Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Венера Латыйпова

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Латыйпова фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Венера Зиннәт кызы Латыйпова (тат. Венера Зиннәт кызы Латыйпова; 30 ноябрь 1944, Казан) — СССР һәм Россия химигы, экологы, педагогы[1]. Химия фәннәре докторы (1985), профессор (1989), Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (2007)[2]. Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2024), Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1999), Казан университетының атказанган профессоры (2015)[3].

Тәрҗемәи хәле

Венера Зиннәт кызы Латыйпова 1944 елның 30 ноябрендә Татарстан АССРның Казан шәһәрендә туа[1].

1962—1967 елларда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының химия факультетында укый һәм аны кызыл диплом белән тәмамлый[2]. 1967—1970 елларда укуын аспирантурада дәвам итә. Бер үк вакытта 1970—1973 елларда академик Борис Александрович Арбузовның гыйльми җитәкчелегендә ССРБ фәннәр академиясенең Казан филиалы А. Е. Арбузов исемендәге Органик һәм физик химия институтында органик кушылмаларның төзелеше һәм реакциягә керү сәләте лабораториясендә кече фәнни хезмәткәр һәм лаборатория мөдире урынбасары вазифаларында эшли[4].

1973 елдан Казан университетына даими фәнни-педагогик эшкә күчә:

  • 1973—1989 елларда — химия факультетының физик химия кафедрасында өлкән фәнни хезмәткәр, өлкән укытучы, доцент һәм профессор[2];
  • 1989—1994 елларда — табигатьне саклау кафедрасы (1990 елдан — гамәли экология кафедрасы) профессоры һәм экология факультеты деканының фәнни эш буенча урынбасары[5];
  • 1991—2007 елларда — тирә-юнь мохит химиясе лабораториясенә (1996 елдан — Казан дәүләт университетының экологик контроль факультетара лабораториясе) нигез салучы һәм аның мөдире;
  • 1994—2015 елларда — экология факультетының (хәзерге вакытта КФУның Экология, биотехнологияләр һәм табигатьтән файдалану институты) гамәли экология кафедрасы мөдире[1];
  • 2015 елдан хәзерге вакытка кадәр — КФУның гамәли экология кафедрасы профессоры һәм Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Экология һәм җир асты байлыкларыннан файдалану проблемалары институтының баш фәнни хезмәткәре.

Фәнни-педагогик эшчәнлеге

Венера Латыйпованың тикшеренү эшчәнлеге техноген йогынтылар шартларында табигый системаларның биогеохимиясен өйрәнү, гамәли экология һәм экологик мониторинг белән бәйле[4]. Ул төрле типтагы су экосистемаларында матдә һәм энергия күчү закончалыкларын һәм биоген миграциягә җәлеп ителгәндә микроэлементларны сайлап алу механизмнарын тасвирлый[6]. Ул биологик системаларны саклау максатында Идел-Чулман бассейнының җир өсте һәм су экосистемаларына техноген йөкләнешләрне экологик нормалаштыру буенча яңа карашлар һәм критерийлар эшләп чыгара[1].

1970 елда «Дикарбонил органик кушылмаларның электрохимик реакцияләре механизмнары» («Механизмы электрохимических реакций дикарбонильных органических соединений») темасына химия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә, 1985 елда «Электроорганик реакцияләрнең элементар стадияләренә химик төзелешнең һәм мохитнең йогынты ясау закончалыклары» («Закономерности влияния химического строения и среды на элементарные стадии электроорганических реакций») темасына химия фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый[1].

Югары аттестация комиссиясе боерыклары белән аңа өлкән фәнни хезмәткәр (1976), доцент (1982), профессор (1989), баш фәнни хезмәткәр (2004) гыйльми исемнәре бирелә. 2007 елда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы, 2011 елда — Россия Экология академиясенең академигы итеп сайлана[2].

2006—2012 елларда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Президиумы каршындагы Экология проблемалары буенча фәнни шура рәисе була[1].

