Америка Кушма Штатлары
Америка Кушма Штатлары (ингл. United States of America), еш кына кыскача АКШ (ингл. USA), Кушма Штатлар (ингл. United States, U.S.) яки гади Америка (ингл. America) диелә — Төньяк Америкада урнашкан дәүләт. Мәйданы буенча дөньяда дүртенче урында тора (9 518 900 км²). Халык саны буенча дөньяда өченче урында тора (304 млн кеше). Башкаласы — Вашингтон шәһәре. Дәүләт төзелеше буенча төркеме — федератив президент республикасы.
Америка Кушма Штатлары төньякта Канада белән, көньякта Мексика белән чиктәш. Көнбатыштан Тын океан белән, ә көнчыгыштан исә Атлантик океан белән юыла. Административ яктан ил 50 штатка һәм 1 федераль округка (Колумбия) бүленә.
Географик мәгълүмат
Географик урнашу
Рельеф
Файдалы казылмалар
Тарих
- 1565 — Испанлылар хәзерге АКШ җирлегендәге беренче шәһәргә — Сент-Огастинга нигез сала.
- 1585 — Роанок исемле беренче колония барлыкка килә — британлыларның Американы колонияләштерергә беренче омтылышы.
- 1607 — Британлылар тарафыннан Джеймстаун исемле (Виргин җире) Төньяк Америкадагы беренче даими колония булдырыла.
- 1609 — Испанлылар Санта-Фе шәһәрен төзиләр — бу вакыйгадан башлап, хәзерге Кушма Штатлар җирләре көньяк-көнбатышта испанлыларның иң зур колонияләре белән чиктәш булып китә.
- 1620 — Яңа Англиядә Плимут колониясе барлыкка килә.
- 1623 — Нью-Һэмпшир колониясе барлыкка килә.
- 1626 — һолландлылар Яңа Амстердамга — хәзерге Нью-Йорк шәһәренә нигез сала.
- 1630 — Британия Пуританнары тарафыннан Массачусетс култыгы колониясе оештырыла, аның башкаласы итеп Бостон шәһәрен билгелиләр.
- 1634 — Инглиз Католицизмы тарафыннан Мэриленд колониясе төзелә.
- 1636 — Массачусетс култыгы колониясеннән куылган баптистлар Род-Айлендка нигез салалар.
- 1638 — шведлар да үз колонияләрен булдыралар, аларның беренчесенә хәзерге Делавэр штаты җирләрендә нигез салалар. 20 елдан соң бу колония нидерландлар кулына күчә.
- 1638 — Коннектикут колониясенә нигез салына.
- 1670 — Каролина британ колониясенә нигез салына, 1729 елда бу колония икегә бүленә: Көньяк Каролина һәм Төньяк Каролина.
- 1682 — Людовик XIV Миссисипи елгасы бассейнын Франция җирләре дип игълан итә.
- 1682 — Квакер булган Уильям Пенн Пенсильваниягә нигез сала, штатның үзәге — Филадельфия шәһәре, ул Берләшкән колонияләрнең (АКШның) беренче башкаласы була.
- 1701 — Детройт фортына нигез салу — ул Бөек күлләр янындагы француз колонияләре җирләрендә урнаша.
- 1718 — Французлар Яңа Орлеанга нигез салып, хәзерге АКШның үзәк җирләренең чикләрен билгелиләр.
- 1724 — Төньяк Америкадагы Джорджия британ колониясенә нигез салына.
- 1763 — Французлар Сент-Луис портына нигез салалар, ул урта Миссисипи агымының төп саклау пунктына әйләнә.
- 1803 — АКШ Франциядән Луизиананы сатып ала.
- 1812 елның 18 июне — АКШ һәм Бөекбритания арасында сугыш башлана.
- 1861 елның 12 апреле — АКШта Гражданнар сугышы башлана.
- 1862 елның 22 сентябре — АКШ президенты Авраам Линкольн негр-колларны азат итү турында игълан итә.
- 1898 елның 21 апреле — Испан-америка сугышы башлана.
- 1941 елның 11 декабре — Алмания һәм Италия Америка Кушма Штатларына сугыш игълан итә.
- 1959 елның 15 сентябре — ССРБ җитәкчеләреннән беренче булып Никита Хрущев АКШка килә.
- 2001 — АКШ Әфганстанда хәрби операция башлый.
- 2003 елында Джордж Буш администратиясe Гыйракка каршы сугыш башлый. НАТОның Гыйракка каршы кoалициясe сoставында Бөекбритания, АКШ, Австралия, Польша һ.б. дәүләтләр була. Алар үз гаскәрләрeн Гыйракка җибәрәләр.
- 2003, 7 апрель —
АКШ гаскәрләре 
Гыйракның башкаласы Багдадка керә.
Административ бүленү
- Төп мәкалә: АКШ административ бүленүе
Беренче дәрәҗәдә Америка Кушма Штатлары штатларга бүленәләр.
Штатлар үз чиратында округларга бүленәләр. АКШда 3141 округ бар. АКШ штатлары:
.svg){kind=small}
Икътисад
Халык
АКШ җирләренә беренче кешеләр 10 мең ел элек килеп урнашкан дип санала. Алар Себер аша Аляскага күчүче кабиләләр булган дип фаразлана. XVII гасырга кадәр алар кыйтгада доминант халык булып торалар. Хәзерге америкалылар бу территорияләргә урта гасырларда гына килеп урнашалар, АКШның бүгенге халкы XVII—XX гасырларда Европа илләреннән килеп урнашучыларның берләшүеннән барлыкка килә. Боларның күбесе — Көнбатыш Европадан һәм Африкадан чыккан иммигрантлар. Хәзерге вакытта америкалылар арасында европеоид расасы өстенлек алып тора. Икенче урында афроамерикалылар, аннары — латиноамерикалылар.
Дәүләт төзелеше
Дәүләт төзелеше буенча АКШ — федератив президент республикасы.
Мәдәният
Кораллы көчләр
АКШның саклану бюджеты 700 миллиард доллар тәшкил итә, әмма аның зур өлеше фәнни тикшеренүләргә һәм яңа системнар уйлап чыгаруга тотыла[6].
Шулай ук карагыз
Искәрмәләр
- ↑ http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
- ↑ https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI; Отчёт о развитии человечества; чыгару датасы: 2022.
- ↑ http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
- ↑ 1 2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
- ↑ https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:US; ISO 3166-1; өч хәрефле ISO 3166-1 коды: USA; тикшерү датасы: 15 сентябрь 2018; стандарт ISO: 3166; ISO 3166-1 (санлы): 840; ике хәрефле ISO 3166-1 коды: US.
- ↑ АКШ күзләве: Кытай тиздән кораллануда иң алдынгы ил булачак
Сылтамалар
- АКШ Хөкүмәтенең рәсми порталы [ингл.]
- АКШ тарихы
- АКШ’ның рус порталы 2010 елның 1 август көнендә архивланган.
- АКШ’ның алдынгы ММЧ’ның хәбәрләр тасмасы 2010 елның 24 октябрь көнендә архивланган.
- Америка бөек язучыларының китаплaры(үле сылтама)
Тема буенча өстәмә
Федераль округ: Колумбия округы | ||
| Штатлар: | Айдахо • Айова • Алабама • Аляска • Аризона • Арканзас • Вайоминг • Вашингтон • Вермонт • Виргиния • Висконсин • Гавайлар • Делавэр • Джорджия • Көнбатыш Виргиния • Иллинойс • Индиана • Калифорния • Канзас • Кентукки • Колорадо • Коннектикут • Луизиана • Массачусетс • Миннесота • Миссисипи • Миссури • Мичиган • Монтана • Мэн • Мэриленд • Небраска • Невада • Нью-Гэмпшир • Нью-Джерси • Нью-Йорк • Нью-Мексико • Огайо • Оклаһома • Орегон • Пенсильвания • Род-Айленд • Төньяк Дакота • Төньяк Каролина • Теннесси • Техас • Флорида • Көньяк Дакота • Көньяк Каролина • Юта |  |
| АКШ утрау территорияләре: | ||
НАТО дәүләтләре | ||
|---|---|---|
 | Албания | Алмания |Бельгия | Болгария | Бөекбритания | Венгрия | Греция | Дания | Исландия | Испания | Италия | Канада | Каратау | Латвия | Литва | Люксембург | Нидерланд | Норвегия | Польша | Португалия | Румыния | Словакия | Словения | АКШ | Төньяк Македония | Төркия | Франция | Финляндия | Хорватия | Чехия | Эстония | |
Төньяк Америка дәүләтләре | ||
|---|---|---|
| Бәйсез дәүләтләр: |  | |
| Буйсынган территорияләр: | ||
.svg){kind=small}
