Фәнис Яруллин
Фәнис Яруллин (Фәниз [2] Гатаулла улы Яруллин; 9 февраль 1938, Баулы районы, Татарстан АССР — 9 декабрь 2011, Казан) — татар шагыйре, язучы һәм драматург. Муса Җәлил премиясе, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1995). «Халыклар дуслыгы» ордены кавалеры. 1968 елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы[3].
Тормыш юлы
Балачак һәм яшьлек еллары
Фәнис Гатаулла улы Яруллин 1938 елның 9 февралендә Татарстан АССРның Баулы районы Кызылъяр авылында күпбалалы игенче гаиләсендә алтынчы бала булып туган. Гаилә бик авыр шартларда яши: әтисе Гатаулла Яруллин Бөек Ватан сугышында катнашып, 1942 елда фронтта һәлак була, һәм алты баланы ана ялгызы тәрбияли[4].
Фәнис җидееллык белемне туган авылы Кызылъярда ала, аннары сигезенче сыйныфны Баулы урта мәктәбендә тәмамлый. Тормыш авырлыгы һәм ачлыктан качу юлын эзләп, ул 1954 елда Баулы район үзәгенә эш эзләп китә һәм «Татнефть» берләшмәсенең Баулы элемтә конторасында монтер булып урнаша. Кыска вакыт эчендә ул югары разрядлы белгеч булып җитешә[4].
Хәрби хезмәт һәм имгәнү
1957 елда Совет Армиясе сафларына чакырыла. Хәрби хезмәтен хәрби авиация мәктәбендә башлый, биредә һава укчы-радисты һөнәренә укый. Армиядә спорт белән актив мавыга һәм җиңел атлетика өлкәсендә зур уңышларга ирешә. Әмма спорт күнегүләренең берсендә турниктан уңышсыз егылып, арка сөяген каты имгәтә. Бу фаҗигадән соң ул гомерлеккә урын өстенә һәм инвалид коляскасына кала[4][5].
Иҗади көрәш һәм белем алу
Авыр хастаханә елларында һәм озакка сузылган дәвалану шартларында Фәнис Яруллин рухи көчен югалтмыйча, белем алырга омтыла. Ул рус классигы Николай Островский һәм аның геройлары үрнәгендә үзенең көрәшен башлый. 1963 елда ул урын өстендә яткан килеш экстерн тәртибендә урта мәктәп программасы буенча уңышлы имтихан тапшыра. 1964–1970 елларда ул читтән торып Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында укый һәм аны уңышлы тәмамлый[4][5].
Иҗаты
Фәнис Яруллинның беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре (шигырьләре һәм хикәяләре) 1960 елда Баулы район газетасында, аннары республика матбугатында дөнья күрә башлый. 1964 елда Татарстан китап нәшриятында аның беренче мөстәкыйль китабы — «Мин тормышны яратам» («Я влюблен в жизнь») исемле шигырьләр җыентыгы басыла[5][6].
Ул поэзия, чәчмә әсәрләр (проза) һәм драматургия өлкәсендә бердәй уңышлы иҗат итә. Җитмешенче еллар башында проза жанрының эрерәк формаларында көч куя башлый. 1971 елда үзенең тормыш юлы нигезендә автобиографик сюжетлы «Җилкәннәр җилдә сынала» («Упругие паруса») повестен тәмамлый. Бу әсәр «Казан утлары» журналында һәм аерым китап булып басылып чыккач, киң танылу ала, рус һәм казакъ телләренә тәрҗемә ителә[5]. Аның «Кыйгак-кыйгак каз кычкыра», «Чәчәкләр моңы», «Кайту», «Яралы язмышлар» повестлары укучылар арасында зур танылу казана.
Шулай ук әдип «Әнә килә автомобиль» комедиясе авторы буларак драматургиядә таныла. Бу сәхнә әсәре Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт академия театры һәм Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры сәхнәләрендә берничә сезон рәттән уңыш белән куела[3].
Балалар әдәбиятына да бәяләп бетергесез өлеш кертә. Балаларга багышланган «Минем елмаю» (1968), «Гел ашыгам» (1970), «Алмалар пешкән чакта» (1971), «Өч кыз һәм унөч алма», «Зәңгәр күлдә Ай коена» (1990), «Өе балчык, иясе карчык» (1996), «Биюче бака» (1996) һ.б. әкият, шигырь һәм хикәя китаплары дөнья күрә[5]. Фәнис Яруллин барлыгы 46 китап авторы булып тора[4].
Шәхси тормышы
Язучының тормыш юлында аның җефете — Нурсөя ханым Яруллина зур роль уйный. Аларның бергә үткән тормышы һәм Нурсөя ханымның язучыны гомер буе урын өстендә тәрбияләп, аның әсәрләрен кәгазьгә теркәргә ярдәм итүе какшамас рух, фидакарьлек һәм чиксез мәхәббәт символы булып тора[7].
Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
- Муса Җәлил премиясе лауреаты (1978) — «Аерылмас дустым» (1976) һәм «Сулыш» (1978) шигъри җыентыклары өчен[5];
- Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1985) — әдәбият өлкәсендәге казанышлары өчен[4];
- Халыклар дуслыгы ордены кавалеры (1985) — совет әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләре өчен[5];
- Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1995) — «Җан авазы» (1994) шигырьләр һәм поэмалар китабы өчен[6];
- Татарстан Республикасының халык шагыйре (13 февраль 2001 ел, Татарстан Президенты М. Ш. Шәймиев указы нигезендә)[5];
- Абдулла Алиш премиясе лауреаты (2011) — балалар әдәбиятындагы казанышлары өчен (Татарстан Язучылар берлеге һәм Мәдәният министрлыгы карары белән)[6].
Вафаты
Фәнис Яруллин 2011 елның 8 декабрендә Казан шәһәрендә вафат була. Ул Казанның Яңа бистә зиратында (Яңа Татар бистәсе зиратында) җирләнгән[3].
Хәтер
- Музей-йорт: 2010 елның 28 августында Баулы районының Кызылъяр авылында Фәнис Яруллинның Гуманитар үзәк-музее (музей-йорты) ачыла[4].
- Һәйкәл: 2015 елның 1 августында Баулы шәһәрендә Фәнис Яруллин һәм аның тормыш иптәше Нурсөя ханым хөрмәтенә һәйкәл ачыла. Һәйкәлнең авторы — скульптор Рәсим Шәрифуллин[7].
- Мемориаль такта: 2021 елның 29 сентябрендә Казанның Жуковский урамындагы ул гомеренең соңгы 6 елын яшәгән 9 нчы йорт диварына Фәнис Яруллинга мемориал (истәлек) тактасы куела. Һәйкәл билгесенең авторы — скульптор Фанил Вәлиуллин[8][9].
Искәрмәләр
- ↑ http://kitap.net.ru/yarullin.php
- ↑ Паспорты буенча исеме — Фаниз. Китапта: Ф. Яруллин. Хәтер төпләрендә утлы күмер. Чабаксар, 2013, 395 биттә. ISBN 978-5-86765-469-6
- ↑ 1 2 3 Яруллин Фанис Гатауллович = Яруллин Фәнис Гатаулла улы. Бавлы районы үзәкләштерелгән китапханәләр системасы. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Биография Фаниса Яруллина. Бавлы муниципаль районы рәсми порталы. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Известные уроженцы. Бавлы муниципаль районы рәсми порталы. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
- ↑ 1 2 3 Фәнис Яруллин. Татарстан китап нәшрияты. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
- ↑ 1 2 Достопримечательности. Бавлы районы үзәкләштерелгән китапханәләр системасы. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
- ↑ Татар халкы яшәгәндә, Фәнис Яруллин исеме дә яшәргә тиеш. Шәһри Казан. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
- ↑ В Казани открылась мемориальная доска поэту Фанису Яруллину. Татар-информ. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 июль 2026.
Сылтамалар
- Фәнис Яруллин: “Минимум йөз кызга гашыйк булганмындыр”
- Фәнис Яруллин. Шигырьләр. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Җилкәннәр җилдә сынала. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Яралы язмышлар. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Кайту. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Соңгы балкыш. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Тамырлар. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Фаҗига. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Язмышлар язылгандa. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Яралы күңел. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Яшел утрау хуҗалары. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Урманчы кызы. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
- Фәнис Яруллин. Сәер кунак. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).
