Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Семён Альтшулер

Семён Александр улы Альтшулер (рус. Семен Александр улы Альтшулер; 24 сентябрь 1911(1911-09-24) — 24 гыйнвар 1983(1983-01-24) (71 яшь)) — физик, физика-математика фәннәре докторы, профессор (1955). Совет Социалистик Республикалар Берлеге Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1976). Россия Совет Федератив Социалистик Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1970).

undefined

Тәрҗемәи хәле

Семён Альтшулер 1911 елның 24 сентябрендә Витебск шәһәрендә туа.

1932 елда Казан дәүләт университетын (физика-математика факультетын) тәмамлагач, Совет Социалистик Республикалар Берлеге Фәннәр академиясенең Физика институты аспирантурасына укырга керә. Институтта Игорь Евгений улы Тамм җитәкчелегендә эшли. 1935 елда Казан дәүләт университетына эшкә урнаша.

Икенче бөтендөнья сугышы

Икенче бөтендөнья сугышының беренче көннәрендә үз теләге белән Кызыл Армия сафларына алына. В. И. Ленин исемендәге хәрби-сәяси академиядә кыска әзерлек курсын тәмамлагач, фронтка китә.

1943 елның язында ул беренче аерым истребитель танкка каршы артиллерия бригадасына билгеләнә. Аның подразделениесе Баш командование резервының аерым бригадасы була[1].

1943 елның апрелендә Семён Альтшуллер бригадасы Үзәк фронтка Курск районына җибәрелә. Курск дугасындагы операцияләрдә катнашканы өчен Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. Аның бүләкләү кәгазендә түбәндәгечә язалган: «… 1943 елның 6 июненнән бригада сугышлары вакытында Альтшуллер С. А. батареяның туп расчетында була һәм немец танкларына каршы көрәштә шәхси составта ныклык һәм үҗәтлек тәрбияли. Самодуровка авылы янындагы 1313 нче истребитель танкка каршы артиллерия полкы 1943 елның 11-12 июльләрендә яңа типтагы Т-6 немец танкларына каршы каты сугыш алып бара. С. А. Альтшулер полкта шәхси үрнәге белән куркусызлык хисен тудыра. Бу сугышларда полк 10 немец танкын юк итте…».

Белоруссиядә фашист гаскәрләре тылына рейдта катнашканы өчен ул I дәрәҗә Ватан сугышы ордены, Одерны кичкәне һәм Данцигны (Гданьск) алган өчен — ике II дәрәҗә Ватан сугышы ордены, «Варшаваны азат иткән өчен» медале һәм башка медальләр белән бүләкләнә[1].

Сугышны Семён Альтшулер Көнчыгыш Пруссиядә майор дәрәҗәсендә тәмамлый. 1946 елда демобилизацияләнгәч, Семён Альтшуллер Казанга кайта.

Сугыштан соң

1955 елдан профессор, соңыннан радиоспектроскопия һәм квант электроникасы кафедрасы мөдире булып эшли. Казанда радиоспектроскопик тикшеренүләр үзәген оештыра, 10 фән докторы һәм күп фән кандидатлары әзерли. «Конденсацияләнгән мохит радиоспектроскопиясе» проблемасы буенча Совет Социалистик Республикалар Берлеге (алга таба ССРБ) Фәннәр академиясенең Гыйльми совет рәисе урынбасары (1974), рәисе (1981). ССРБ Фәннәр академиясенең Казан филиалы Президиумы әгъзасы, Эксперименталь һәм теоретик физика журналы редколлегиясенә һәм күп кенә гыйльми советларга керә[1].

Галим 1983 елның 24 гыйнварында вафат була, Казанда җирләнгән.

Фәнни эшчәнлеге

Хезмәтләре нигездә радиоспектроскопия һәм парамагнетизмга, аерым алганда атом-төш магнетизмына багышлана. 1934 елда Игорь Тамм белән берлектә нейтронның магнит моменты булуын фаразлый, аның билгесен һәм зурлыгын дөрес бәяли.

Сугышка кадәрге чорда шулай ук (Борис Михаил улы Козырев һәм Евгений Константин улы Завойский белән берлектә) су протоннарында атом-төш магнит резонансы сигналын эксперименталь эзләүдә актив катнаша. 1941 елның июнендә алар атом-төш магнит резонансы сигналын күзәтә алганнар дип санала, әмма сигнал вакыт-вакыт күзәтелә һәм начар кабатлана.