Диссертация советы эшендә актив катнаша[2]:

  • 2016—2020 елларда — КНИТУ — КФУ базасында «экология» һәм «биотехнология (шул исәптән бионанотехнология)» белгечлекләре буенча Д 999.097.02 берләштерелгән диссертация советы рәисе урынбасары;
  • 2021 елдан — КНИТУ — КФУ базасында 99.2.028.02 берләштерелгән диссертация советы әгъзасы;
  • «геоэкология (Җир турындагы фәннәр)» белгечлеге буенча КФУ.25.01 диссертация советы әгъзасы (2019 елдан).

Редакция-нәшрият эшчәнлеге

  • «Россия гамәли экология журналы» («Российский журнал прикладной экологии») баш мөхәррире урынбасары (2014 елдан);
  • «Экология һәм сәнәгать иминлеге журналы» («Журнал экологии и промышленной безопасности») редакция коллегиясе әгъзасы (1993 елдан);
  • «Теоретик һәм гамәли экология журналы» («Журнал теоретической и прикладной экологии») редакция коллегиясе әгъзасы (2007 елдан);
  • «Технология университеты хәбәрләре» («Вестник технологического университета») журналының редакциясе коллегиясе әгъзасы (2018 елдан);
  • «Татарстан Республикасының табигый ресурслары торышы һәм тирә-юнь мохитне саклау турында дәүләт доклады» («Государственный доклад о состоянии природных ресурсов и об охране окружающей среды Республики Татарстан») еллык рәсми басмасының редакция коллегиясе әгъзасы (2010 елдан хәзерге вакытка кадәр)[1][2].

Эксперт һәм иҗтимагый эшчәнлеге

Венера Латыйпова Россия Федерациясендә һәм Татарстан Республикасында дәүләт экологик сәясәтен эшләүдә һәм иҗтимагый контрольдә актив катнаша[2]:

  • Мәскәүдә Федераль су ресурслары агентлыгының Иҗтимагый советы әгъзасы (2014—2018);
  • Федераль су ресурслары агентлыгы Түбән Идел бассейн су идарәсенең Бассейн советы әгъзасы (2016 елдан хәзерге вакытка кадәр);
  • Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасы әгъзасы (2016—2019 еллар; 2009—2016 елларда һәм 2020 елдан хәзерге вакытка кадәр Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасы эксперты);
  • Татарстан Республикасы Иминлек советы каршындагы Экологик куркынычсызлык буенча фәнни совет әгъзасы (2006—2010);
  • Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты күрсәтмәсе буенча Татарстан Республикасы Экология һәм табигать ресурслары министрлыгы Коллегиясе әгъзасы (2006—2012), министрлыкның Тирә-юнь мохитне саклау буенча фәнни-техник советы (1994 елдан хәзерге вакытка кадәр) һәм Дәүләт аттестация комиссиясе әгъзасы (2007—2015);
  • Татарстан Республикасы Экология һәм табигать ресурслары министрлыгы каршындагы Иҗтимагый советы (2006 елдан) һәм ТР Биологик ресурслар буенча дәүләт комитеты каршындагы Иҗтимагый совет әгъзасы (2016 елдан хәзерге вакытка кадәр);
  • Идел буе төбәкара табигатьне саклау прокуратурасы һәм ТР Прокуратурасы каршындагы табигатьне саклау законнарын үтәү мәсьәләләре буенча даими эшли торган ведомствоара эшче төркем әгъзасы (2015 елдан хәзерге вакытка кадәр);
  • ТР территориясендә Идел елгасын саклау буенча «Экология» өстенлекле милли проектын гамәлгә ашыру буенча ведомствоара эшче төркем әгъзасы (ТР Министрлар Кабинетының 2018 елның 4 апрелендәге 723-р санлы күрсәтмәсе);
  • «Россия профессорлар җыелышы» («Российское профессорское собрание») Бөтенроссия иҗтимагый оешмасының Татарстан бүлекчәсе әгъзасы (2018 елдан);
  • ТР Фәннәр академиясенең (1994 елдан) һәм ТР Дәүләт Советының Экология, табигатьтән файдалану, агросәнәгать һәм азык-төлек сәясәте буенча комитетының (2003—2015) даими эксперт-экологы.

Хезмәтләре

440 тан артык фәнни басма, шул исәптән 14 монография, дәреслекләр, уйлап табуларга 12 авторлык таныклыгы һәм патент авторы[1][7]:

  • Латыпова В. З., Будников Г. К., Медянцева Э. П. Электрохимия в экологическом контроле. — Казань: Издательство Казанского университета, 1995. — 214 с. — ISBN 5-7464-1120-7.
  • Латыпова В. З., Яковлев В. А., Семанов Д. А. Экологическое нормирование техногенных нагрузок на водные объекты. — Казань: Фэн, 2002. — 240 с. — ISBN 5-7572-0082-9.
  • Степанова Н. Ю., Латыпова В. З., Яковлев В. А. Экология Куйбышевского водохранилища: донные отложения, бентос и бентосоядные рыбы. — Казань: Издательство Академии наук РТ, 2004. — 228 с. — ISBN 5-9690-0012-3.
  • Латыпова В. З., Никитин О. В., Шакирова Ф. М. Биоиндикация и биотестирование в оценке качества поверхностных вод суши. — Казань: Издательство Академии наук РТ, 2018. — 184 с. — ISBN 978-5-9690-0482-5.
  • Латыпова В. З., Мустафина А. Р., Степанова Н. Ю. Оценка экологического риска загрязнения донных отложений каскада волжских водохранилищ тяжелыми металлами // Водные ресурсы. — 2021. — Т. 48, № 3. — С. 312–322.
  • Латыпова В. З., Шакирова Ф. М. Влияние вселенцев на изменение видового состава аборигенной фауны Куйбышевского водохранилища // Материалы III Международной конференции «Озёра Евразии: проблемы и пути их решения». — Казань: Издательство Академии наук РТ, 2025. — С. 941–946. — ISBN 978-5-9690-1336-0.

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (Россия Федерациясе Президентының 2024 елның 17 августындагы 701 нче санлы Указы) — фәнни эшчәнлектәге казанышлары һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен[3];
  • Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1999)[1];
  • Россия Федерациясенең югары һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре (2006)[2];
  • Казан университетының атказанган профессоры (2015)[1];
  • «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005);
  • В. А. Попов исемендәге Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе премиясе (2004) — «Биологик системаларны саклау өчен химик йөкләнешне экологик нормалаштыру» фәнни хезмәтләр циклы өчен;
  • Татарстан Республикасы Экология һәм табигать ресурслары министрлыгының А. И. Щеповских исемендәге медале (2016).

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Академия наук Республики Татарстан. Латыпова Венера Зиннатовна: персональный профиль члена-корреспондента АН РТ (рус.). Официальный сайт АН РТ (15 июнь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Казанский (Приволжский) федеральный университет. Латыпова Венера Зиннатовна: результативность работы и биография (рус.). Официальный портал КФУ (10 гыйнвар 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  3. ↑ 1 2 Президент Российской Федерации. Указ Президента Российской Федерации от 17 августа 2024 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» (рус.). Официальный интернет-портал правовой информации (17 август 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  4. ↑ 1 2 Пресс-служба Раиса Республики Татарстан. Латыпова Венера Зиннатовна (рус.). Официальный Татарстан (12 апрель 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  5. ↑ Институт экологии и природопользования КФУ. Научно-учебная лаборатория экологического контроля КФУ (рус.). Официальный сайт КФУ (12 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  6. ↑ Редакция издания «Кислород.ЛАЙФ». «Нельзя говорить, что Волга превращается в сточную канаву»: экспертное интервью профессора Венеры Латыповой (рус.). Кислород.ЛАЙФ (15 август 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  7. ↑ Google Академия. Профиль учёного: Латыпова Венера Зиннатовна (рус.). Google Scholar (1 гыйнвар 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.

Әдәбият

  • Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с. — ISBN 0-9530650-3-0.
  • Татарская энциклопедия. В 6 томах / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. — Т. 3. — 664 с. — ISBN 5-902375-03-7.
  • Академия наук Республики Татарстан: Справочник. — Казань: Фэн, 2012. — 304 с. — ISBN 978-5-9690-0190-9.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр