Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы

РКП(б)/ВКП(б)/КПССның Татарстан өлкә комитеты — автономиядәге коммунистлар партиясе структуралары белән идарә итүнең үзәк органы. Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре республика белән сәяси җитәкчелек итә.

Автономиянең югары хакимият органы булып башта Республика эшче, крестьян һәм кызылармияле депутатлар советларының съезды тора. Съездлар арасындагы вакытта республика белән гомуми җитәкчелек итү өчен аның тарафыннан Үзәк Башкарма комитет — Татар Үзәк Башкарма комитеты сайлана. 1936 елдан соң Эшче, крестьян һәм кызылармияле депутатлар советлары — Хезмәт ияләре депутатлары советлары итеп үзгәртелә. Хезмәт ияләре депутатларының шәһәр, район, бистә һәм авыл советлары халык тарафыннан 2 елга сайлана.

Моннан тыш, Татарстан АССР СССР Югары Советының Милләтләр Советында 11 депутат була.

1937 елда ТАССР Конституциясе кабул ителгәч, Татарстан Үзәк Башкарма Комитеты бетерелә, ә республиканың яңа югары хакимият органы булып Татарстан АССРның бер палаталы Югары Советы тора (4 елга норма буенча 20 мең кешегә 1 депутат һәм аның Президиумы сайлана). 1995 елда Югары Совет Татарстан Республикасы Дәүләт Советы итеп үзгәртелә.

Татарстан Үзәк Башкарма Комитеты Президиумы рәисләре:

• 1920—1921 — Мансуров Борһан Хөснетдин улы;
• 1921—1924 — Сабиров Рәүф Әхмәт улы;
• 1924—1927 — Шәймәрдәнов Шәйгардан Шәймәрдән улы;
• 1928—1929 — Әхмәтшин Миңнегәрәй Әхмәт улы;
• 1929—1932 — Моратхуҗин Харис Ибраһим улы;
• 1932—1934 — Яһүдин Мигъдәт Гобәйдулла улы;
• 1933—1937 — Байчурин Гомәр Гыйләҗетдин улы;
• 1937—1938 — Динмөхәммәтов Гали Афзалетдин улы — Татарстан Үзәк Башкарма Комитеты Президиумы Рәисе вазифаларын башкаручы.

ТАССР Югары Советы Президиумы рәисләре:

• 1938—1951 — Динмөхәммәтов Гали Афзалетдин улы;
• 1951—1959 — Низамов Сәләх Низам улы;
• 1959—1960 — Фәсиев Камил Фатыйх улы;
• 1960—1983 — Батыев Салих Гыйлемхан улы;
• 1983—1985 — Баһаветдинов Әнвәр Бәдретдин улы;
• 1986—1990 — Мостаев Шамил Әсгать улы;
• 1990—1991 — Шәймиев Минтимер Шәрип улы.

Республика хөкүмәте, автономиянең югары боерык бирү һәм башкарма органы буларак, Татарстан Үзәк Башкарма Комитеты (соңрак — ТАССР Югары Советы) тарафыннан формалаштырыла. Республиканың беренче хөкүмәте АТССР Халык Комиссарлары Советы була.

1946 елдан — ТАССР Министрлар Советы, 1991 елдан Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты итеп үзгәртелә.

ТАССР/ТАССР Халык Комиссариаты рәисләре:

• 1920—1921 — Сәхибгәрәй Сәетгалиев;
• 1921—1924 — Мохтаров Кәшшаф Гыйльфан улы;
• 1924—1927 — Габидуллин Хаҗи Заһидулла улы;
• 1927 — Шәймәрдәнов Шәйгардан Шәймәрдән улы;
• 1928—1930 — Исмаев Кәримулла Хөснулла улы;
• 1930—1937 — Абрамов (Хәсәнов) Кыям Алимбәк улы;
• 1937 — Дәүләтьяров Әхмәтсафа Мостафа улы;
• 1937—1940 — Тынчеров Әмин Хәлил улы;
• 1940—1943 — Гафиятуллин Сөләйман Хәлил улы;
• 1943—1946 — Шәрәфиев Сәет Минһаҗ улы.

ТАССР Министрлар Советы рәисләре:

• 1946—1950 — Шәрәфиев Сәет Минһаҗ улы;
• 1950—1957 — Азизов Миргарифан Җамалый улы;
• 1957—1959 — Шәрәфиев Сәет Минһаҗ улы;
• 1959—1966 — Әбдерәзәков Габделхак Әсфән улы;
• 1966—1982 — Усманов Гомәр Исмәгыйль улы;
• 1983—1985 — Садыйков Илдус Харис улы;
• 1985—1989 — Шәймиев Минтимер Шәрип улы;
• 1990 — Сабиров Мөхәммәт Галләм улы.

Татарстан АССР Югары суды Республика Югары Советы тарафыннан ике суд коллегиясе (җинаять һәм гражданнар эшләре буенча) һәм Югары суд Президиумы составында 5 елга сайлана.

Татарстан АССР прокуроры турыдан-туры СССР Генераль прокуроры тарафыннан 5 елга билгеләнә.

1937—1938 елларда ТАССРда шулай ук судтан тыш орган — Эчке эшләр халык комиссариатының «махсус өчлеге» эшли (СССР Эчке эшләр халык комиссариатының республика, край һәм өлкә өчлеге).

1921 елда республиканы, Идел буендагы барлык территорияләрне кебек үк, корылык биләп ала һәм ул массакүләм ачлык китереп чыгара. Килеп чыккан вазгыятькә каршы көрәшү өчен 1921—1922 елларда Татар республикасы илнең башка районнарыннан 8 млн пот орлык һәм 6 млн пот төрле азык-төлек кабул итә^[7].

Гражданнар сугышы тәмамланганнан соң автономиянең халык хуҗалыгын торгызу эше башлана.

1920 һәм 1930 елларда Советлар Союзында сәнәгать индустриализациясе бара. Автономияле Татарстан ССР башлыча аграр икътисадтан аграр-индустриаль икътисадка күчә. Иске предприятиеләр тамырдан реконструкцияләнә, яңа заводлар һәм фабрикалар төзелә. АССР сәнәгате РСФСР һәм СССР буенча сәнәгать үсешенең уртача темпларыннан алдарак бара^[7]. Беренче бишьеллыклар дәверендә автономиядә машина төзелеше, химия һәм җиңел сәнәгатьнең иң масштаблы предприятиеләре төзелә. Эшчеләр саны арта, милли кадрлар барлыкка килә. Әгәр 1921 елда зур предприятиеләрдә татар эшчеләре, техниклары һәм инженерлары нибары 3,1 мең кешене (яки 15,5 %) тәшкил итсә, 1932 елда алар 16,4 меңгә җитә (яки 33,6 %)^[7].

Әмма республиканың бердәнбер сәнәгать үзәге булып («Кызыл металлчы» заводын һәм Бондюг химия заводын исәпләмәгәндә) башкала — Казан тора. 1932 елда анда «Казмаш» зур авиация комбинаты төзелә башлый.

Бер үк вакытта автономиянең авыл хуҗалыгын күмәкләштерү дә гамәлгә ашырыла. 1930 елда автономиядә беренче булып Нурлат-Октябрь машина-трактор станциясе төзелә. Беренче бишьеллыклар дәвамында механикалаштыру аеруча зур темплар белән бара. 1934 елның 3 гыйнварында авыл хуҗалыгын үстерүдәге уңышлары өчен Татарстан Ленин ордены белән бүләкләнә.

Бөек Ватан сугышы чорында Татарстан АССРга Мәскәүдән һәм илнең көнчыгыш районнарыннан заводлар, шулай ук инженерлар эвакуацияләнә.

Сугышка кадәр төзелгән һәм модернизацияләнгән предприятиеләр: Казан оптика-механика заводы, 8 нче киноплёнка фабрикасы, Ленин исемендәге 40 нчы дары заводы продукция җитештерүне сизелерлек арттыралар.

1941 елның көзендә Казанга «Серго Орджоникидзе исемендәге 124 нче завод» территориясенә «С. П. Горбунов исемендәге 22 нче Мәскәү авиация заводы» күчерелә.

1942 елның 1 июлендә Икенче Мәскәү сәгать заводы базасында төзелгән Чистай сәгать заводы тулы куәтенә эшли башлый.

1942 елда ук Идел буйлап Свияжскийдан Сталинградка кадәр тимер юл — Идел рокадасы эшли башлый.

Сугыштан соңгы елларда Татарстан АССРда нефть һәм газ сәнәгате зур темплар белән үсә. Ромашкино нефть чыганагы үзләштерелә башлый.

1950 елда Татарстанда 867 мең тонна нефть табыла, бу 1947 елга караганда 12 тапкырга күбрәк күләмдә була^[7]. 1956 елдан Татарстан нефть чыгару буенча озак вакытлар СССРда 1 нче урында тора. 1966 елда биредә 86 218 мең тонна чыгарыла. Бу СССРда чыгарыла торган барлык нефтьнең 32,5 %ы^[7]. 1970 елда инде Татарстанда 101,9 млн тонна нефть, 3882 млн. м³ газ чыгарыла^[7].

Нефтьне Идел-Урал нефть-газ провинциясеннән Үзара икътисади ярдәм советының Көнчыгыш Европа илләренә җибәрү өчен 1960 һәм 1970 елларда «Дружба» һәм «Дружба-II» нефть үткәргечләре төзелә.

Нефтьне эшкәртү өчен Татарстанда Бөгелмә (Бугульманефтемаш), (Татнефть), Лениногорск (Лениногорскнефтестрой), Түбән Кама (Түбәнкаманефтехим), Әлмәт кебек яңа сәнәгать үзәкләре булдырыла. Башкалада «Органик синтез» заводы төзелә.

Халык хуҗалыгының башка тармаклары да бик тиз үсә. Казанда компрессорлар заводы төзелә, медицина-инструменталь завод киңәйтелә, химия-фармацевтика заводы һәм көнкүреш химиясе заводы реконструкцияләнә. 1950 елларда 387 нче авиазавод вертолётлар җитештерә башлый, Яшел Үзәннең «Серго исемендәге заводы» зур күләмдә «Мир», «Свияга» көнкүреш суыткычларын «Мир», «Свияга» җитештерә башлый.

Авыл хуҗалыгы да үсеш ала. Колхоз һәм совхозларның матди-техник базасы шактый ныгый (1972 елда Татарстан АССРда 583 колхоз һәм 168 совхоз исәпләнә)^[7]. 1960 елда бөртекле культураларның тулаем җыемы 2317,2 мең тонна, 1971 елда — 3340 мең тонна тәшкил итә^[7].

Дөньяда иң эре конденсацион электр станцияләренең берсе — Зәй ДРЭСы сафка баскач, Казан ҖЭҮ-3, Түбән Кама ҖЭҮ-1, Түбән Кама ГЭСын төзеп, республика электр энергиясе буенча үз ихтыяҗларын тулысынча канәгатьләндерә, электр энергиясен илнең башка төбәкләренә экспортлаучы була.

1970 елларда Яр Чаллыда Кама автомобиль заводлары комплексы һәм Түбән Кама шина заводы төзелә башлый. Аларга Горький һәм Куйбышев линияләреннән тимер юл челтәре үткәрелә.

Икътисад һәм мәдәниятне үстерүдәге зур уңышлары өчен һәм Татарстан АССРның 50 еллыгы уңаеннан 1970 елның 24 июнендә автономия Октябрь Инкыйлабы ордены, ә 1972 елның 29 декабрендә Халыклар Дуслыгы ордены белән бүләкләнә^[1].

1980 елларда Яңа Менделеевск химия заводы төзелеп Менделеевскның сәнәгать потенциалы киңәйтелә. Кама Аланында Татар АЭСы һәм Алабугада Кама трактор заводы төзелеше башлана, әмма тәмамланмый.

1925 ел — «Сания» беренче татар операсының премьерасы. Республиканың 5 еллыгына язылган беренче татар операсы. Авторлары: Солтан Габәши, Газиз Әлмөхәммәтов, Василий Виноградов.

1930 ел — «Эшче» операсы. Авторлары: Солтан Габәши, Газиз Әлмөхәммәтов, Василий Виноградов.

1945 ел — Фәрит Яруллинның «Шүрәле» исемле беренче татар балеты премьерасы.

1970 ел — «Туган җирем — Татарстан» җыры. Авторлары: Рамазан Байтимеров сүзләре, Рөстәм Яхин көе.

1980 ел — «Татарстан» симфоник увертюрасы. Республиканың 60 еллыгы уңаеннан иҗат ителә.

1946 ел — ТАССР Язучылар берлегенә Муса Җәлилнең Моабит дәфтәрләренең берсе тапшырыла.

1983 ел — Казанда Муса Җәлилнең музей-фатирын ачу.

1986 ел — Казанда Габдулла Тукай әдәби музеен ачу.