1948 елда (Борис Козырев һәм С. Г. Салихов белән берлектә) үтә нечкә магнит тәэсир итешүләренең Электрон парамагнетик резонансы спектрларына тәэсир итүен ача. Бу эш Электрон парамагнетик резонансны конденсацияләнгән тирәлекләрне тикшерүнең яңа методы буларак карарга мөмкинлек бирә. 1952 елда Акустик парамагнетик резонансы идеясен фаразлый һәм теориясен төзи. Бу нәтиҗә аңа киң танылу китерә, ул физикада яңа юнәлешне — квант акустикасына нигез сала. Семён Альтшулер «Парамагнетикларда (акустик парамагнетик резонансы) тавышны резонанслы йоту күренеше» фәнни ачышының авторы дип таныла. «Теоретик яктан парамагнетикларда тавышны резонанслы йотуның элек билгеле булмаган күренеше ачыкланган, ул спин-фононик тәэсир итешүләргә бәйле һәм тавыш ешлыклары һәм электрон яки атом-төш парамагнетизмына ия җисемнең магнит дәрәҗәләре арасындагы квант күчешләре янында башлана» тәгъбиренә ярашлы 1952 елның 9 июненнән өстенлек белән ССРБ ачышларының дәүләт реестрына кертелә[2].

Ван Флек парамагнетиклары дип аталган атом-төш спиннарын адиабатик магнитсызландыру ярдәмендә үтә түбән температуралар алу ысулын тәкъдим итә. Бу магнит методлары ярдәмендә үтә түбән температуралар табуның җитештерүчәнлеген дистәләгән тапкырга арттырырга мөмкинлек бирә.

Башка тикшеренүчеләр белән берлектә парамагнитик кристалларда тар фонон «тамагын» һәм фонон «бугазын» Мандельштам-Бриллюэновның яктылык таралу эффекты ярдәмендә тикшерә. Аерым алганда, алар фононнарның лавина нурланышы күренешен ачыклыйлар.

1955 елның декабрендә Семён Альтшулер Мәскәүдә ССРБ Фәннәр академиясенең Физика институтында «парамагнетик резонансының кайбер күренешләре теориясе» темасы буенча докторлык диссертациясе яклый.

Казан дәүләт университетында профессор булып эшли. 1957 елда ССРБ Югары һәм урта махсус белем министры боерыгына ярашлы Казан университетында Радиоспектроскопиянең проблемалы лабораториясе ачыла, аның беренче фәнни җитәкчесе — Семён Альтшулер.

Семён Альтшулер Казанда көчле радиоспектроскопик тикшеренүләр үзәген булдыра.

Бүләкләре

Хезмәтләре

  • С. А. Альтшулер. Парамагнитное поглощение звука. — УФН, Т.75, № 11 (1961).
  • С. А. Альтшулер, Б. М. Козырев. Электронный парамагнитный резонанс. — М.: Физматгиз, 1961.
  • С. А. Альтшулер, Б. М. Козырев. Электронный парамагнитный резонанс соединений элементов промежуточных групп. — 2-е изд. — М.: Наука, 1972.

Исемен мәңгеләштерү

Казан (Идел буе) федераль университетының Семён Александр улы Альтшулер лабораториясе урнашкан бинасына аның истәлегенә мемориаль такта куелган[4].

Искәрмәләр

Әдәбият

  1. А. М. Прохоров, А. С. Боровик-Романов, Б. И. Кочелаев, В. Гинзбург, И. Л. Фабелинский, К. А. Валиев, М. А. Теплов, М. М. Зарипов, Ш. Ш. Башкиров. Семён Александрович Альтшулер (К семидесятилетию со дня рождения). — УФН, Т.135, № 11 (1981).
  2. Б. А. Арбузов, Ш. Ш. Башкиров, А. С. Боровик-Романов, К. А. Валиев, С. В. Вонсовский, В. Л. Гинзбург, М. М. Зарипов, Б. И. Кочелаев, А. М. Прохоров, И. Л. Фабелинский. Памяти Семёна Александровича Альтшулера. — УФН, Т.141, № 11 (1983).
  3. Храмов Ю. А. Альтшулер Семён Александрович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 12. — 400 с. — 200 000 экз.
  4. Семён Александрович Альтшулер: Воспоминания друзей, коллег, учеников. — Казань: Казанский государственный университет, 2001.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр