Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Л. Н. Урванцев йорты (Маркс урамы, 11)

Sight symbol black.svg  республика әһәмиятендәге архитектура һәйкәле

Урванцовлар шәһәр утарының төп йорты (К. Маркс, 11 йорт, рус. Главный дом городской усадьбы Урванцовых) — XVIII гасыр ахырына караган бина, Казан шәһәренең Вахитов районында, К. Маркс һәм Миславский урамнары чатында урнашкан. Төбәк әһәмиятендәге архитектура һәйкәле, Россиянең мәдәни мирас объекты.

Тасвирлама

Урванцовлар шәһәр утарының баш йорты — Казанда сакланып калган XVIII гасыр ахыры корылмаларының берсе[1]. Бу — түгәрәкләнгән почмаклы, ионик ордер пилястрлары һәм киң антаблемент өстендәге ишетү тәрәзәсе булган фронтон белән бизәлгән ике катлы почмак бинасы. Архитектура стиле XVIII–XIX гасырлар чигендәге рус архитектурасында күчеш чорына хас булган классицизм һәм барокко элементларын берләштерә[2][3][4].

Бина Карл Маркс һәм Миславский урамнары чатын билгеләүче җирле доминанта буларак югары шәһәр төзелеше кыйммәтенә ия[2].

Тарих

Төзелеш һәм иртә чор тарихы (1770-еллар — 1842)

Йорт 1770-елларда архитектор В. И. Кафтырев проекты буенча төзелә[2]. Кафтырев Казанның беренче даими планын эшли, аны 1768 елның 17 мартында Екатерина II раслый. Генераль план төзегәндә архитектор зур таш корылмаларны һәм чиркәүләрне саклап кала, аларны урамнарның яңа турыпочмаклы челтәренә кертә[2].

Йортның беренче сурәтләре — XVIII гасыр ахырында Беренче Казан гимназиясе директоры Юлий Иванович фон Каницның камера-обскура ярдәмендә ясаган рәсемнәре. Аларда бина «Левашёв йорты» дип имзаланган[2]. Хәзерге вакытта бу рәсемнәр Петербург архивында саклана һәм «Образцовые» проекты жилой застройки русских городов XVIII—XIX вв.» китабында телгә алына. Утарның беренче билгеле хуҗасы коллеж асессоры хатыны Е. Гурбянова була[1][2].

Урванцовлар нәселеннән хуҗалар (1814—1917)

1814 елда йорт һәм җир кишәрлеге 1 нче гильдия сәүдәгәре, шәрәфле гражданин, дүрт алтын һәм бер көмеш медаль белән бүләкләнгән Никифор Степанович Урванцов (1785–1847) милкенә күчә. 1828 елга аның күчемсез милке 28 мең сумга бәяләнә[5][2].

1842 елның 24 августында Казанның зур өлешен юк иткән янгыннан соң, йорт нык зыян күрә. 1843 елның июнендә Никифор Урванцов аны торгызу өчен 6 мең сумлык ссуда ала. Нәкъ менә шушы чорда фасадларның кыяфәте үзгәрә: Кафтыревның барокко стилендәге декорын классицизм стилендәге «үрнәк» формалар алыштыра — фронтоннар, ионик капительле пилястрлар барлыкка килә, тәрәзәләрнең пропорцияләре үзгәрә[2].

Никифор Степанович вафатыннан соң утарны аның улы — Лев Никифорович Урванцов (? — 1902 һәм 1916 еллар арасында), нәселдән килгән шәрәфле гражданин, чәй белән сәүдә итүче, Казан сәүдәгәрләр банкы Советы әгъзасы һәм директоры (1882–1900), «Россия» иминиятләштерү җәмгыяте агенты — мирас итеп ала. 1866 елда архитектор Хрщонович проекты буенча йортка янкормалар төзелә: верандалы баскыч, керү капкасы, шулай ук Кече Казан урамы (хәзерге — Миславский урамы) ягыннан ике катлы, җылытыла торган өлеш өстәлә[2]. 1899 елда Лев Никифор улы бинаны ике катлы таш янкорма өстәп, яңадан киңәйтә — бу утар кыяфәтендәге соңгы зур үзгәреш була[1].

Урванцовлар — мәдәният эшлеклеләре

Урванцовлар нәселеннән шулай ук танылган сәнгать эшлеклеләре дә чыккан. Лев Николаевич Урванцов (1865–1929) — драматург, пьесалары Мәскәүнең Кече театры сәхнәсендә уңышлы барган автор; 1917 елдан соң эмиграцияләнә[2]. Аның улы Михаил Львович Урванцов (1897–1980) театр рәссамы була, Испаниядә эшли. Николай Николаевич Урванцов (1876–?) — театр һәм кино актёры, режиссёр[2].

Совет чоры һәм хәзерге заман

Совет чорында утар, тарихи планировкасын һәм йорт биләмәсе чикләрен бозып, коммуналь фатирларга үзгәртелә. Капиталь ремонтлар үткәрелми диярлек. 1979 елда подвалын кар суы басу бинаның торышын начарайта, нигезе утыру сәбәпле ярыклар барлыкка килә[2].

1998 елда Карл Маркс урамының кызыл линиясе буенда торган флигель сүтелә; аның урынында тарихи биеклек габаритларыннан артып киткән өч катлы банк бинасы төзелә. 2005 елга кадәр йортта яшәүчеләрне күчерәләр, ләкин консервацияләү эшләре үткәрелми. 2011 елның кышында түбә һәм фронтон конструкцияләре ишелә. 2012 елның мартына кадәр янкорманың икенче катында бер гаилә яши, 1899 елгы янкормада исә офислар һәм стоматология урнашкан була[2].

Реставрация

2012 елның кышында бина «ASG» инвестицион компанияләр төркеменә тапшырыла. 2012 елның февралендә Казан мэриясе һәм «ASG» арасында дәүләт-шәхси партнерлык турында килешү имзалана[6][7].

2010 еллар уртасына авариягә каршы эшләр башкарыла, бинаның күтәрү конструкцияләре һәм фасадлары торгызыла. 2017 елның маенда «ASG» компаниясе реставрациянең икенче этабы башлануы турында игълан итә[8].

undefined

Табылдыклар

2012 елда реставрация вакытында бинаның подвалында император Павел I вензеле сугылган патша заманындагы алты бакыр тәңкәдән торган хәзинә табыла[9]. Табылдыклар арасында Екатеринбург акча сугу йортында сугылган дүрт 2 тиенлек (1798, 1800 һәм 1801 елгы) һәм бер 1 тиенлек (1800 елгы) тәңкә була[9]. Тәңкәләр музей коллекциясенә тапшырыла[10].

Статусы һәм саклануы

Л. Н. Урванцов утар йорты ТАССР Министрлар Советының 1987 елның 27 июлендәге 320 номерлы карары белән һәйкәлләр реестрына кертелә[2]. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора. Мәдәни мирас объектларының бердәм дәүләт реестрындагы (рус. ЕГРОКН) номеры: 161710964860005[11][1].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Главный дом городской усадьбы, 1770 г. Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Сизикова, М. (2013). «Три века дома Урванцовых». Мир искусств: 42–47.
  3. ↑ Альбина Ахметзянова. Самая длинная улица центра станет европейской (рус.). kazved.ru (8 август 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  4. ↑ С ходом реставрации объектов по ул.К.Маркса ознакомился мэр Казани. ИА «Татар-Информ» (7 август 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  5. ↑ ASG завершает в Казани реставрацию дома усадьбы Урванцова и тайного советника Осокина. ИА «Татар-Информ» (18 апрель 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  6. ↑ Миллиардер Семин восстановит к Универсиаде 17 зданий в историческом центре Казани. ИА «Татар-Информ» (16 февраль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026. Архивировано 2 октябрь 2013 года.
  7. ↑ «ASG» передано еще одно старинное здание для реконструкции. Официальный портал мэрии Казани (4 октябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  8. ↑ ASG объявила о старте второго этапа восстановительных работ в главном доме усадьбы Урванцовых в Казани. БИЗНЕС Online (26 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  9. ↑ 1 2 При реставрации старинной усадьбы в Казани найден клад. ИА «Татар-Информ» (20 ноябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  10. ↑ В особняке на улице Карла Маркса обнаружили клад. «АиФ-Казань» (19 ноябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.
  11. ↑ Главный дом городской усадьбы (Урванцовых). Культурное наследие России. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 апрель 2026.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр