Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Нугайлар

Б. Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Arrow-Right.png
Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга

Нугайлар, нугай (нугай татарлары, үз атамасы — нугай /noˈɣaj/; күплек санда нугайлар /noɣajˈlar/, рус. ногайцы) — Төньяк Кавказдагы, шулай ук Түбән Иделнең көньягындагы төрки халык. Элек шулай ук Төньяк Кара диңгез буенда (XIX гасыр уртасына кадәр), Идел һәм Җаек арасындагы далаларда (XVI гасыр уртасына кадәр) һәм Көнбатыш Казакъстан территориясендә яшәгәннәр. XV гасыр ахыры — XVI гасыр башына кадәр нугайларның күчмә җирләре төньяк-көнчыгышта — Көнбатыш Себер түбәнлегенә, төньяк-көнбатышта — Казан ханлыгына, көньяк-көнбатышта — Арал буе һәм төньяк Каспий буйларына кадәр барып җиткән.

Нугай Урдасы халкын тәшкил иткән кабиләләр токымнары. 2021 елгы халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча, Россиядә нугайларның саны 109 мең кеше тәшкил итә.

Этногенез

Нугай халкының этник тарихы күбесенчә тармакланган ыру стратификациясе атамасына нигезләнә. Монда конкрет ыруларның һәм ыру төркемнәренең этнонимикасы, клан-гаилә билгеләрен — тамгаларны кулланып идентификацияләү белән берлектә, Төньяк Евразия киңлегендә иртә һәм соң чорларның иң мөһим субъектлары этнонимикасы белән этногенетик һәм тарихи-мәдәни дәвамчанлык бәйләнешен ачык күзәтә. Аларның милләтара интеграциясе нугай этник бердәмлегенең җыелмасын һәм тулаем гомумилеген тәшкил иткән.

undefined

Халыкның этник нигезен Иртеш буенда, Төньяк-Көнбатыш Монголиядә, Урта Азиядә, Көньяк Җаек буенда, Түбән Идел буенда, Төньяк Кавказда, Кырымда, Төньяк Кара диңгез, Дон, Азов һәм Түбән Днепр буйларында яшәгән[12][13] найманнар[14], сираклар, уйшыннар, канглылар, кыпчаклар, аслар, мангытлар, болгарлар, байыслар, бодыраклар, кобаннар, байдарлар, мажарлар һ. б. тәшкил иткән. Аларның күбесенең үз дәүләтләре булган.

«Нугай» этнонимының барлыкка килүе, нугай этносының башлангыч чоры формалашуның иртәнге этабы буларак, традицион рәвештә[15][16] Алтын Урда хәрби-сәяси эшлеклесе, бәкләрибәк Нугай (XIII гасыр)белән бәйле[17]. Ул үз тарафдарларын төрле протонугай этник төркемнәреннән берләштерә. Алар исә үз юлбашчылары исеменнән шул ук исемдәге атаманы алалар[18]. Билгеле булганча, Нугайның башлыча кыпчак-половец, угыз-бәҗәнәкләр һәм алан-ас даирәләренә таянуы мәгълүм: «Монголларның күпчелеге Туктай ягына күчкәннән соң, — дип яза М. Г. Сәфәргалиев, — Нугай бары тик „нугайның тугры көрәштәшләре“ булып калган кыпчакларга һәм аланнарга(асларга) гына таяна алган»[19]. Хәзерге чыганакларда билгеле булганча[20], Алтын Урда чоры контекстында «нугайлар» исеменең иң иртә барлыкка килүе — венециан картографы Андреа Бианконың 1436 елгы диңгез картасында Днестрның сул яры буйлап билгеләгән «nogai» тамгасы[21]. Бәкләрибәк Нугайдан соң (XIII гасыр) беренче булып «Нугай» исемен кулланган шулай ук Алтын Урда бәкләрибәге — Кыят ыруыннан Мамай (XIV гасыр) булган[22]. «Нугай» этнонимының алга таба таралуын Алтын Урда бәкләрибәге Идегәй (XV гасыр) белән бәйлиләр[23].

undefined

«Алтын Урдадан соңгы» чорда «нугай» дигән гомуми этноним астында Дунай — Дон — Кубан — Кума — Терек — Идел — Җаек — Эмба елгалары арасындагы дала киңлегендәге күчмә һәм ярымкүчмә халык берләшә[25].

«Нугай» этнонимының географик яктан киң таралуы күп кенә Төньяк Евразия халыкларының халык иҗаты һәйкәлләрендә сурәтләнгән. Нугайлар Көнчыгыш Европа[26][27], Төньяк Кавказ[28][29][30][31][32][33][34][35], Идел-Урал[36][37], Көньяк Урал[38] һәм Урта Азия[39][40] халыкларының героик эпосының сюжет төзелешендә очрый.

Нугайлар теленең кайсы төркемгә керүен исәпкә алсак, аларның тел генезисының тарихи нигезенә иртә урта гасырлар азагындагы кыпчак-половец даирәсе берләшмәләре аеруча нык тәэсир итә. Соңгыларының теле исә Алтын Урда чорында көнчыгыш кыпчаклар белән конвергенция шартларында аеруча интенсив үсеш ала, шул вакытта ике төп тармак арасында көнбатыш элементлары өстенлек иткән нугай тибындагы катнаш тел барлыкка килә[41].

Нугайлар һәм маңгытлар

Нугайлар атамасы элек рус, Госманлы һәм Европа авторларына гына билгеле булган[42][43]; көнчыгыш чыганакларда: гарәп, сефевид, төрки, шул исәптән Әбүлгазидә, XVIII гасырга кадәр, нугайлар маңгыт дип аталган[44]. Моның сәбәбе — яулап алынганнан соң кыпчак далалары монгол кабиләләренең нутагларына бүленгән, ә монголларга кадәрге кыпчакларның кабилә бүленеше юкка чыгарылган. Маңгыт нутагында калган кыпчаклар маңгытлар булып китәләр[45]. Алар үзләрен Маңгыт Йорты белән түгел, ә XIII һәм XIV гасырларда Кара диңгез буеннан, Төньяк Кавказдан һәм Кырымнан Маңгыт Йорты барлыкка килгәнче үк Идел-Җаек арасына күчкән нугайлар белән дә бәйләгәннәр. Күрәсең, бу Нугай җиңелгәч, аның улус кешеләре Туктай уллары арасында бүленгән вакытка кагыла[46][47][48][49][50][51][12]. Кырым, Кавказ кебек башлангыч ноктаны нугайларның халык хәтере генә түгел, ә башкортларның, каракалпакларның, чеченнарның һ. б. тарихи риваятьләре дә күрсәтә[52] Риваятьләргә караганда, «нугай» кушаматы йөрткән Идегәй нәселенең идарә итүче нугай династиясе беренче хәлиф Әбү Бәкергә барып тоташа. Әлеге Шәҗәрә нугай мохитендә гомум кабул ителгән һәм шуның белән Алтын Урдадан соңгы дәүләтләрнең тарихи дәверендә Идегәй нәселләренең хәрби-сәяси хакимияте легитимлаштырылган[53].

undefined

Алтын Урда чорында хәрби-сәяси конгломерат буларак оешкан Нугай Урдасы XVI гасырның 40 нчы елларында мөстәкыйль дәүләт булып формалаша. С. А. Плетнёва билгеләп үткәнчә, нугай этносын берләштерү өчен нигез булып торган Нугай Урдасы асылда XIII гасыр уртасында Алтын Урда составына кертелгән половец (кыпчак) халкы нәселеннән торган[54]. Нугайларның киң таралган синонимы «сансыз» төрки сүзе булган. Нугай урдасында яшәүчеләрнең бихисап санлы, Алтын Урданың варислары булган төрки дәүләтләр арасында иң күп халкы булуы турында Русьта һәм Европада ныклы фикер урнаша: «аларның (нугайларның) саны диңгез комы шикелле үк булган». «Безнең халык диңгезгә ошаган», — дип кабатлыйлар нугайлар үзләре XV гасыр шагыйре Шал-Кийиз Тиләнши-улы аызыннан. Нугай бийләрендә үз санының шактый популяр билгеләмәсе «кырк сан нугай» — «кырык нугай саны» дигән гыйбарә булган. А. И.-М. Сикалиев мәгълүматлары буенча, XV гасыр башында барлык нугайлар саны 4 миллионнан да ким булмаган[55][56][57][58].

Шул ук вакытта кайбер авторлар, мәсәлән, М. Ходарковский, Ю. А. Евстигнеев, М. Т. Тынышпаев һ. б., башта Нугай Урдасының нигезен «маңнгыт» дип аталган монгол кабиләсе тәшкил иткән дигән фикердә торалар[59][60][61][62].

М. Т. Тынышпаев мәгълүматлары буенча, маңгытлар нугай халкының якынча 90 % тәшкил иткәннәр[62]. XIII гасырда маңгытларга бик күп төрки кабиләләр кушыла. Алар бергәләп Алтын Урданың гаскәр башлыгы Нугайның[60], соңрак Алтын Урда хакимдәше[60] гаскәрен төзиләр. Бер гасырдан соң, Урданың төрле өлешләре арасында багланышлар кимегәч, дөньяга нугайлар килеп чыга. Алар маңгыт нәселеннән булган гаскәр башлыгы Идегәй җитәкчелегендә сугышалар һәм ул идарә итүче Нугай династиясенә нигез сала. XVI гасыр урталарына маңгытләр инде нык төркиләшкәннәр, ләкин нугайлар арасында өстенлек итүләрен дәвам иткәннәр, һәм күп кенә күрше халыклар нугайларны Маңгыт Урдасы дип атаганнар[60]. Ю. А. Евстигнеев фикеренчә, мангытларның беренче үзәге — Монголиядән тулысынча диярлек Җучи улусы территориясенә күчеп килгән мангытлар нәселе[61]. Мангытларның Җучи Улусына кертелүе турында шулай ук башка авторлар да язган (Л. Н. Гумилев[63], В. Л. Егоров[64], А. Очир[65] һ. б.[66]).

В. В. Трепавлов сүзләренчә, рәсми хроникаларда маңгытларның Дәште Кыпчакка күченүләре чагылдырылмаган, соңрак анда Маңгыт йорты формалашкан. Маңгытларның күпчелеге Монголиядә калган яки Кытайда сугышкан: маңгытлар империянең сул канатына кергәннәр һәм Дәште Кыпчакка таба хәрәкәт итәргә формаль нигезләре булмаган. Ләкин В. В. Трепавлов маңгытларның бик аз өлеше Көнбатышка үтеп кереп, телне һәм мәдәниятне үзләштереп, кыпчак телле мохиттә эрегәнен, ә кыпчаклар дала традициясе буенча алар биләгән Маңгыт йорты исеме буенча аларның этник исемен кабул иткәннәрен дә кире какмый. Шулай итеп, XIV гасырның беренче яртысында төрки-маңгытлар барлыкка киләләр[67].

А. Ю. Якубовский исә, киресенчә, маңгытлар (һонгиратлар кебек үк) үзләренең кабилә үзенчәлекләрен саклап калганнар, бердәмлекләрен югалтмаганнар һәм соңыннан шактый зур халыкларга әверелгәннәр дип саный. Дөрес, шул ук вакытта «үзләренең монгол телен тотып кала алмадылар һәм төрекләштеләр». Ләкин В. В. Трепавлов фикеренчә, маңгытлар, конгратлар һәм аларга охшашларның күбесе монгол кабиләләре йортларына (яки монгол нутагларына) җәелгән кыпчак элләре — җирле төркиләр белән чагыштырганда бик аз санлы кабиләләр[67].

Нугай кенәзләренең шәҗәрәсеннән чыгып, И. С. Капаев, Док улы Әбәбәк-Кәрәй Дохолгу маңгыт улы, аның меңе Батый хан җитәкчелегендә көнбатышка яуда катнашкан дигән нәтиҗәгә килә. Октай каһан (Үгәдәй) заманында Дохолгуны җәзалап үтерәләр. Батый хан бу мең маңгытны үзе белән калдыра, аннары аларны Минкадәрнең (Нугайның бертуганы) улы Тутар (яки Татар) җитәкчелегендә «сары тәре походында» катнашу өчен Хулагу гаскәренә җибәрә. Шулай итеп, маңгытлар Якын Көнчыгышка эләгергә мөмкин булган. Билгеле булганча, найман Кет-Буга җитәкчелегендәге Хулагу гаскәрләре Дамаск, Алеппоны яулап алалар һәм Иерусалимга якын урыннарда туктыйлар. Алтын Урда гаскәрләре биредә Хулагу белән бәхәсләшкән Берке ханнан өйләренә кайтырга яки мәмлүкләр ягына күчәргә боерык ала. Бу вакытта Идегәйнең ата-бабаларының берсе Дамаск белән идарә итүе ихтимал, ә аннары, мәмлүкләргә күчкәндә, Бейбарс тарафыннан Мәккә, Антиохия һәм Мәмлүк солтанлыгының башка өлкәләре белән дә идарә итүе ихтимал. Шулай ук, аның фикеренчә, маңгытлар Җучи улусында Батый хан заманыннан бирле берәм-берәм дә, ыру берләшмәсе белән дә булганнар. Маңгыт вәкилләре, коңгырат, кыят, сәлҗиут, җәләйир, дүрмән һәм төп йорттагы башка кабиләләр кебек, бүлгәләнгән вакытында, ышанычлылык һәм контроль өчен, барлык күчмә берләшмәләргә таралганнар. Нугай да, Тухта да, Урда һәм Шибан нәселләре дә шушы кабиләләр вәкилләре хисабына яулап алган халыкны буйсынуда тотканнар[68].

В. С. Дмитриев маңгыт этнонимының аңлатмасын — маңгыт монгол кабиләләренең берсе буларак кына түгел, ә бу гаскәрнең дошманны чолгап алырга, фланглардан урап алырга тиеш өлеше, шул ук вакытта урутлар алгы сызыкка атака ясарга тиеш, дип тәкъдим итә[69].

Казакъ тикшеренүчеләре Ж. М. Сабитов һәм А. К. Абдуллин тарафыннан Дагстан Республикасы нугайлары арасында үткәрелгән этногенетик мәгълүматларны сайлап алу буенча, Тарумов районы Аневская авылыннан Байат яки Торе ыругы вәкиле, аның күрсәтмәсе буенча ул Едишкүл Урдасы морзалары нәселеннән, авторлар аның шәҗәрәсен хакимлек итүче нугай династиясенә нигез салучы Идегәй ыруы агачына кертәләр. Ә ул авторлар маңгыт ыругы кергән нирун-монгол ырулары белән ассоциацияләгән C2-старкластер вәкиле булып чыга[70].

Этноним

Макс Фасмер сүзлеге буенча, этноним кырымтатар телендәге nоɣаi сүзеннән килеп чыккан. Шул ук казакъ телендәге nоɣаiкебек «Россиянең көнчыгышында яшәүче татар». Нигезендә монгол телендәге nоqаi «эт» ята[71][72]. А. Ф. Вельтман нугай монгол телендә — «эт» дигән версияне тәкъдим итә, ә иске монгол теле буенча «бүре» — угыз теленнән халыкның калькалаштырылган исеме яки фарсы телендәге «сак» — «көчек/эт/бүре» дигән мәгънәдә[73]. Алтын Урда чорына кадәр иң элек телгә алу «нугайлар» исеме Әл-Мәсудидә (X гасыр) очрый[74].

Этник төркемнәр

Дагстан һәм Чечня Республикалары:

  • Каранугайлар
  • Таркушылар
  • Яксайшылар
  • Костекшилер
  • Сулакшылар

Карачай-Чиркәсия Республикасы һәм Ставрополь краеның Кочубей районы:

  • Кубан нугайлары

Әстерхан өлкәсе:

Калмыкия Республикасы:

  • Утарлар

Ставрополь краеның Нефтекумск һәм Степное районнары:

  • Ашыкулакшылар (Ачикулаклар):
    • Ембойлыклар
    • Етишкүлләр
    • Едисанлар

Ставрополь краеның Минералсу районы:

  • Куьми или Бештавшылар (Кумлар яки Биштаучылар)
    [78]

Кече Җүз казакълары арасында:

  • Казакъ-нугайлары

Нугайлар шулай ук кырым татарларының дала кырымтатарлары буларак билгеле этник төркемнәренең берсен формалаштыруда турыдан-туры катнашканнар[79][80].

Нугай кабиләләре

Аз, Аксюрют, Алчын, Ашамайлы, Алтаяк, Бадай, Байис, Байулы, Батар, Баяут, Бодрак, Борлак, Булачи, Бөркет, Бутас, Җалаир, Җуют, Дуван, Дүрмән, Казак, Канглы, Кара-Кытай, Кат, Катаган, Келечи, Кенегес, Кенегей, Кенетерк, Кереит, Кигит, Кыпчак, Кыргыз, Кыргын, Кырк, Кытай, Кышлык, Кыят, Кула-Аян, Коңгырат, Маҗар, Маңгыт, Машкир, Меркит, Месит, Минг, Найман, Нукус, Онгут, Сарай, Сиджиут, Солут, Тама, Темир-Хуҗа, Тогай, Тогунчы, Тойтүбә, Турксен, Турчак, Узбәк, Уймаут, Уйшын, Чалжиут, Чат, Чубалачи, Чумишлы, Шакманчы, Шәмәрдән, Йөз, Кулачы, Телеу, Уйгыр, Чимбай[81].

1819 елгы чыганакта комыклар күбесенчә нугай кабиләләреннән торалар, төрле хуҗаларга буйсыналар, терлекчелек, игенчелек һәм талау белән шөгыльләнәләр дип әйтелә[82].

Тарих

Нугайларның беренче дәүләт оешмасы Алтын Урданың таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән Нугай Урдасы була[83][84][85] — хәзерге Россиянең һәм күрше илләрнең барлык диярлек төрки халыклары тарихына көчле йогынты ясаган күчмә халыкларның соңгы бөек дәүләте. Нугай Урдасының дәүләт төзүче титул халкы нугайлар булган — Дунайдан алып Иртешкә кадәр яшәгән халыклар һәм ыру берләшмәләре конгломераты, алар хәрби-сәяси берлектә ыру стратификациясенә аерылып чыкканнар. Нигездә бу кыпчак-половец, угыз-бәҗәнәк һәм алан-ас даирәләре. Нугай Урдасы үз дәүләте составында башка этносларны — ясакларны да җәлеп иткән, кайчакта тотып та торган, бу исә Нугай Урдасын конфедерациягә туплаган[86]. Нугай дәүләтчелегенең килеп чыгышын традицион рәвештә Алтын Урда темнигы Нугай исеме белән бәйлиләр.

undefined

Илле елдан артык Алтын Урда гаскәре белән җитәкчелек иткән Нугай гаҗәеп гаскәр башлыгы булып таныла: Иранның Хулагуидлар армиясен җиңүче була, Европа дәүләтләренә походлар ясый, Византия, Сербия һәм Болгария биләмәләре аңа вассаллы бәйлелекне таный. Нугай шулкадәр абруйлы булган ки, күп кенә замандашлары һәм кайбер күренекле галимнәре аны Алтын Урданың легитим хакиме дип санаганнар[87]. Тарихи документлар аның йогынтысы астында Якын Көнчыгыш илләре, Төньяк Кавказ һәм Кавказ аръягы, Дон буе, Көнбатыш рус җирләре, Болгария, Сербия, Маҗарстан, Румыния, Польша, Балтыйк буе һәм ставкага якын Кырым булганлыгын раслый[88]. Аның турыдан-туры биләмәсендә Доннан Дунайга кадәр җирләрдә урнашкан улус була, ул аны Алтын Урдадан аерып ала[89]. Кайбер тарихчылар[90][91][92][93][94][12] Эмба белән Җаек елгалары арасында Нугай Урдасына нәкъ менә Нугай улусы башлангыч биргән дип уйлыйлар.

Шулай ук Нугай Урдасының дәүләт буларак нигезләнүен Алтын Урданың темнигы Идегәй исеме белән дә бәйлиләр. Ул, һичшиксез, Нугай дәүләтен торгызуда зур роль уйный, шулай ук легендар герой булып санала. Гадел гаскәр башлыгы һәм батыр сугышчы, ислам динен таратучы буларак, үзенең кайгыртучан хакимлеге астында нугай халкын берләштерә[95]. Идегәй идарә иткән чорда Алтын Урдада исламлаштыру процессы тәмамлана, нәтиҗәдә курган җирләү йоласы юкка чыга[96]. Идегәй үзеннән элгәрге булган Нугайның сәяси традицияләрен оста дәвам итә, көрәштәшләрен Алтын Урда хакимиятеннән тулысынча автономияләштерә. Нугай Урдасы үзенең чәчәк ату чорында инде Идел белән Иртеш елгалары арасын биләгән була. Төньякта аның чиге Казан ханлыгына, ә көньякта Каспий диңгезенә тоташа. Нугай Урдасының административ үзәге Җаек елгасы буендагы элекке Алтын Урданың Сарайчык шәһәре булган. Монда Нугай идарәчеләренең, аксөякләрнең һәм руханиларның йортлары да урнашкан. Нугайлар һәм Нугай Урдасы турында иң беренче искә алулар рус елъязмаларында һәм илчелек китапларында — 1479, 1481 һәм 1486 елларга туры килә. Көнбатыш Европа елъязмаларында: 1516 — Мартин Вальдзеемюллер картасында; 1514 — Польша короле Сигизмунд І нең Кырым ханы Миңлегәрәйгә язган хатында; 1500, 1510 һәм 1516 елларда Көнчыгыш елъязмаларында — Кырым ханнары һәм сановникларының Польша һәм Русь патшаларына грамоталарында[97]. Нугай илчелеге өчен Мәскәү елгасы артында, Кирмәннән ерак түгел, Симонов монастыре каршындагы болында Нугай ишегалды бүлеп бирелгән. Казанда шулай ук Нугай илчелегенә «маңгыт урыны» дип аталган урын бирелгән. Нугай Урдасы Казан татарларыннан, башкортлардан, кайбер Себер кабиләләреннән ясак алган, күрше дәүләтләр эшендә сәяси һәм сәүдә-арадашчылык ролен уйнаган. XVI гасырның беренче яртысында Нугай Урдасы 300 меңнән артык сугышчыны чыгара алган. Хәрби оешма Нугай Урдасына үз чикләрен уңышлы сакларга, дружиначыларга һәм күрше ханлыкларга, Рус дәүләтенә ярдәм итәргә мөмкинлек бирә. Үз чиратында, Нугай Урдасы Мәскәүдән хәрби һәм икътисади ярдәм ала. 1549 елда Нугай урдасында төрек солтаны Сөләйман I Кануни илчелеге була.

Нугай Урдасының башкаласы Сарайчык аша Көнчыгыш Европаны Урта Азия белән тоташтыручы төп кәрван юлы үткән. XVI гасырның беренче яртысында Мәскәү Нугай Урдасы белән тагын да якыная. Товар алмашу көчәя. Нугайлар атлар, сарыклар, азык-төлек белән тәэмин иткәннәр, алмашка постау, әзер кием, тукыма, тимер, кургаш, бакыр, аккургаш, морж сөяге, язу кәгазе алганнар. Нугайлар, килешүне үтәп, Россиянең Көньягында кордон хезмәте алып барганнар. Ливон сугышында рус гаскәрләре ягында морзалар — Темир, Бохат, Бебезәк, Уразлы һ. б. җитәкчелегендәге Нугай атлы полклары катнашкан.

1546 елда Али Мирза җитәкчелегендәге 10 меңлек Нугай гаскәре Кырым ханы Сәхиб-Гәрәйнең Әстерханны алуынан үч алу өчен Кырым ханлыгына яуга чыга[88]. Перекоп тирәсендәге зур һәм каты бәрелештә кырымлылар, мушкетёрлар һәм артиллеристлар утыннан файдаланып, нугайларны тулысынча чолгап алалар һәм тар-мар итәләр, сугыш кылыч белән хәл ителә[98]. Перекоп тирәсендәге зур һәм каты бәрелештә кырымлылар, мушкетёрлар һәм артиллеристлар утыннан файдаланып, нугайларны тулысынча чолгап алалар һәм тар-мар итәләр, сугыш кылыч белән хәл ителә[98]. Сәхиб-Гәрәй бик күп әсирлеккә төшкән нугайларны үтерергә боера[99][100].

XVI гасыр уртасында Нугай Урдасына һәлакәт килә. Улусларның сәяси юнәлеше төрлечә булу сәбәпле, эчке тарткалашулар башлануы Нугай Урдасының Зур, Кече һәм башка өлешләргә таркалуына китерә. XVII гасыр башына Нугай Урдасында яшәүчеләр Русиянең Көньягында һәм чиктәш дәүләтләрдә — Түбән Идел буйларыннан алып Төньяк Кавказга һәм Кырымга, шулай ук бессараб далаларына кадәр таралып урнашканнар. XVIII гасыр ахырында нугайларның бер өлеше даими яшәү өчен Төркиягә китә[101].

Кырым чоры XVII—XVIII гасырлар.

Шулай ук карагыз: Кырым ханлыгы

Алтын Урда җимерелгәннән соң нугайлар Түбән Идел буенда күчеп йөргәннәр, ләкин XVII гасырда көнчыгыштан калмыкларның хәрәкәте нугайларның Кырым ханлыгының Төньяк Кавказ чикләренә күчеп китүенә китергән.

undefined

Тар-мар ителгән Зур Нугай Урдасы нугайларының Идел буеннан Кавказга чигенүен эзәрлекләп, 1643 ел ахыры — 1644 ел башында Хо-Урлюк һәм Лаузан тайшылары (кенәзләре) җитәкчелегендәге калмыкларның байтак отрядлары Иделне кичеп көньяк-көнбатышка таба китәләр. Калмыкларның төп көчләре Кабарда җиренә бәреп керә, ләкин анда Кече Нугай Урдасы һәм Төньяк Кавказ халыкларының берләшкән гаскәре тарафыннан тар-мар ителә[102].

1728 елда нугайларның бер өлеше Төньяк Кара диңгез буена (Бөҗәк, Едисан, Ембойлык һәм Едишкүл) урнаша, анда алар Госманлы империясе юрисдикциясен таныйлар.

Нугай күтәрелеше

Төп мәкалә: Нугайлар күтәрелеше  [рус.] (тат.

1781 елда Кубанда нугайлар күтәрелеше була.

1782 елда нугайларны Урал аръягына, Тамбов һәм Сарытау наместниклыкларына күчерергә ниятлиләр. Шушы план аркасында Кубанда нугайларның баш күтәрүе башлана. 1 октябрьдә Кермәнчек ныгытмасы янында (Лаба елгасында, аның Кубанга койган җиреннән 12 чакрымда[103]) А. В. Суворов Нугай гаскәрләрен тулысынча тар-мар итә. Шуның нәтиҗәсендә аерым морзалар Суворовка буйсыну белдерәләр, Кырымның һәм Нугай җирләренең Россия империясенә кушылуын таныйлар (1783 елның 8 апрелендә Россия императрицасы Екатерина II манифест чыгара, аның нигезендә Кырым, Тамань һәм Кубан Россия биләмәләренә әверелә). 1783 ел дәвамында Суворов бәйсезлек өчен көрәшне дәвам иткән нугайларның аерым отрядларына каршы экспедицияләр оештыра[104][105][106].

Нугайларның калган өлеше, Суворов гаскәрләре эзәрлекләвеннән качып, Кубан далаларыннан көньякка — Төньяк Кавказ тау итәгенә кача. Алар вакытлыча Кума һәм Терек елгалары арасындагы җирләрдә ышыкланып калалар. Ул вакытта бу җирләр нугайлар өчен коткаручы җиргә әйләнгән, чөнки алар Россия империясе хакимияте контролендә булмаган.

XVIII гасырдан Россия составында

Ейск ныгытмасы приставы подполковник И. Ф. Лешкевичның Ростов обер-коменданты генерал-майор С. Г. Гурьевка тапшырган рапортына караганда, 1774 елның августына Кубан краенда нугайларның саны 1 200 000 кеше булган[107][108].

Җимергеч тар-мар ителүдән һәм бөлгенлеккә төшкәннән соң, нугайлар яшәгән дала фронтиры сызык чиге хәленә кадәр кысыла һәм теләмәгән этник һәм сәяси контингент буларак, халыкара килешүләрне бозып, нугайлар үзләренең эпицентрдагы, Госманлы һәм Россия империяләре арасындагы буфер-чик зонасы ярыгында урнашкан җирләрен ташлап китәргә мәҗбүр булалар. Шуның нәтиҗәсендә нугайлар, төркем-төркем булып, Анапа янындагы Кубан аръягына һәм бөтен Төньяк Кавказ буйлап Каспий буе далаларына һәм Иделнең түбән агымнарына кадәр таралып бетәләр. Якынча 700 мең нугай Госманлы империясенә китә[109][110][111].

Кизләр янында каранугайлар, ә Моздок янында едисанлар һәм ембойлыклар күчеп йөргәннәр[109].

1793 елда Төньяк Кавказ нугайлары Калаус-Саблы, Калаус-Джамбойлук, Ачикулак-Джамбойлук һәм Каранугай приставствосына (билгеле бер Урдага карау принцибы буенча төзелгән) керә. Ләкин бу приставстволар формаль рәвештә яшәгәннәр, ә күчмә халыкны чынлыкта хәрби ведомство күзәткән. 1805 елда империянең Министрлар Комитеты тарафыннан эшләнгән «Нугайлар белән идарә итү нигезләмәсе» нәшер ителә. 1820 нче еллардан башлап Нугай урдаларының төп өлеше оешкан Ставрополь губернасы составына кертелә[112]. «Ставрополь губернасында күчеп йөрүче инородецлар турында ведомость» буенча 1850 елда: калаусо-саблы, калаусо-ембойлык һәм биштаукум нугайлары — 27 124 кеше, ачикулак-ембойлык һәм едисан нугайлары — 7600 кеше, каранугай һәм едишкульләр — 38 819 кеше исәпләнә. Губерна хакимияте, күчеп килүче руслар өчен нугайларның торак җирләрен тартып алып, нугай җирләрен колонияләштерү сәясәтен активлаштыралар[113].

1800 елда «Кубан елгасыннан Каспий диңгезенә кадәр күчмә халыкларның магометан дине» дигән берничә приставство төзелә. Биштау нугайлары һәм абазиннар аерым Биштау приставствосы төзегәннәр һәм «Биштау таулары янында, Кума, Калауза, Янкүл елгалары буйлап (Кубанга кадәр һәм Кубанның үзендә)» күчеп йөргәннәр[114].

1795 елда Екатерина II «Татарларга (нугайларга) Кизләр даласыннан Таврия өлкәсенең Сөтле суларына күчәргә рөхсәт итү турында» указ чыгара. Хөкүмәт нугайларга Сөтле елгасыннан алып Берда елгасына кадәр бик зур территорияне, ягъни Мелитополь өязенең көнчыгыш өлешен бүлеп бирә. Академик П. С. Паллас хәбәрләре буенча, едисаннардан, едишкульләрдән һәм ембойлыклардан торган нугайлар саны 5 мең кеше булган. Кара диңгезнең төньягындагы нугайлар һәм руслар арасында мөнәсәбәтләр һәрвакытта да тыныч булмаган. Мәсәлән, 1796 елда сәүдәгәр Михаил Калугин Таврия губернаторына болай дип язган: «Бигрәк тә Сөтле суларда яшәүче нугайлар, бу фурщикларга хәтта ун пар үгезләрен талау белән дә чиктән тыш кысулар китерә, гәрчә бу хакта нугайларның башлыгына рәнҗетелгәннәр тарафыннан шикаятьләр китерделәр»[115] 1802 елда Сөтле суларда яшәүче нугайлардан 2 биш йөзле казакъ атлы полкы төзелә[116]. 1808—1810 елларда Мелитополь өязе нугайларының төп өлеше утракка күчерелә. 1821 елда указ чыгарыла, анда болай диелә: «Нугайларны үзләре төзегән авылларда ныклап урнаштыруга һәм алар арасында сәүдә һәм сәнәгатьчелекне үстерүгә ирешү өчен, аларга хәзерге Обиточное поселогы булган урында, шул исемдәге елга буенда Ногайск шәһәрен төзергә». 1823 елга Сөтле суларда нугайлар саны 29 717 кешегә җитә[115].

1812 елга бөтен Төньяк Кара диңгез буе Россия составына керә. Нугай урдаларының калдыклары Таврия губернасы төньягында (хәзерге Херсон өлкәсе) һәм Кубаньда урнашканнар һәм утрак тормыш рәвешенә күчерелгәннәр[109].

1812 елгы Ватан сугышы вакытында Атаман Платовның казак кавалериясендә Парижга кадәр барып җиткән Нугай кавалерия полкы була[116].

1853—1856 еллардагы Кырым сугышы чорында Мелитополь өязе нугайлары Кырым позицияләренә баручы рус гаскәрләренә ярдәм күрсәтә[115].

Кырым сугышында Россия җиңелгәннән соң, нугайларны Төркиягә карата симпатиядә гаеплиләр, һәм 1856 елда яңадан аларны Россиядән куу кампаниясе башлана. Төньяк Кара диңгез буенда калган нугайлар Кырым татарлары составына керәләр, ә депортацияләнгәннәрнең төп массасы Анадолуның төрек халкы белән ассимиляцияләнә[109]. 1860 елдан 1862 елга кадәр Мелитополь өязеннән 50 мең нугайлар (барысы да диярлек) Төркиягә күчеп китә[115].

Кубан нугайлары Госманлы империясенә Кавказ сугышы белән бәйле рәвештә күчеп китәләр. Массакүләм эмиграция 1857 елда башлана: «Кубан аръягы тау кешеләре безнең көчле отрядларга каршы тора алмадылар, ләкин үзләренең бөлгенлеккә төшкән илләрендә һаман нык тордылар; Кубан белән Лаба арасында яшәүче нугайлар гына үз урыннарында кала алмадылар һәм, Россиягә бәйле булып калырга теләмичә, барысы да диярлек Төркиягә чыктылар; шул ук җирдән вак кабиләләрнең башка чиркәсләре дә шунда чыктылар», — дип язган П. П. Короленко. 1862 елда Кубан өлкәсендә барлыгы 5000 нугайлар гына кала. 1861 елда Кубан һәм Лаба арасындагы нугайларны ике приставствога бүләләр: үзәге Баталпаша станицасында булган Югары Кубан һәм үзәге Армавирда булган Түбән Кубан. И. В. Бентковский «Төркиягә тау кешеләре белән бер үк вакытта диярлек күчеп киткән, тыныч, хезмәт сөючән һәм дәүләт өчен файдалы булган Калаусо-Саблы, Биштау-Кум һәм Калаусо-Ембойлык нугайлары турында мәгълүматлар» дигән хезмәтен бастыра. Алар Госманлы империясенә «гыйбадәт кылу» сылтавы белән күчеп киләләр. Аның мәгълүматларына караганда, 1859 елда Калаусо-Саблы һәм Биштау-Кум приставствосыннан 8046 кеше китә, 9428 кеше кала, Калаусо-Ембойлыкдан 2067 кеше китә, 18586 кеше кала. Ставрополь губернасы генерал-губернаторы нугайлар биләгән җирне «җирле рус игенчеләрен урнаштыру өчен бу халыклардан тулысынча азат итәргә» боера. Госманлы империясенә массакүләм эмиграциядән соң губернадагы ике нугай приставствосы да юкка чыга. Гомуми мәгълүматлар буенча, 1858—1866 елларда Кавказдан якынча 70 000 нугай күчеп китә[113]. Ставрополь губернасында Калаусо-Саблы һәм Калаусо-Джамбойлук приставствосыннан калган нугайлар Ставрополь губернасының ачикулак-ембойлыклар (Ставрополь губернасының Ачикулак приставствосы) һәм каранугайлар (Терек өлкәсенең Каранугай приставствосы) белән берләштерелә.

1917 елга кадәр күпчелек нугайларның төп шөгыле күчмә терлекчелек булып кала. Нугайлар ат, сарык, дөя, мөгезле эре терлек асраганнар. Аларның төп күчеп йөрү районы Нугай даласы булган. Кубан нугайлары XVIII гасырдан утрак тормыш алып барганнар һәм игенчелек белән шөгыльләнгәннәр. XIX гасырның икенче яртысында Ачикулак приставствосы нугайлары да игенчелек белән шөгыльләнә башлый. Әмма нугайларда игенчелек ярдәмче характерда булган, терлекчелек төп шөгыль булып кала. Терлекләрнең күп өлеше морзалар һәм солтаннарныкы булган. Нугай халкының нибары 4 % ы гына булып, алар дөяләрнең 99 % ы, атларның 70 % ы, сарыкларның 55 % ы һәм мөгезле терлекләрнең 40 % ы булган. Башка 96 % нугайлар өлешенә терлекләрнең 34 % -ы гына туры килә. Ярлы нугайларның күбесе якындагы станицаларга виноград яки икмәк җыю вакытында акча эшләргә киткәннәр. Мәсәлән, 1881 елда Ачикулак приставствосы тарафыннан ике айдан дүрт айга кадәр 9516 азат итү билетлары бирелгән. Нугайларны хәрби хезмәткә чакырмаганнар, әмма хәрби бурычка алмашка алардан махсус салым алынган[117]. XIX гасырда Дагстан (Терек өлкәсе) нугайлары үзләре өчен традицион булган сарык һәм дөя үрчетүдән торган саен читләшәләр, нигездә балык тоту, печән чабу һәм игенчелек белән шөгыльләнәләр. XIX гасырда Терек-Сулак елгалары арасындагы нугайларның иң зур авылы Тамаза-Түбә булган[102].

Нугайларның заманча урнашуы

Хәзерге вакытта нугайлар күбесенчә Төньяк Кавказда һәм Көньяк Идел буенда — Дагстанда (Нугай, Тарумов, Кизләр һәм Баба-Йорт районнары), Ставрополь краенда (Нефтекумск районы), Карачай-Чиркәсиядә (Карачай районы), Чечняда (Шелковское районының төньягы) һәм Әстерхан өлкәсендә яшиләр. Халык исеменнән килеп чыккан Нугай даласы — Дагстан, Ставрополь крае һәм Чечен Республикасы территориясендәге нугайларның күпләп урнашу районы.

undefined
undefined

Соңгы дистә елларда Россиянең башка төбәкләрендә — Мәскәү, Санкт-Петербург, Ямал-Ненец һәм Ханты-Манси автономияле округларында зур нугай җәмгыятьләре барлыкка килә.

Госманлы империясендә һәм Румыниядә XVIII—XIX гасырларда анда күчеп килгән нугайлар нәселе яши (шул исәптән Буҗак татарларының нәселләре)[14]. Алар, нигездә, әйләнә-тирәдәге төрки халыкның этник үзенчәлеген кабул итәләр, ләкин үзләренең нугай чыгышлары турында хәтерлиләр.

2005 елның җәендә Карачай-Чиркәсиядә (Дагстанның Нугай районына охшаш) милли Нугай районы булдыру турында карар кабул ителә һәм 2006 елның 8 октябрендә референдумда раслана[118]. Район 2007 елның 17 октябрендә Адыге-Хабль районы территориясенең бер өлешеннән (30 %) төзелә[119]. Нугай районының мәйданы якынча 187 км², яки Карачай-Чиркәс территориясенең 1,3 % тәшкил итә. Карачай-Чиркәсиядәге нугайлар субъект барлыкка китерүче биш халыкның берсе булып торалар[120].

2010 елгы халык санын алу буенча 50 яисә аннан күбрәк нугайлар исәпкә алынган Россия Федерациясе субъектлары
undefined

2010 елгы җанисәп буенча бер ногай да исәпкә алынмаган Россия Федерациясенең бердәнбер субъекты — Мордовия Республикасы.

Әстерхан өлкәсе

Төп мәкалә: Карагашлар

Ике этнографик төркемнән тора — карагашлар һәм йортлылар (йорт татарлары). Йортлылар XVIII гасырда утрак җирләргә күчәләр һәм үзләренең беренче авылларына нигез салалар: Каргалы, Кызан (хәзерге Татар-Башмаковкасы), Майлыгул (хәзерге Яксат), Бусдангул (хәзерге Клакау), Казы (хәзерге Мошаик), Җәмәле (хәзерге Өч Инеш) һәм Тияк (хәзерге Царёв); соңрак Күчәргән, Сүләнке, Киләнче, Семек һәм Ярлы Түбә авылларына нигез салына. 1771 елда Яңа Әскәр авылына нигез салына[121].

Карагашлар Кече Нугай урдасыннан 1735 елда калмыклар тарафыннан Биштау («Караңгы урман» — «Караагаш» җирләрендә) әсирлеккә алынганнан соң аерылып чыгалар һәм 1771 елда калмыкларның күпчелеге Җунгариягә күчеп киткәнче калмыклар контроле астында булалар. Шуннан соң алар турыдан-туры Әстерхан губернаторына буйсынуга тапшырыла һәм Әстерхан губернасының Красноярск өязенә урнаштырыла[122].

Карагашлар да, йортлылар да чыгышлары, мәдәнияте һәм телләре уртак икәнлеген, күршедә яшәүче татарлардан аерылып торганнарын аңлаганнар. Алар үзләренә карата нугайлар, «нугай», «карагаш нугай» (карагашларда) һәм «нугай» йортлыларда этнонимнарын кулланганнар. Карагашлар Кавказ алды нугайлары белән турыдан-туры элемтәне йортлыларга караганда озаграк саклаган. Соңгылары татарларның мәдәни һәм тел йогынтысына дучар була[121].

Әстерхан өлкәсендә нугайларның гомуми саны (халык санын алу материалларында нугайлар 1970 елдан башлап исәпкә алына)[123]:

  • 1970 елгы халык санын алу буенча — 64;
  • 1979 елгы халык санын алу буенча — 86;
  • 1989 елгы халык санын алу буенча — 3958;
  • 2002 елгы халык санын алу буенча — 4570;
  • 2010 елгы халык санын алу буенча — 7589.

Алдагы халык санын алулар белән чагыштырганда 1989 һәм 2010 елгы халык санын алуларда исәпкә алынган нугайлар санының кискен үзгәрүе үзләренең этник үзаңын саклап калган нугайларның элек татарлар составында исәпкә алынуы белән бәйле; 2008 елда карагаш-нугайларның саны белгечләр тарафыннан 8 меңгә кадәр саналган[124], бу 2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре белән расланган.

2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча (ул барлык нугайларның яртысыннан аз гына күбрәген исәпкә алган) Әстерхан өлкәсе нугайларының дүрттән бер өлеше Әстерхан шәһәр округында (аерым алганда, шәһәр округы составына кергән Кири-кили, Яңа-Аул, Ирекле бистәләрендә) яши[125]). Нугайларның авыл халкы Красноярск районының кайбер авылларында һәм посёлокларында тупланып яши, ул Әстерхан өлкәсе нугайларының төп тупланып урнашу районы булып тора. Красноярск районыннан читтә урнашкан нугайлар тупланып урнашкан өч авыл торак пункты өчен аларның районныкы булуы күрсәтелгән. Шулай ук барлык торак пунктлар өчен җәяләрдә нугайлар өлеше күрсәтелгән[126]:

  • Лапас авылы (Хәрәбәле районы) — 0,27 мең. (47 %)
  • Куянлы авылы — 0,17 мең (95 %)
  • Айсапай посёлогы — 0,15 мең (60 %)
  • Ланчуг посёлогы — 0,04 мең (67 %)
  • Сеитовка авылы — 0,58 мең (37 %)
  • Бузан-Пристань посёлогы — 0,04 мең (5 %)
  • Староурусовка посёлогы — 0,06 мең (36 %)
  • Белячий посёлогы — 0,06 мең (7 %)
  • Ясын-Сокан авылы — 0,24 мең (49 %)
  • Джанай авылы — 0,37 мең (51 %)
  • Подчалык посёлогы — 0,01 мең (93 %)
  • Кече Арал авылы — 0,06 мең (11 %)
  • Кызыл Яр авылы — 0,12 мең (1 %)
  • Тулугановка (Володарск районы) авылы — 0,16 мең (21 %)
  • Растопуловка (Идел буе районы) авылы — 0,51 тыс. (37 %)

Растопуловка авылында нугайлар 1995 елдан барлыкка килгәннәр[125].

2012 елда нугай теле бары тик ике мәктәптә генә укытыла: Хәрәбәле районының Лапас авылында һәм Идел Буе районының Растопуловка авылында[127].

Дагстан

Дагстанда нугайлар Дагстанның җирле халыкларының берсе статусына ия, формаль яктан бу шулай ук Дагстанда нугай теленең рәсми статусын да аңлата. Дагстан нугайларының халык саны түбәндәгечә үзгәрә (җәяләрдә халык санын алу елы чикләрендә Дагстан халкында нугайларның өлеше күрсәтелгән)[123]:

  • 1939 елгы халык санын алу буенча — 4 677 (0,50 %);
  • 1959 елгы халык санын алу буенча — 14 939 (1,41 %;
  • 1970 елгы халык санын алу буенча — 21 750 (1,52 %);
  • 1979 елгы халык санын алу буенча — 24 977 (1,53 %);
  • 1989 елгы халык санын алу буенча — 28 294 (1,57 %);
  • 2002 елгы халык санын алу буенча — 38 168 (1,48 %);
  • 2010 елгы халык санын алу буенча — 40 407 (1,39 %).

1939—1959 еллардагы халык санын алу аралыгында Дагстан нугайлары санының кискен үзгәрүе 1938—1957 елларда нугайларның традицион урнашу районнары — Нугай (ул вакытта — Каранугай) һәм Кизләр районнары Дагстан территориясеннән чыгарылуы белән бәйле.

Тарумов районы:

  • Яңа Дмитриевка — 1520 (66,3 %)
  • Александро-Невское
  • Рассвет
  • Вышеталовский

Кизләр районы:

Баба-Йорт районы:

  • Тамаза-Түбә
  • Геме-Түбә
  • Тата-Йорт
  • Новая Коса
  • Мужукай
  • Хасанай
  • Люксембург
  • Алимпаша-Йорт
  • Баба-Йорт — 1655 мең. (11 %)

Махачкаланың Киров районы:

  • Сулак штп — 5,016 мең. (58,59 %)

Карачай-Чиркәсия

Төп мәкалә: Кубань нугайлары  [рус.] (тат.

Кубан нугайлары ике этник төркемгә бүленәләр — «кубанлылар» (КЧРның Нугай, Хабез, Адыгэ-Хабль районнары һәм Ставрополь краеның Кочубей районы территориясендә яшиләр) һәм «биштаулар» (яки Биштау нугайлары), Ставрополь краеның Минералсу районында яшиләр.

Нугай районы:

  • Адиль-Халк авылы — 1,65 тыс. (95 %);
  • Икон-Халк авылы — 4,08 тыс. (94 %);
  • Кызыл-Тогай авылы — 0,17 (74 %);
  • Эркен-Халк авылы — 1,53 тыс. (89 %);
  • Эркен-Шәһәр посёлогы — 1,99 тыс. (48 %);
  • Кубан-Халк авылы — 0,40 тыс. (41 %);
  • Эркен-Йорт авылы — 1,90 тыс. (86 %);
  • Евсеевский хуторы — 0,11 тыс. (50 %).

Хабез районы:

  • Кызыл-Йорт авылы — 572 (88 %).

Адыге-Хабль районы:

  • Адыге-Хабль авылы — 0,68 тыс. (17 %).

Чиркәс шәһәр округы — 1,87 тыс. (1,4 %).

Төркия

Төркиядә нугайлар Әнкара, Газиантеп, Конья, Сивас, Токат, Шанлыурфа, Балыкесир, Искешәһәр, Афйонкарахисар һ. б. провинцияләрендә яшиләр. Конья һәм Әнкара нугайлары ембойлык һәм едисан төркемнәренә, Сиваслылар едишкүлләргә керәләр[128].

Төркиянең «Тозлы күл» (Tuz Gölü) буендагы җиде нугай авылы: Şeker, Kirkkuyu, Akin, Karakura, Köstengil, Seyitahmetli и Mandira.

Төркиядә 1970 елдан башлап илдә уздырыла торган халык санын алулар милли состав турындагы мәгълүматларны кертүдән туктаганлыктан, Төркиядә нугайларның төгәл саны билгеле түгел[129].

Антропология

Тулаем алганда, нугайларның урнашу ареалы тарихи чорда Көнчыгыш-Европа тигезлегендәге дала халкының этник аралашу динамикасын билгеләгән катлаулы миграция процесслары контактлары зонасын колачлый. Соңыннан аларның этник территориясендә нугай халкына нигез салган этносәяси берләшмә барлыкка килгән. Аерым алганда, бу нугайларның төрле төркемнәренең төрле раса төрләренә ия булуларын аңлата[130].

  • Ачикулак нугайлары (Ставрополь краеның Нефтекумск һәм Степной районы) һәм нугай-карагашлар (Әстерхан өлкәсе) баш сөягенең киң битле күрсәткече белән европеоид антропологик билгеләрнең һәм борын профиленең үзенчәлекле калку формасы белән ачык күренеп торган озын башлы тар битле европеоид типларның, санап үтелгән европеоид билгеләренең шактый катнашмасы булган Көньяк Себер расасы белән ярашуыннан гыйбарәт.
  • Кубан (Карачай-Чиркәс һәм Ставрополь краеның Кочубей районы), биштаулар (Ставрополь краеның Минералсу районы) һәм кырым нугайлары (Кырым Республикасы) урта диңгез расасының понтий подтибы һәм Көньяк Себер морфологик характеристикалары кискен булмаган европеоид расаның ачык европеоид тибы өстенлек итә.
  • Каранугайлар (Дагыстан һәм Чечен Республикалары) исә Көньяк Себер расасы вәкилләре билгеләренә ия. Алар бераз таррак йөз белән аерылып торалар, аксыл күзләр һәм коңгырт чәчләр очрый.

Әдәбиятта[131][132][133] Нугай халкына катнаш краниологик комплекслар хас булганлыгы турында мәгълүматлар китерелә: европеоид сыйфатлар өстенлек иткән төркемнәр дә, монголоид характеристикаларга төрле дәрәҗәдә тартылган уртаклыклар да булган. Нугай этносәяси берләшмәсе составында Урта гасырларда Көнчыгыш Европа далаларында яшәүче халыкның морфологик үзенчәлекләрен формалаштыруда дәвамчылык теркәлгән.

Генофонд

« Нугайларның генофонды бик күп Евразия генетик агымнарын үзләштергән дип санарга ярый, ул «Евразия даласының генетик полюсы» эталоннарының берсе сыйфатында уңышлы чыгыш ясарга мөмкин». »

— Балановский О. П.[134]

Кубан нугайлары популяциясенең генетик тарихында Көньяк Себер һәм Монголия популяцияләре белән ике катнашу эпизоды була: VIII һәм XVII гасырларда[135].

Тел

Төп мәкалә: Нугай теле

Нугай теле төрки телләр гаиләсенә карый.

Халыкның географик яктан киң таралуы аркасында нугай телендә тарихи яктан 4 диалект аерылып чыккан: каранугай (Дагстан, Чечен Республикалары), асылда нугай яки кум (Ставрополь крае), акнугай яки кубан (Карачай-Чиркәс), карагаш (Әстерхан өлкәсе).

Килеп чыгышы һәм классификациясе буенча нугай теле (кыпчак-нугай) — кырымтатар теленең дала диалекты. Кайбер белгечләр шулай ук йорт, алабугат һәм кундрау татарларының сөйләмнәрен дә нугай теле диалектлары дип саныйлар. Шул ук вакытта башка белгечләр аларны татар теленең нугай теле йогынтысына дучар булган диалектлар дип саный. Шулай ук бу телләрнең мөстәкыйль булулары турында да фикер бар.

Каракалпак һәм казакъ телләре, шулай ук кырымтатар теленең дала диалекты һәм үзбәк теленең кыпчак диалектлары белән бергә төрки телләрнең кыпчак төркеменең кыпчак-нугай төркемчәсен тәшкил итә. Барлык кыпчак-нугай телләре һәм диалектлары (башка билгеләмәләре — нугай, арал-каспий, канглы, көньяк кыпчак, көнчыгыш кыпчак, дешти-себер) бер телнең рәвешләре булып саналырлык дәрәҗәдә үзара якын.

Әдәби тел каранугай диалекты һәм нугай сөйләме нигезендә төзелгән.

Язу

Төп мәкалә: Нугай әлифбасы  [рус.] (тат.

XVIII гасырдан 1928 елга кадәр гарәп графикасына, 1928—1938 елларда латин графикасына корылган. 1938 елдан кириллица кулланыла.

Традицион мәдәният

Традицион шөгыль — күчмә һәм көтү терлекчелеге: ат үрчетү[136][137][138][139], дөя үрчетү[140][141], терлекчелек[142], шулай ук кошчылык, аерым алганда, казлар үрчетү, алардан ит кенә түгел, мамык та алына, каурыйлары мамык әйберләре җитештерүдә югары бәяләнгән (мамык мендәрләр, одеяллар һәм каләмнәр), шулай ук май һәм язу өчен каз каурые. Ау[143] — аучы кошлар белән: бөркет, лачын, карчыгалар[144], аучы этләр: борзый[145], силковая[146]. Балыкчылык. Ярдәмче кәсеп-үсемлекчелек[147], умартачылык[148].

Дин

Традицион дин — ислам диненең хәнәфи мәзһәбе.

Кием

Кием, башка матди мәдәният әйберләре кебек үк, халыкның тарихи юлын, аның яшәү рәвешен, милли үзенчәлекләрен, дөнья турында эстетик күзаллауларын чагылдыра.

undefined

Милли кием[149] — нугай халкының бай тарихи һәм этномәдәни мирасы. Кабатланмас үзенчәлеге һәм матурлыгы белән аерылып, ул күп гасырлык тарихи үсеш, күчмә традицияләр, мәдәни бәйләнешләр, халык урнашу географиясе турында күзаллау бирә.

undefined

Нугайларның милли киеме нигезендә — борынгы күчмә халыкларның кием элементлары. Аның күп кенә сыйфатлары саклар (б. э. к. VII гасыр), сарматлар (б. э. к. II гасыр), һуннар (III гасыр), кыпчаклар[150] дәверендә барлыкка килгән. Нугай орнамент сәнгате («бәрән мөгезе», «тормыш агачы» бизәкләре һ. б.) турыдан-туры сак, сармат, һуннар, шулай ук Алтын Урда чоры курганнарында табылган үрнәкләргә барып тоташа.

Нугайлар, дала яугирләре буларак, вакытларының күп өлешен ат өстендә үткәргәнгә күрә, аларның киемнәре күчмә тормыш рәвешенең үзенчәлекләрен чагылдырган. Мәсәлән, итекләрнең кунычлары озын, чалбарлары атта йөрергә уңайлы булсын өчен киң киселгән, капталлары һәм шепкеннары исле һәм ачык күкрәкле булган, баш киемнәренең төрле төрләре елның җәйге һәм кышкы чорының климат үзенчәлекләрен исәпкә алган һ. б.

Нугайларның традицион киеме шулай ук каптал һәм башлык[151], чалбар һәм сарык тиресеннән тегелгән толып булган. Ир-атларның киемнәре туникасыман итеп тегелгән күлмәк, киң адымлы чалбар, өске күлмәк, җиңсез куртка, кафтан, бишмәт һәм черкеска (байларда), бурка, тиредән тегелгән аяк киеме, сафьян, хром, папаха, киез эшләпәдән торган. Кышын сарык тиресеннән яисә бүре, төлке, тиен тиресеннән һәм каракульдән туннар кигәннәр. Ир-атларның киемнәрен корал һәм хәрби киемнәр: җәя һәм уклар, балта, сөңге, көбә, хәнҗәр, кылыч тулыландырган, ә 17 гасыр уртасыннан утлы корал: мылтык һәм төрле пистолетлар.

Хатын-кыз костюмы тегелеше буенча ир-ат костюмына якын; аңа ирләр күлмәге сыман күлмәк, төрле күлмәкләр, туннар, мехтан яисә тукымадан тегелгән башлыклар, яулыклар, косынкалар, йоннан, күннән, сафьяннан тегелгән аяк киеме, шулай ук билбаулар һәм төрле бизәнү әйберләре кергән.

Аш-су

Нугайларның традицион туклану системасы терлекчелек продуктлары, төрле эшкәртү формалары һәм әзерләү ысуллары балансында төзелгән, җитәрлек күләмдә игенчелек, аучылык, балыкчылык һәм җыю продуктлары белән тулыландырылган. Нугай кухнясының төп ризыкларының милли характеры Евразиянең күчмә империяләре киңлекләрендә барлыкка килә. Ул тарихи формалашкан хуҗалык-мәдәни торышы, яшәү рәвеше, гореф-гадәтләр һәм дин белән бәйле[152][153].

Торак

«
Нугайларның торакка урнашу тарихы күп кенә төрки, бигрәк тә күчмә халыкларның торакка урнашу тарихына охшаш.

Күчмә нугайларның юртасы (тирмәсе) төрки типка керә. Нугайларның саман йортлары ике, өч, ә кайчакта аннан да күбрәк бүлмәләрдән торган, алар Алтын Урда чорындагы Хәрәзем йортында[154] охшаш рәтләргә урнашкан булган, алар Төньяк Кавказдагы күрше нугайларда таралган булган. Тикшеренүләр күрсәткәнчә, нугайлар мондый типтагы торакны мөстәкыйль төзегәннәр, ә А. А. Шенников «Төньяк Кара диңгез нугайларының торак йорты тарихын өйрәнү украиннар һәм гомумән көнчыгыш славян йорты тарихына кагылышлы сораулар куярга мөмкинлек бирә» дип саный.[155]

 — Керейтов Р. Х.[156].

 »

Мәдәни мирас

Нугай героик эпосы урта гасыр фольклор сәнгатенең күренекле иҗаты булып тора. Ул халыкның күп гасырлык тарихи-мәдәни үсешенең иң якты этапларын гәүдәләндергән, аның сәнгать аңының эволюциясен чагылдырган, чын тарихи шәхесләрнең эпик образларының легендар галереясын булдырган. Мондый зур күләмле сәнгать күренешенең барлыкка килү мөмкинлеге, һичшиксез, Бөек Даланың борынгы дәүләтләренең (Каханлык чорындагы Орхон-Енисей рун эпикасы, Караханид һәм Хәрәзем чорларындагы сүз сәнгате) алдагы тарихи-мәдәни эволюциясенең барышы белән, шулай ук Алтын Урда һәм аның җимерекләре өстендә күтәрелгән Нугай Урдасы сәнгате белән алдан билгеләнгән булган. Соңгы ике империянең үсештә кимү һәм чәчәк ату чорлары әкият сәнгатенең нугай баһадирлары турындагы хикәяләр кебек шедеврларын тудырган: («Идегәй», «Мамай», «Карасай һәм Казый», «Муьсевке баьтир», «Шора баьтир», «Эр Таргыл», «Эр Куьсеп», «Эр Сайын», «Аьдил-Солтан», «Айсылдынъ улы баьтир Аьмет», «Копланлы баьтир» һәм башка бик күпләр). Бу мирасның гомуми эстетик, аксиологик әһәмияте абруйлы бәяләмәләрдә (Н. С. Семенов, В. М. Жирмунский, Е. М. Мелетинский, Д. Хант һ. б.) инглиз-саксон «Беовульф», карел-фин «Калевала», Урта Азия «Короглы», «Алпамыш», «Манас» кебек дөнья мәдәнияте күренешләре белән бер рәткә куела. Героик эпос текстлары үрнәкләрен җыю эше, шул исәптән нугайлар тупланып урнашкан урыннарда да, чагыштырмача соң, XIX гасыр уртасыннан башлана һәм Россиянең күренекле галимнәре П. А. Фалев[157], В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, А. Н. Самойлович, И. Н. Березин, М. Османов көче белән башкарыла. Ул XX гасырда дәвам итә һәм аның нәтиҗәсе булып Мәскәү, Санкт-Петербург, Идел буе, Урал, Урта Азия, Кырым һәм Кавказ Республикаларының Көнчыгышны өйрәнүче зур үзәкләрендә тупланган фольклор текстларының күпсанлы җыентыклары тора. XX гасыр тюрколог-галимнәренең (В. М. Жирмунский, М. О. Ауэзов, А. Х. Маргулан, Е. Исмаилов, Р. Бердибаев, А. И-М. Сикалиев, А. Т. Конратбаев, И. Т. Сәгыйтов, Ф. И. Урманче, А. М. Аджиев, Р. Кыдырбаева һ. б.) хезмәтләрендә төрки фольклорның, аерым алганда, Идегәйнең ата-бабалары һәм нәселләре турындагы эпосның кыйммәтле эчтәлеге аңлатыла. Әле һаман тикшерелмәгән нугай фольклорының шактый катламы чит ил архивларында, фондларында саклана[158].

Нугайлар турында тасвирламалар һәм әйтемнәр

« Төньяк Кавказда рус тарихында зур роль уйнаган бер халык үлә. »

— Фарфоровский С. В.[159].

« Нугай Әстерхан тирәсендәге иң бөек халык була, Кавказ таулары арасындагы бөтен даланы Җаекка кадәр, Идел буйлап Сурага кадәр тутырган. »

— Татищев В. Н.

« Югары шәрык иҗекләре белән язылган бу нугай грамоталары күчмә халык арасында беркадәр гаҗәеп акыл белемен күрсәтә. »

— Карамзин Н. М.[160]

« Кыпчак чыгышлы күп кенә төрки халыкларның фольклорында нугайлар осетиннар һәм абхаз-адыгэ халыкларындагы нартлар сыман үзенә күрә эпик кабилә булып күренәләр. »

— Мелетинский Е. М[161]

Госманлы Портасы хакимлеге астында далаларда күченеп йөргән төрле кабиләләрдән торган нугай халкы үзенең күпсанлылыгы белән Кырым ханнарын ныгыткан.

Бу халык, бигрәк тә аның морзалары, сугышчан, куркусыз, авырлыкларны һәм мохтаҗлыкларны кичерергә искиткеч сәләтле, үз кораллары белән идарә итә белә, аларны барыннан да бигрәк ярата һәм саклый; нәрсәнедер югалтудан курыкмыйча, ерткычлыкка һәм талауга һәвәс; хәрәкәтчән тормыш алып бара, бер урыннан икенче урынга гаҗәеп җитезлек белән күчеп йөри.

Юлда аз гына хәвеф-хәтәр булса да, ул үзенең арбаларыннан иң зур тизлек белән дүртпочмаклы ныгытма ясый, аның эченә үзенең мал-мөлкәтен, хатыннарын, балаларын урнаштыра һәм бик каты саклана; өстәвенә, Нугай кешесе беркайчан да кол була алмый дигән мәҗбүри кагыйдәсе дә бар.

Морза яки гади Нугайны әсирлеккә алу мисалы юк иде әле; чөнки алар моны бөтен нәселләрен хурлаучы иң зур намуссызлык дип саныйлар; шуның белән алар күрше Чиркәсләрдән аерылалар.

Дебу Иосиф Львович

Кавказ линиясенә кушылган Кара диңгез гаскәре турында яки Кавказ сызыгын әйләндереп алган торак полклар һәм күрше тау халыклары турында гомуми искәрмәләр. 1816 елдан 1826 елга кадәр

Нугай татарлары (Nogai; Istogai) (ягъни нугайлар) хәзерге вакытта байлыклары һәм хәрби көчләре белән бик билгеле; аларның Патшасы юк, ләкин алар белән, безнең иң Светлейшая Венеция Республикасындагы кебек үк, иң яхшы, акыллы һәм тәҗрибәле ирләр идарә итә.

Нугай татарлары көньякка таба Гиркан диңгезе (Каспий диңгезе) юнәлешендә бераз арырак яшиләр; аларның бик матур ныгытмалары һәм шәһәрләре бар; алар үзләре бик цивилизацияле.

Марко Фоскарино «Донесение о Московии» 1553—1557 еллар.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  2. ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  3. ↑ Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Всероссийская перепись населения 2010 ел Национальный состав регионов России. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 [недоступная ссылка — история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  6. ↑ Том 3 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 4 "Национальный состав населения Ставропольского края по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" [недоступная ссылка — история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  7. ↑ 1 2 3 Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Карачаево-Черкесской Республике. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Карачаево-Черкесской Республике. ТОМ 3: Национальный состав и владение языками, гражданство. — Черкесск. — 2013. [недоступная ссылка — история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  8. ↑ Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более" [недоступная ссылка — история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  9. ↑ Доклад А.А. Ярлыкапова на семинаре в г. Казань в марте 2023 г. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  10. ↑ Populația stabilă după etnie – județe, municipii, orașe, comune. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  11. ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  12. ↑ 1 2 3 Р. Х. Керейтов. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры / Науч. ред. Ю. Ю. Клычников. Ставрополь: Сервисшкола, 2009.
  13. ↑ Бурджаны: источники, история изучения, гипотезы : автореферат дис. кандидата исторических наук : 07.00.07 / Хамидуллин Салават Ишмухаметович; [Место защиты: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН] — Уфа, 2016
  14. ↑ 1 2 Пригарин А. И. Буджацкие татары &124; Этноциклопедия (рус.). www.etnosy.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 21 сентябрь 2020 года.
  15. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002.С.-98
  16. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. С. 97-131
  17. ↑ Викторин В. М. Социальная организация и обычное право ногайцев Нижнего Поволжья (XVIII — нач. XX в.): автореф. дис. …канд. ист. наук / АН СССР, Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, Ленингр. часть. — Л., 1985. С.-25
  18. ↑ Агеева Р. А. Какого мы роду-племени?: Народы России: имена и судьбы: Словарь-справочник // Р. А. Агеева, Отд-ние лит. и языка РАН. Центр языков и культур Северной Евразии им. кн. Н. С. Трубецкого. — М.: Academia, 2000. C.-240
  19. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. Саранск: Изд-во МГУ им. Н. П. Огарева, 1960. С.-327, 328
  20. ↑ Димитров Б. 1984. България в средновековна картография ХIV-XVII век. София.
  21. ↑ [Файл:Fac-similé manuscrit de la carte de la Mer Noire de l'atlas d'Andrea Biancho de 1436 conservé à la Marciana, ms 4783.jpg Карта Причерноморья из книги Андреа Бианко «Navigazione Atlante Nautico» 1436 года.] Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  22. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. С.-60
  23. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — 752 с.
  24. ↑ Plate 79 from Professor G. Droysens Allgemeiner Historischer Handatlas by R. Andree. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 7 апрель 2017 года.
  25. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. С.-471.
  26. ↑ Шенников А. А. Княжество потомков Мамая. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 14 ноябрь 2012 года. // Депонировано в ИНИОН. — 7380. Л., 1981.
  27. ↑ Грибовский В. В. Казак Мамай: истоки образа и украинские параллели.
  28. ↑ Нарты. Адыгский эпос. Собранные тексты в 7 томах, на диалектах адыгского языка. — Майкоп: Адыгейский научно-исследовательский институт, 1968. XIII. НАРТ ДЭГУДЖ, XVI. НАРТ КОЛЭСЫЖЪКЪОХЭР
  29. ↑ Отражение «Верхнего мира» в мифопоэтике адыгов. Куек А. С., Куек М. Г. (Майкоп, Республика Адыгея, РФ) // Нартоведение в 21 веке: проблемы, поиски, решения: Материалы Международной научно-практической конференции, Магас-2016. С.-152
  30. ↑ Карачаево-балкарский фольклор в дореволюционных записях и публикациях / Сост., вступ. ст. и коммент. А. И. Алиевой. Отв. ред. Т. М. Хаджиева. Нальчик: Эльбрус, 1983. С.-259
  31. ↑ Нартла (Нарты) / сост. Журтубаев М. Ч., Малкондуев Х. Х. Нальчик: Эльбрус, 1995.
  32. ↑ Памятники народного творчества осетин. Вып. 3. Владикавказ, 1928.С.-11
  33. ↑ Нарты. Осетинский героический эпос: в 3 кн. — М.: Наука, кн. 3 — 1991. С. — 25
  34. ↑ Дзиццойты Ю. А. Нарты и их соседи. Владикавказ: Алания, 1992. С.- 112
  35. ↑ У. Б. Далгат, «Героический эпос чеченцев и ингушей», Издательство «Наука», Москва, 1972 г. С.-338
  36. ↑ Петрухин В. Я. Мифы финно-угров. — М.: Астрель: АСТ; Транзиткнига, 2005. Пахарь-богатырь Тюштян
  37. ↑ Шаронов А. М. Масторава. Саранск: Эрзянь Мастор, 2010.
  38. ↑ Киреев Л. Н. Башкирский народный героический эпос. Уфа. 1970. С. 192.
  39. ↑ Жирмунский В. М. Тюркский героический эпос: Избранные труды. -Л.: Наука, 1974.
  40. ↑ Мелетинский Е. М. Киргизский эпос о Манасе // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1983—1994. — На титл. л. изд.: История всемирной литературы: в 9 т. Т. 3. — 1985. — С. 583—584.
  41. ↑ Дыбо A. B. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков. М.: Академия, 2007. С.-810
  42. ↑ Димитров Б. България в средновековната морска картография XIV—XVII век / Божидар Димитров. София: Наука и изкуство, 1984.
  43. ↑ Брун, Филипп Карлович (1804—1879). Черноморье : сб. исслед. по ист. географии Южной России (1852—1877 г.) : в 2 ч. / Ф. К. Брун. — Одесса : тип. Г. Ульриха, 1879—1880. Ч. 2.— 1880 .— 422 с.
  44. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. Том V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — Москва: Наука, 1968. — С. 143, 556. — 759 с.
  45. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. C.490
  46. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960. 279 с.
  47. ↑ Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой орды / Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения. — Москва ; Ленинград : Изд-во Акад. наук СССР, 1941 (Ленинград). — 26 см см. I. Институт востоковедения (Ленинград) [Т.] 2: Извлечения из персидских сочинений, собранные В. Г. Гизенгаузеном и обработанные А. А. Ромаскевичем и С. Л. Волиным / [Отв. ред. П. П. Иванов]. VII Эннувейри. С. 161. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 15 гыйнвар 2018 года.
  48. ↑ Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина, 1896.
  49. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство «Наука», Москва, 1974 г. С. 489.
  50. ↑ Арсланова А. А. Кыпчаки и термин Дашт-и Кыпчак (по данным персидских источников ХШ-XVIII вв.) // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990. С. 16.
  51. ↑ Эхмэтжанов М. И. Нугай урдасы: татар халкынын тарихи мирасы. — Казан: Мэгариф, 2002. С. 54.
  52. ↑ Трепавлов В. В. Малая Ногайская Орда, очерк истории// Тюркологический сборник. 2003—2004: Тюркские народы в древности и средневековье. М.: Восточная литература, 2005. С. 273—311
  53. ↑ Трепавлов В. В. Тюркские народы средневековой Евразии. Избранные труды / Отв. ред. И. М. Миргалеев. — Казань: ООО «Фолиант», 2011. — 252 с. ISBN 978-5-94990-032-1 С.-211
  54. ↑ Плетнева С. А. Кочевники Средневековья. — М.: Наука. — 1982. C-140
  55. ↑ Трепавлов В. В. Численность кочевого социума: источники и система подсчета // Этнографическое обозрение. 2000. — № 4. — С. 97.
  56. ↑ Егоров В. Л. Начальный период истории Ногайской Орды // Историко-географические аспекты развития Ногайской Орды. Махачкала, 1993. С. 30—35.
  57. ↑ Бессмертная смерть : ист. эссе / Иса Капаев. — Ставрополь : Шат-Гора, 2004. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 29 сентябрь 2019 года. — 518 с. : ил., портр.; 20 см; ISBN 5-88197-001-2 : 1000 С. 375.
  58. ↑ Ногайский героический эпос / А. И.-М. Сикалиев (Шейхалиев); Науч. ред. Х. Г. Короглы; Карачаево-Черкес. ин-т гуманит. исслед. — Черкесск : КЧИГИ, 1994. — 326 с. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 29 сентябрь 2019 года. ISBN 5-85183-008-5.
  59. ↑ Khodarkovsky M. Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500—1800. — Indiana University Press, 2002. — С. 9—11. — 290 с. — ISBN 9780253217707. Архивная копия от 30 июнь 2020 на Wayback Machine
  60. ↑ 1 2 3 4 Ходарковский М. Степные рубежи России. Как создавалась колониальная империя. 1500—1800. — Новое Литературное Обозрение, 2019. — С. 26. — ISBN 9785444810927. Архивная копия от 20 август 2021 на Wayback Machine
  61. ↑ 1 2 Евстигнеев Ю. А. Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник). — Litres, 2008. — 330 с. — ISBN 9785457236653. Архивная копия от 20 август 2021 на Wayback Machine
  62. ↑ 1 2 Тынышпаев М. Т. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Переиздание. — Алматы: Дом печати «Эдельвейс», 2014. — С. 47. — 88 с. — ISBN 9965-602-58-1.
  63. ↑ Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1989. — С. 535, 586. — 764 с.
  64. ↑ Егоров В. Л. Начальный период истории Ногайской Орды // ИГАРНО. — С. 29—35.
  65. ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — С. 98. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1.
  66. ↑ Родословная туркмен. — Издательство Академии наук СССР, 1958. — С. 88. — 190 с. Архивная копия от 11 июнь 2020 на Wayback Machine
  67. ↑ 1 2 Трепавлов В. В. История Ногайской Орды — М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — С. 47—48.
  68. ↑ И. С. Капаев. От Чингиз-хана до Эдиге. С. 435 // Ногайская эпическая поэма / под ред. Н. Х. Суюновой; Карачаево-Черкесский институт гуманитарных исследований при Правительстве КЧР. — М.: Наука, 2016. ISBN 978-5-02-039964-8
  69. ↑ Дмитриев В. С. Элементы военной культуры монголов (на примере анализа сражения в местности Калаалджит-Элет) // Монгольская империя и кочевой мир. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2004. — С. 363—380.
  70. ↑ Сабитов Ж. М., Абдулин А. К. Y-STR гаплотипы ногайцев в базе данных Family Tree DNA // The Russian Journal of Genetic Genealogy. — 2015. — № 2. — С. 40—50. — ISSN 1920-2997. Архивировано 27 сентябрь 2019 года.
  71. ↑ Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  72. ↑ Веселовский Н. И. Хан из темников Золотой орды. Ногай и его время. — Directmedia, 2013. — С. 1. — 61 с. — ISBN 9785446016396. Архивная копия от 28 июнь 2020 на Wayback Machine
  73. ↑ Вельтман, А. Ф. Маги и Мидийские каганы XIII столетия / А. Ф. Вельтман. — Москва : Унив. тип., 1860. — 79 с.
  74. ↑ Ибн-Даста, Абу-Али Ахмед Бен Омар (X в.). Известия о хозарах, буртасах, болгарах, мадьярах, славянах и руссах Абу-Али Ахмеда бен Омар Ибн-Даста, неизвестного доселе арабского писателя X века, по рукописи Британского музея в первый раз издал, перевёл и объяснил Д. А. Хвольсон, профессор С.-Петербургского университета : Напеч. по случаю 50-лет. юбилея С.-Петерб. ун-та. — Санкт-Петербург : тип. Имп. Акад. наук, 1869. — XIV, 199 с.; 25.
  75. ↑ Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] [Электронный ресурс] / гл. ред. Юрий Осипов. — 2015.
  76. ↑ 1 2 3 Карабаева А. З., Ююков С. С. География расселения астраханских ногайцев по территории Нижнего Поволжья // Геология, география и глобальная энергия. — 2020. — № 4 (79). — С. 115—119. — ISSN 2077-6322.
  77. ↑ 1 2 3 По БРЭ, являются подгруппой астраханских татар. Однако традиционно признаётся их этническая близость к ногайцам.
  78. ↑ Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков к грядущему : материалы Первой Международной научно-практической конференции (г. Черкесск, 14-16 мая 2014 г.). Черкесск, 2014. С. 142—143. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 29 июнь 2020 года.
  79. ↑ Бариев Р. Х. Волжские булгары: история и культура. — СПб.: Агат, 2005. — С. 284. — 301 с.
  80. ↑ Масанов Н. Э., Абылхожин Ж. Б., Ерофеева И. В., Алексеенко А. Н., Баратова Г. С. История Казахстана: народы и культуры. — Алматы: Дайк-Пресс, 2000. — С. 592. — 608 с.
  81. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. стр. 499—504
  82. ↑ Гейм И. А. Начертание всеобщаго землеописания по новейшему разделению государств и земель. — Москва : В Университетской типографии, 1819. — С. 289. — 510 с.
  83. ↑ Восточный Дашт-и Кыпчак в XIII — начале XV века. Проблемы этнополитической истории Улуса Джучи / Ред. И. М. Миргалеев. — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2013. — 288 с
  84. ↑ Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Государства и народы Евразийских степей: от древности к Новому времени. СПб.: «Петербургское Востоковедение», 2009: 3-е изд.. исправл. и доп. 432 с. стр 65-74
  85. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. стр. 97-112, 495—497
  86. ↑ DeWeese D. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba Tükles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. University Park, PA, Pennsylvania State University Publ., 1994, р. 347
  87. ↑ Порсин А. А. Источниковая база по эпохе темника Ногая в истории Золотой Орды // Вестник археологии, антропологии и этнографии. — 2010. — Вып. 1.
  88. ↑ Элита Золотой Орды. Автор: Селезнев Ю. В. Фэн, 2009.
  89. ↑ «Можно обоснованно утверждать, что центр улуса Ногая — район дельты Дуная с прилегающими к ней территориями на обоих берегах реки.» N.D.Russev. Moldavia in «Dark Ages»: Materials for Understanding Cultural and Historical Processes.
  90. ↑ Тизенгаузен В. Извлечения из энциклопедии Эннувейри. А/VII. Сборникъ материаловъ, относящихся къ исторіи Золотой Орды. Т.1- Год выпуска: 1884 Автор: Тизенгаузен В. Г. (ред. сост.). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  91. ↑ Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина, 1896
  92. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство «Наука», Москва, 1974 г. С.-489
  93. ↑ Арсланова А. А. Кыпчаки и термин Дашт-и Кыпчак (по данным персидских источников ХШ-XVIII вв.) // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990. С.-16
  94. ↑ Эхмэтжанов М. И. Нугай урдасы: татар халкынын тарихи мирасы. — Казан: Мэгариф, 2002. С.-54
  95. ↑ Эдиге: Ногайская эпическая поэма. Сокровищница народной словесности ногайцев. М.: Наука, 2016.
  96. ↑ Антонов И. В. Этническая история Волго-Уральского региона в XIII- начале XV вв. (историко-археологическое исследование) / И. В. Антонов. — Уфа, 2006.
  97. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М., 2001. — С. 4.
  98. ↑ 1 2 Гайворонский О. Повелители двух материков. — Т. 1. — К.—Бахчисарай, 2007. — С. 210.
  99. ↑ Гайворонский О. Повелители двух материков. — Т. 1. — К.—Бахчисарай, 2007. — С. 211.
  100. ↑ «Ногайская бойня» у Перекопа. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  101. ↑ Р. Ишмухамбетов Ногайская орда — колыбель тюркских народов
  102. ↑ 1 2 Ю.Идрисов. Ногайцы в Терско-Сулакском междуречье. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  103. ↑ Картины сражений и портреты Генералиссимуса. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 27 декабрь 2013 года.
  104. ↑ Суворов и донские казаки. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  105. ↑ Владимир Гутаков. Русский путь к югу (мифы и реальность). Часть вторая. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  106. ↑ В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. Ногайцы. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  107. ↑ Сергеев А. А. Уход Таврических Ногайцев в Турцию в 1860 г. / А. А. Сергеев // ИТУАК. — 1913. — № 49. — С. 212—213. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 8 декабрь 2025 года.
  108. ↑ Пределы кочевья кубанцев с российскими владениями в 1789 г. / Записки Одесского Общества Истории и Древностей. т.3. с.589-590. 1853 год. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 5 июнь 2019 года.
  109. ↑ 1 2 3 4 Вадим Гегеля. Освоение Дикого Запада по-украински. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  110. ↑ Виноградов В. Б. Средняя Кубань. Земляки и соседи (формирование традиционного населения) : Книга историко-культурных регионоведческих очерков / Под общ. ред. акад. РАН, проф. В. Л. Янина (МГУ) — Армавир, 1995. —Гл. Ногайцы. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  111. ↑ Гутаков В. Русский путь к югу (мифы и реальность). Ч. 2. // «Вестник Европы», 2007. — № 21. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  112. ↑ Ногайцы. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  113. ↑ 1 2 Массовая миграция ногайцев в Турцию. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  114. ↑ Конец Ногайской орды:миграции и расселение на Северном Кавказе. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  115. ↑ 1 2 3 4 Степь, где ногайские татары кочуют. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  116. ↑ 1 2 «Война теперь не обыкновенная, а национальная»: Народы России в Отечественной войне 1812 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 2 август 2014 года.
  117. ↑ Ногайцы: характеристика, хозяйство до революции. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  118. ↑ KavkazWeb: 94 % опрошенных — за создание Ногайского района в Карачаево-Черкесии — результаты референдума. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  119. ↑ В Карачаево-Черкесии официально создан Ногайский район. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  120. ↑ Esperanto новости: Конференция о будущем ногайского народа. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  121. ↑ 1 2 История становления полиэтнического состава населения Астраханского края. Е. А. Васильева. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025. Труды исторического факультета СПбГУ, 2011.
  122. ↑ Карагаши • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  123. ↑ 1 2 Демоскоп. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025. Архивировано 14 май 2011 года.
  124. ↑ КАРАГАШИ (рус.). w.histrf.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 декабрь 2025.
  125. ↑ 1 2 «АСТРАХАНЬГАЗПРОМ» в судьбах ногайцев-карагашей Астраханской области. Ж. Х. Скрыльникова. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025. Этнографическое обозрение № 3, 2008
  126. ↑ База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 февраль 2013. Архивировано из оригинала 12 июль 2019 года.
  127. ↑ Шугаипов Р. А. Деятельность Областного методического центра народной культуры и ногайских общественных организаций по сохранению и развитию нематериального культурного наследия астраханских ногайцев в современных условиях // Сохранение культурного наследия и проблемы фальсификации истории. Материалы всероссийской молодёжной конференции в рамках фестиваля науки (Астрахань, 19−21 сентября 2012). В 2-х томах. Т. 1. / Под ред. проф. А. П. Романовой — Астрахань: АГУ, 2012.
  128. ↑ Türkiye’deki Kırım Tatar ve Nogay Köy Yerleşimleri (төр.). tarihvakfi.org.tr. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  129. ↑ Межнациональные отношения в Турции. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  130. ↑ Материалы по изучению историко-культурного наследия Северного Кавказа. Выпуск IV: Антропология ногайцев. — ИА РАН. М.: Памятники исторической мысли. Ч.II. Антропология современных ногайцев
  131. ↑ Комаров С. Г., Чхаидзе В. Н., Ногайцы Восточного Приазовья по данным краниологии, Вестник Челябинского государственного университета. Сер.: история, Издательство Челябинского государственного университета, Челябинск, 2013, 12, 17 — 27
  132. ↑ Комаров С. Г., Население Букеевской степи в эпоху Золотой Орды по данным краниологии, Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований, 2014, 4, 45 — 57- Русский
  133. ↑ Комаров С. Г., Ногайцы степного Предкавказья по данным краниологии, Вестник антропологии, ИЭА РАН, Москва, 2014, 3, 78 — 88
  134. ↑ Панорама народов на фоне Европы. Обрамление Европы (серия VI). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  135. ↑ «There are exceptions, like the Balkars, Kumyks, and Nogais in Northern Caucasus, who showed either earlier dates of admixture (8th century) or much later admixture between the 15th century (Kumyks) and 17th century (Nogais)» см. The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia. Bayazit Yunusbayev, Mait Metspalu, Ene Metspalu, Albert Valeev, Sergei Litvinov, Ruslan Valiev, Vita Akhmetova, Elena Balanovska, Oleg Balanovsky, Shahlo Turdikulova, Dilbar Dalimova, Pagbajabyn Nymadawa, Ardeshir Bahmanimehr, Hovhannes Sahakyan, Kristiina Tambets, Sardana Fedorova, Nikolay Barashkov, Irina Khidiyatova, Evelin Mihailov, Rita Khusainova, Larisa Damba, Miroslava Derenko, Boris Malyarchuk, Ludmila Osipova, Mikhail Voevoda, Levon Yepiskoposyan, Toomas Kivisild, Elza Khusnutdinova, Richard Villems. Published: April 21, 2015. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 20 август 2021 года.
  136. ↑ Обзор коневодства на Северном Кавказе в прежнем и нынешнем его состоянии - Бентковский И.В.. — 1879.
  137. ↑ Л. М. Коздоков. Заметка о кавказском коневодстве. Газ.'«Терские ведомости», № 10, 1869
  138. ↑ Караногай, страна кочевников и патриархального быта., лл. 93—94.
  139. ↑ А. Павлова «О ногайцах, кочующих по Кизлярской степи» С.10 (СПб.1842).
  140. ↑ Фарфоровский С. В., Ногайцы Ставропольской губернии. Историко-этнографический очерк, Тифлис, 1909. С.9
  141. ↑ Лакоза И. И. Верблюдоводство.- М.: Сельхозгиз.- 1953; Терентьев С. М. Верблюд и уход за ним.- М.: Сельхозгиз, 1950
  142. ↑ Титульные этносы Российской Федерации. Аналитический справочник (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 декабрь 2025.Архивная копия от 14 март 2016 на Wayback Machine
  143. ↑ Стрейс, 1935. С. 196
  144. ↑ Гаджиева С. Ш. Материальная культура Ногайцев в 19 начале 20 века — М.: Наука, 1976. — 227 c.
  145. ↑ «Охота на Кавказе» : Очерк / Н. Н. Толстой .— 1857.]
  146. ↑ Sclatter, 1836. S. 216
  147. ↑ Грамоты к великому князю Ивану Васильевичу из Крыма/Д. Крымские, № 1, стр. 306—323. vostlit.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  148. ↑ Logo-bie.svgПолное собрание ученых путешествий по России, издаваемое Императорскою Академиею Наук, по предложению ее президента. Т. 6. Записки путешествия академика Фалька.
  149. ↑ Национальная одежда // Noghay.Ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  150. ↑ «Таким образом, ногайский къаптал и северокавказский кафтанчик совпадают не только по принципу конструкции, но и по утилитарным функциям. Очевидно, что это совпадение основано на общем кыпчакском источнике происхождения этого вида одежды». Доде Звездана Владимировна. Костюм населения. Северного Кавказа VII—XVII веков. (Реконструкция этносоциальной истории) / М.: ИА РАН, 2007.
  151. ↑ Традиционная одежда и форма терских, кубанских казаков. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  152. ↑ Приоритеты ногайской пищи. Барият Алимова, вед.научный сотрудник ИИАЭ ДНЦ РАН, доктор истор.наук, журнал «Возрождение», № 9, 2006 г. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  153. ↑ Керейтов, P. X.. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры : монография /науч. ред. Ю. Ю. Клычников ; Карачаево-Черкесский институт гуманитарных исследований. — Ставрополь : Сервисшкола, 2009. С. 225. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  154. ↑ Sergey Abashin. Неразик Е.Е. Сельское жилище в Хорезме (I-XIV вв.). Из истории жилища и семьи. Археолого-этнографические очерки. М., 1976.
  155. ↑ Шенников, Александр Александрович. - Червленый Яр : Исслед. по истории и географии Сред. Подонья в XIV-XVI вв. / А. А. Шенников; АН СССР, Геогр. о-во СССР. - Ленинград : Наука : Ленингр. отд-ние, 1987. - 139,[3] с. : карт.; 22 см. - Search RSL (рус.). search.rsl.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  156. ↑ Керейтов, Рамазан Хусинович. Общетюркские элементы в этнической истории и бытовой культуре ногайцев : автореферат дис. … доктора исторических наук : 07.00.07 / М.: ИЭА РАН, 2002. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025.
  157. ↑ Фалев Павел Александрович. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025. Архивировано 8 июнь 2019 года.
  158. ↑ Эдиге : Ногайская эпическая поэма / под ред. Н. Х. Суюновой; Карачаево-Черкесский институт гуманитарных исследований при Правительстве КЧР. — М.: Наука, 2016.
  159. ↑ Logo-bie.svgФарфоровский, Сергей Васильевич. Ногайцы Ставропольской губернии.
  160. ↑ Карамзин Н. М. История государства Российского. Собр.соч. — СПб., 1819. -Т.8.- С.20-21
  161. ↑ ФЭБ: Мелетинский. Кипчакский эпос о ногайских богатырях. — 1985 (текст). feb-web.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 декабрь 2025..

Әдәбият

  • Нагаи // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
  • Ногаи // Толковый словарь русского языка : в 4 т. / гл. ред. Б. М. Волин, Д. Н. Ушаков (т. 2—4) ; сост. Г. О. Винокур, Б. А. Ларин, С. И. Ожегов, Б. В. Томашевский, Д. Н. Ушаков ; под ред. Д. Н. Ушакова. — М. : Государственное издательство иностранных и национальных словарей : ОГИЗ (т. 1), 1938. — Т. 2 : Л — Ояловеть. — 1040 стб.
  • Ярлыкапов, Ахмет А. Ислам у степных ногайцев. — М.: Инст. этнологии и антропологии, 2008.
  • Ногайцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Ногайцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архивная копия от 29 ноябрь 2014 на Wayback Machine
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 374
  • Гизер С. Н. Жилые дома причерноморских ногайцев в записках путешественников // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 10. — С. 102—107.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр