2019
  96. ↑ 1 2 Зөлфия Галим. Олег Кинҗәгулов: «Тамашачы искелектән, бер төрлелектән туя, арый». Мәдәни Җомга (8 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  97. ↑ 1 2 3 4 Закирзянов, 2020
  98. ↑ Нина Нарыкова. Ильгиз Зайниев стал лауреатом Республиканской премии им.М.Джалиля. Татар-информ (19 февраль 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  99. ↑ Хәмзә Бәдретдинов. Театрга җырчы да кирәк. Мәдәни Җомга» (14 июль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  100. ↑ Арслан Камал. Амазонка и Айдар. Татар-информ (28 сентябрь 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  101. ↑ Амазонка (музыкальная комедия). Альметьевский татарский государственный драматический театр. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  102. ↑ Эльвира Мухаметдинова. В татарском драмтеатре Челнов объяснили, почему отложили открытие сезона. Татар-информ (28 октябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  103. ↑ Зайниев о новом здании челнинского театра: «Здесь хочется работать». Бизнес Online (16 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  104. ↑ 1 2 3 4 5 Закирзянов, 2011
  105. ↑ Мария Кирюхина. Новогодний уикенд: 10 дней безделья, веселья и радости. Татар-информ (31 декабрь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  106. ↑ Мәхәббәт турында сөйләшик / Поговорим о любви. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  107. ↑ Альфред Мухаметрахимов. Минтимер Шаймиев: «Сакина даже сказала, мол, это твоя бывшая, раз так расчувствовался». Бизнес Online (23 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  108. ↑ Рания Юнысова. Балалар театры турында тагын бер сүз. Сәхнә (журнал) (21 февраль 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  109. ↑ Рузиля Мухаметова. Тридцать драматургов и девять театров: сможет ли Ирада Аюпова вернуть в национальный театр татарскую драматургию? Татмедиа (9 февраль 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  110. ↑ Мухаметова, 2018
  111. ↑ Рузиля Мухаметова. «Думаю, это будет скандальный съезд»: Союз писателей РТ готовится избрать нового председателя. Татмедиа (2 март 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  112. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Салихова, 2016
  113. ↑ 1 2 3 Рустам Батыр: «Власти по старинке запрягают в верноподданнические сани попов и мулл». Бизнес Online (6 октябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  114. ↑ 1 2 3 Миләүшә Галиуллина. Ханбикәне гүя кабат югалттык… «Мәдәни Җомга» газетасы (11 октябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  115. ↑ 1 2 Айсылу Кадырова. «Сейчас мне интереснее играть муллу, чем президента пародировать». Газета «Вечерняя Казань» (8 ноябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  116. ↑ Прощание с «Без ветрил»: «культурный кукиш» от татарской интеллигенции. Татмедиа (15 июнь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  117. ↑ Үлеп яратты / Любовь бессмертная. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  118. ↑ В Театре им.Г.Камала состоится премьера спектакля «Мэхэббэт FM». Министерство культуры Республики Татарстан (4 сентябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  119. ↑ 1 2 3 4 5 Айсылу Кадырова. В Камаловском театре говорят голосами президентов и слушают Боба Марли. Газета «Вечерняя Казань» (8 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  120. ↑ 1 2 Лилия Седельникова. Камаловцы расскажут альметьевцам о любви. Газета «Знамя труда» (9 февраль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  121. ↑ Ольга Егорова. Мэхэббэт FM: две стенки, два человека и большая любовь. Ридус (28 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  122. ↑ «Мэхэббэт ФМ». ГТРК «Татарстан» (12 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 19 август 2016 года.
  123. ↑ Госсоветник РТ посмотрел новый спектакль театра Камала «Мэхэббэт FM». Татар-информ (12 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  124. ↑ 1 2 Тарантино с татарским акцентом. ГТРК «Татарстан» (3 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022.
  125. ↑ Светлана Олина. В разгаре — театральное лето. Газета «Республика Татарстан» (11 июль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  126. ↑ Радиф Кашапов. «Миркай и Айсылу»: hello, darkness, my old friend. Собака.ru (8 ноябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 22 гыйнвар 2022 года.
  127. ↑ Мәхәббәт FM / Мэхэббэт FM. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  128. ↑ 1 2 Люция Камалова. Театр Камала представит публике масштабный спектакль «Ричард III» по пьесе Шекспира. Татар-информ (22 сентябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  129. ↑ Премьерные показы «Ричарда III» продолжаются. Собака.ru (27 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  130. ↑ 1 2 3 4 5 Алсу Гатауллина. Историческую пьесу Шекспира «Ричард III» представили в театре им.Г.Камала. Татар-информ (1 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  131. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Радиф Кашапов. 10 субъективных фактов о «Ричарде III» в Камаловском театре. Собака.ru (14 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  132. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Айсылу Кадырова. Герои Шекспира говорят на татарском и слушают джаз. Газета «Вечерняя Казань» (18 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  133. ↑ Ричард III. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  134. ↑ 1 2 Люция Камалова. Театр Камала представляет премьеру спектакля «Галиябану» по пьесе Мирхайдара Файзи. Татар-информ (14 сентябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  135. ↑ 1 2 3 4 Иногда они возвращаются: в Камаловском театре в десятый раз поставили «Галиябану». Издание «Реальное время» (3 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  136. ↑ 1 2 3 4 5 6 Радиф Кашапов. «Галиябану»: чтобы стоять, нам нужен фундамент Файзи. Собака.ru (2 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  137. ↑ 1 2 3 Ольга Гоголадзе. В театр Камала вернулась «Галиябану». Kazanfirst.ru (3 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  138. ↑ 1 2 Александра Дашина. Возвращение «Галиябану». Газета Республика Ттарстан (13 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  139. ↑ 1 2 Айсылу Кадыров. Премьера в Камаловском: на сцене стреляют, в зале кричат. Газета «Вечерняя Казань» (4 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  140. ↑ Галиябану. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  141. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Хабутдинов, Хабутдинова, 2017
  142. ↑ Нәбирә Гыйматдинова. Әлмәт «Качаклар»ының һиҗрәте яки XXI гасырда – коллык. Сәхнә (журнал) (19 март 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  143. ↑ 1 2 3 4 Хабутдинова, Мотигуллина, Замалиева, 2018
  144. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Фаттахова, 2017
  145. ↑ 1 2 3 Айсылу Хафизова. В Казани открылись гастроли Альметьевского театра. Татар-информ (20 феврал 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  146. ↑ Рустам Батыр. «Кого мы воспитаем на спектакле, где опускается один из символов нации?» Бизнес Online (17 июнь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  147. ↑ «Беглецы» (комедия). Альметьевский татарский государственный драматический театр. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  148. ↑ 1 2 3 4 5 6 Антон Хитров. Мамочки на сцене Камаловского театра. Бизнес Online (25 апрель 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  149. ↑ Айсылу Хафизова. Камаловский театр готовит подарок казанцам ко Дню города. Татар-информ (8 август 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  150. ↑ 1 2 Алсу Гатауллина. В театре Камала состоится премьера спектакля «В ожидании». Татар-информ (22 апрель 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  151. ↑ 1 2 Ражиф Кашапов. «В ожидании»: рожают. А что делать? Собака.ru (23 апрель 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  152. ↑ Асия Юнысова. Күзләрең нинди? Сөембикә (журнал) (17 август 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  153. ↑ Көтәм сине… / В ожидании… Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 гыйнвар 2022. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  154. ↑ Айсылу Хафизова. Камаловцы завершают репетиции второй премьеры сезона. Татар-информ (13 октябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  155. ↑ Альфред Мухаметрахимов. Зульфат Хаким: «Мы – республика не европейская, все-таки мы азиаты». Бизнес Online (29 гыйнвар 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  156. ↑ 1 2 3 4 5 Айгуль Габаши. «Чудо-таблетка» в Камаловском: у взяточников болит душа за страну. Бизнес Online (17 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  157. ↑ 1 2 3 Айсылу Кадырова. В Камаловском театре ищут таблетки от коррупции. Газета «Вечерняя Казань» (8 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  158. ↑ Мария Горожанинова. Казанские борцы с коррупцией лечат социальный недуг йогуртами, мылом и спектаклем Зульфата Хакима. Издание «Реальное время» (10 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  159. ↑ Рузилә Мөхәммәтова. Зөлфәт Хәкимнең «Бармы ришвәттән дәва?» соравына җавапны тамашачылар эзләде. Татар-информ (9 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  160. ↑ Люция Хәбибуллина. Ришвәткә дәва табылган? «Шәһри Казан» газетасы (13 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  161. ↑ Бармы ришвәттән дәва? / Чудо-таблетка. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2022. Архивировано 20 гыйнвар 2022 года.
  162. ↑ Постановление Кабинета Министров Республики Татарстан от 13 февраля 2009 г. № 79 «О присуждении Республиканской премии им. М. Джалиля». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов (13 февраль 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 сентябрь 2025. Архивировано 12 ноябрь 2021 года.
  163. ↑ О присуждении Республиканской премии им. М. Джалиля. Газета «Республика Татарстан» (18 февраль 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 сентябрь 2025. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  164. ↑ Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреатларын бүләкләделәр. Камал театры сайты, 22.12.2017
  165. ↑ Указ Президента Республики Татарстан от 14 августа 2019 г. № УП-470 «О присвоении почётного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Татарстан“». Президент Республики Татарстан (14 август 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 сентябрь 2025. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  166. ↑ Признание заслуг. Газета «Республика Татарстан» (21 август 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 сентябрь 2025. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  167. ↑ Премия "Золотая маска" (рус.). vk.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 сентябрь 2025.
  168. ↑ 1 2 3 4 Илгиз Зәйни: «Миннән соң киләчәк драматургны әйбәтрәк кабул итәчәкләр». «Шәһри Казан» газетасы (17 ноябрь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  169. ↑ Альбина Ахметзянова. Моя первая работа. Казанские ведомости (23 июнь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  170. ↑ «Ак юл»га күз салыгыз! «Шәһри Казан» газетасы (17 июль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 18 гыйнвар 2022 года.
  171. ↑ 1 2 Айсылу Кадырова. «Считать себя крутым драматургом, зная, что есть Шекспир, очень глупо». Газета «Вечерняя Казань» (25 октябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.
  172. ↑ Әлфия Хәлиуллина. Илгиз Зәйнинең бер яшьлек улы шаккатыра. «Шәһри Казан» газетасы (21 март 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2021. Архивировано 16 гыйнвар 2022 года.

Чыганаклар

  1. Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда (төзүчеләре Р. Н. Даутов һәм Р. Ф. Рахмани). Казан: ТКН, 2009.

Әдәбият

Сылтамалар

Төркемнәр