Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Азат Зыятдинов

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Зыятдинов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Азат Шәймулла улы Зиятдинов (20 гыйнвар 1939, Балтач районы, Татарстан АССР — 24 сентябрь 2017, Мәскәү) — СССР һәм Россия химик-технологы, нефть химиясе технологияләре, каталитик процесслар һәм катализ өлкәсендә белгеч, җәмәгать эшлеклесе. Техник фәннәр докторы (1991), профессор, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе мөхбир әгъзасы (2001)[1][2]. 2009 елдан — Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе вице-президенты, 2011 елдан — аның президиумының нефть химиясе буенча киңәшчесе[3]. XII чакырылыш Татарстан Республикасы Югары Советы һәм IV чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты[4].

Тәрҗемәи хәле

1939 елның 20 гыйнварында Татарстан АССРның Балтач районы Таузар авылында туа. Җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казанда техникумда укый, аннары хәрби хезмәт үтә. 1968 елда «инженер-электромеханик» белгечлеге буенча Казан авиация институтын тәмамлый[3][4].

«Түбән Кама нефть химиясе» («Нижнекамскнефтехим») җитештерү берләшмәсе юлламасы буенча Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтында көндезге аспирантура уза. Этиленны ацетилен углеводородларыннан каталитик чистартуга багышланган кандидатлык диссертациясен химия-технология процесслары кибернетикасы кафедрасында академик В. В. Кафаров һәм профессор В. Н. Писаренко җитәкчелегендә яклый[3].

1991 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нечкә химия технологиясе институтында докторлык диссертациясен яклый. 1999 елдан — профессор. 2001 елда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе мөхбир әгъзасы итеп сайлана[3].

2017 елның 24 сентябрендә Казанда вафат була. Таузар авылында җирләнгән[1].

Җитештерү һәм фәнни эшчәнлеге

1968 елда «Түбән Кама нефть химиясе» җитештерү берләшмәсендә эшли башлый. Мастер, смена башлыгы һәм цех башлыгы урынбасары була. Изопентанны изопренга дегидрирлау цехын төзүдә һәм эшләтеп җибәрүдә катнаша, аннары н-бутанны дивинилга дегидрирлау цехы башлыгы урынбасары булып эшли[3][4].

Аспирантураны тәмамлаганнан соң, каталитик синтез тикшеренү лабораториясен оештыра һәм җитәкли. 1997 елда «Түбән Кама нефть химиясе» ачык акционерлык җәмгыятенең фәнни-технологик үзәген булдыра һәм аның директоры була[1].

Азат Зиятдинов сәнәгать органик реакцияләре кинетикасы, экспериментны планлаштыру, нефть химиясе процессларының нәтиҗәлелеген күтәрү һәм каталитик системалар эшләү белән шөгыльләнә. Адсорбцияне һәм катализ кинетикасын өйрәнү өчен эксперименталь җайланма төзи[2].

Аның җитәкчелегендә синтетик каучук, нефть-полимер сумалалары, лак-буяу материаллары һәм автобензиннар өчен эреткечләр алу технологияләре, бутанны чистарту һәм н-пентанны изомерлаштыру ысуллары, гади полиэфирларның яңа маркалары, шулай ук углеводород чималын гидрирлау һәм чистарту катализаторлары эшләнә һәм гамәлгә кертелә[2]. Ул җитәкләгән фәнни-технологик үзәк галобутилкаучуклар һәм яңа бутадиен каучуклар җитештерү технологияләрен эшли, алар "Түбән Кама нефть химиясе"ндә гамәлгә кертелә[3]. Зиятдиновның эшләнмәләре шулай ук Уфа, Салават, Пермь һәм Омск нефть химиясе предприятиеләрендә кулланыла[2].

Азат Зиятдинов 100 дән артык уйлап табу һәм патент, шулай ук 150 дән артык фәнни хезмәт авторы булып тора[4].

Төп басмалары

  • Зиятдинов А. Ш. һ. б. Исследование кинетики реакции гидрирования ацетофенона в метилфенилкарбинол на катализаторе КГА-43 // Журнал прикладной химии. — 1988. — Т. 61, № 3.[1]
  • Зиятдинов А. Ш. Анализ множественных стационарных состояний на зерне сплавного катализатора СКН-35 в процессе гидрирования этилена // Журнал прикладной химии. — 1991. — Т. 64, № 1.
  • Зиятдинов А. Ш. Такташка хатлар // Сөембикә. — 2001. — № 1—2.

Җәмәгать һәм сәяси эшчәнлеге

1981 елда Түбән Каманың «Җидегән чишмә» әдәби-музыкаль берләшмәсен оештыручыларның берсе һәм идарә әгъзасы була. 1989—1997 елларда Түбән Кама татар иҗтимагый үзәген, 1998—2008 елларда — Бөтендөнья татар конгрессының Түбән Кама бүлекчәсен җитәкли[3].

Аның катнашында Түбән Камада татар мәктәпләре һәм балалар бакчалары ачыла, мәчет төзелә, Габдулла Тукай һәм Сөембикә исемендәге урамнар барлыкка килә, Габдулла Тукайга һәм Муса Җәлилгә һәйкәлләр куела. Азат Зиятдинов — шәһәр китапханәсен булдыру инициаторларының берсе[3][5].

1990—1995 елларда XII чакырылыш Татарстан Республикасы Югары Советы депутаты һәм милли, милләтара мәсьәләләр һәм дин буенча даими комиссия рәисе урынбасары булып тора. Татарстан Республикасының Дәүләт мөстәкыйльлеге турында декларациясен һәм «Татарстан Республикасының дәүләт телләре һәм Татарстан Республикасында башка телләр турында» Татарстан Республикасы законын әзерләүдә катнаша[4].

2009—2014 елларда — IV чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, Мәдәният, фән, мәгариф һәм милли мәсьәләләр комитетына һәм «Бердәм Россия» фракциясенә керә[4].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

Исемен мәңгеләштерү

2024 елның сентябрендә Түбән Камада Азат Зиятдиновны искә алу кичәсе һәм аңа багышланган мемориаль тактаны ачу тантанасы уза[5].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Зиятдинов Азат Шаймуллович (рус.). Tatarica. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Зиятдинов Азат Шаймулла улы (рус.). Академия наук Республики Татарстан. Академия наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 (2013) «Азат Шаймуллович Зиятдинов (к 75-летию со дня рождения)». Научный Татарстан (4): 7—10.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Зиятдинов Азат Шаймуллович (рус.). Официальный сайт Нижнекамского муниципального района. Нижнекамский муниципальный район Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 Информационный центр ДДНТ. В Нижнекамске прошёл вечер памяти Азата Зиятдинова (рус.). Портал Ассамблеи и Дома Дружбы народов Татарстана. Дом Дружбы народов Татарстана (23 сентябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 сентябрь 2026.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр