Казан зооботаника бакчасы

Ботаника бакчасына 1806 елның 8 декабрендә Казан император университеты каршында табигать тарихы профессоры Карл Фёдорович Фукс тарафыннан нигез салына. Башлангыч мәйданы якынча 2,25 га тәшкил итә^[3][5]. 1820 еллар ахырында профессор Э. И. Эйхвальд яңа участок эзли башлый, һәм 1830 елда Урта Кабан күле ярында хәзерге зооботаника бакчасының тарихи үзәгенә әверелгән җир сатып алына. Бу чорда бакча эшенә университет ректоры — математик Н. И. Лобачевский кызыксыну белдерә^[3].

Ботаника бакчасының беренче директоры булып ботаника профессоры А. А. Бунге билгеләнә. 1834 елда аның вакытында җылылык яратучы һәм экзотик үсемлекләрне үстерергә мөмкинлек бирүче таш оранжерея төзелә. XIX гасырда утыртылган кайбер тропик үсемлек (шул исәптән пальма) экземплярлары хәзерге вакытка кадәр сакланган^[3]. XIX гасыр уртасына бакча коллекциясендә якынча 4000 төр үсемлек исәпләнә. 1885 елда ботаник П. Н. Крылов Казан коллекциясеннән 700 гә якын үсемлек экземплярын Томск шәһәренә алып китә һәм Томск университетының Ботаника бакчасына нигез сала^[3].

Революция вакыйгалары, Беренче бөтендөнья сугышы һәм Гражданнар сугышы коллекцияләргә җитди зыян китерә: 1921 елга ягулык кризисы аркасында оранжерея үсемлекләренең күпчелек өлеше һәлак була. Бакчаны торгызу 1924 елда башлана^[3].

1924 елда Үзәк музей (хәзер — Татарстан Республикасы Милли музее) ишегалдында студентлар һәм табигать сөючеләр көче белән беренче зоология почмагы оештырыла. 1925 елның 8 ноябрендә зообакча рәсми рәвештә зоопарк статусын ала. 1931 елда Казан шәһәр башкарма комитеты карары белән ботаника бакчасы һәм зоопарк бер оешмага — Казан зооботаника бакчасына берләштерелә^[3].

Бөек Ватан сугышы елларында Казан зооботаника бакчасы Ленинград зообакчасыннан эвакуацияләнгән хайваннарны кабул итә. 1941 елның июлендә Казанга Ленинград зообакчасы директоры М. А. Никонов җитәкчелегендәге 13 хезмәткәр озата баруында 80 гә якын хайван (кара мөгезборын, ак аюлар, юлбарыслар, кара пантералар, Америка тапиры, көңгерә, маймыллар, эре тутый кошлар, пеликаннар һ.б.) килә; блокада вакытында зооботаника бакчасы чынлыкта Ленинград зообакчасының филиалына әверелә^[6][3].

1996 елда зооботаника бакчасы Европа зоопарклар һәм аквариумнар ассоциациясенең (EAZA) хакыйкый әгъзасы һәм Сирәк төрләрне асрау һәм үрчетү буенча Европа программасы (EEP) катнашучысы була. 1997 елның мартында оешма Евро-Азия региональ зоопарклар һәм аквариумнар ассоциациясенә (ЕАРАЗА) керә^[3].

2009 елның җәендә «Лукоморье» балалар контакт зоопаркы, ә 2011 елда физик мөмкинлекләре чикләнгән балалар өчен иппотерапия һәм зоотерапия кулланыла торган «ВзаимоПОНИмание» тернәкләндерү-савыктыру үзәге ачыла^[3].

2011 елда төбәк (республика) күләмендәге мәдәни мирас объектына саклау йөкләмәсе имзалана: ул тарихи оранжереяга, ачык туфраклы ботаника участокларына һәм шәһәрнең тарихи ансамбленә керүче юннатлар түгәрәге бинасына — К. Ф. Фукс йортына кагыла^[5][3].

Зооботаника бакчасын масштаблы реконструкцияләү турында карар 2014 елда кабул ителә. Яңа «Замбези елгасы» өлешендә төзелеш эшләре 2015 елда башланып, 2019 елның августында тәмамлана, хайваннарны күчерү 2019–2021 елларда үткәрелә^[3]. 2021 елда дендропарк ачыла^[3].

2026 елның апрелендә Казан зооботаника бакчасы директоры итеп моңа кадәр «Казан шәһәренең парклар һәм скверлар дирекциясе» муниципаль бюджет оешмасының арт-директоры һәм директор урынбасары вазифасын биләгән Асия Гыйззәтуллина билгеләнә. Билгеләнгәнче җиде кандидат катнашкан бәйге уза^[7].

2026 елның 11 июнендә, Казандагы Россия — АСЕАН саммиты алдыннан, Казан зооботаника бакчасына «Волга-Днепр» авиакомпаниясенең Ил-76ТД-90ВД йөк очкычы бортында Россия Федерациясе Транспорт министрлыгы ярдәмендә Лаостан биш һәм дүрт яшьлек ике яшь Азия ана филе — Сахар (Намтан) һәм Удача (Фовин) китерелә^[9][10]. Хайваннар Лаос президенты Тхонглун Сисулитның Россия президенты Владимир Путинга ике ил арасындагы дипломатик мөнәсәбәтләрнең 65 еллыгына багышланган бүләге була^[10]. Йөкнең гомуми авырлыгы, махсус вольерларны һәм азыкны (бер тонна шикәр камышы һәм фил үләне) кертеп, якынча 7,5 тонна тәшкил итә. Очыш вакытында хайваннарны Лаос киперлары һәм Россия ветеринарлары күзәтә^[11].

Казан аэропортында филләрне шәһәр мэры Илсур Метшин һәм Казанның Туризмны үстерү комитеты директоры Александр Шавлиашвили каршы ала^[10]. Сахар белән Удача тугыз яшьлек Филимон исемле фил яши торган (зооботаника бакчасында 2023 елның сентябреннән яши) «Замбези елгасы» территориясендәге заманча филләр торагына урнаштырыла. Яңа килгән хайваннар ким дигәндә бер ай дәвам итүче мәҗбүри адаптация карантины узалар^[10][12].

Ботаника коллекциясе составына, ачык туфраклы үсемлекләрдән тыш, экзотик үсемлекләре, шул исәптән кактуслар коллекциясе (100дән артык төр) булган оранжерея керә. Чит ил ботаника бакчалары белән орлыклар алмашу һәм элемтә саклана. Зооботаника бакчасы Урал һәм Идел буе ботаника бакчалары шурасы составына керә (1964 елда төзелгән) һәм Халыкара үсемлекләрне саклау буенча ботаника бакчалары шурасы (BGCI) белән хезмәттәшлек итә^[3].

Оешма нигезендә түбәндәгеләр эшли:

• «ВзаимоПОНИмание» тернәкләндерү-сәламәтләндерү үзәге (мөмкинлекләре чикле балалар өчен иппотерапия, зоотерапия);
• «Лукоморье» балалар контактлы зоопаркы;
• «Барсята» яшь натуралистлар түгәрәге;
• «Хайванны опекага ал» һәм «Зоопарк дусты» опекунлык программалары^[13].

2026 елда зооботаника бакчасының тарихи өлешен комплекслы яңарту концепциясен эшләү башланды. Проект Татарстан Рәисе Рөстәм Миңнеханов ярдәме белән «Агна групп» компаниясе һәм Wowhaus архитектура бюросы тарафыннан берлектә гамәлгә ашырыла^[14]. Планнарда яңа тематик зоналар («Врангель утравы», «Уссури елгасы», «Байкал күле») булдыру, тарихи оранжереяны һәм Карл Фукс йортын реконструкцияләү, зоология һәм ботаника музеен, белем бирү үзәген һәм ел әйләнәсе эшли торган чаралар паркын төзү каралган^[15][14]. Йомгаклау концепциясен 2026 елның җәй азагында тәкъдим итү планлаштырыла^[14].