Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Каюм Насыйри урамы

Каюм Насыйри урамы (рус. Улица Каюма Насыри) — Казан үзәгендәге җәяүлеләр урамы, Иске Татар бистәсе тарихи районының төп аллеясы. Урамда һәм аның тирәсендә региональ әһәмияттәге берничә мәдәни мирас объекты урнашкан[2]. Татарстан урамыннан Сафьян урамына кадәр сузыла.

Тасвирлама

Урам төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка таба Габдулла Тукай урамына һәм Түбән Кабан күле яр буена параллель рәвештә уза. Татарстан урамыннан башлана, Зәйни Солтан, Фатыйх Кәрим һәм Күнче урамнарын кисеп үтә, Сафьян урамы белән киселештә тәмамлана. Йорт номерлары Татарстан урамыннан алып барыла. Җәмәгать транспорты тукталышлары якындагы магистральләрдә урнашкан. 2013 елдан тулысынча җәяүлеләр урамына әйләнә[3].

Тарих

Башта урам Захарий һәм Елисавета чиркәвенә бәйле Захарьевская исемен йөртә, ул 1824 елда искергәнлектән сүтелә (аның урынында соңрак Мәрҗани йорты буларак билгеле 10 нчы йорт төзелә). 1930 елда урамның исеме күренекле татар галим-мәгърифәтчесе һәм этнографы Каюм Насыйри хөрмәтенә үзгәртелә[4].

Тарихи яктан Иске Татар бистәсенең үзәк урамнарының берсе була. Биредә бай сәүдәгәр утарлары ансамбле формалаша, мәчетләр төзелә, татар зыялылары һәм руханилары яши[5].

2013—2014 елларда шәһәрне җәйге Универсиадага әзерләү кысаларында масштаблы реконструкция үткәрелә. Урам автомобиль хәрәкәте өчен ябыла, тарихи юлы торгызыла, биналарның фасадлары төзекләндерелә, стильләштерелгән фонарьлар һәм кече архитектура формалары урнаштырыла. Төзелешнең югалган элементлары XIX гасыр бистәсенең архитектура стилен кабатлаучы яңа корылмалар белән тулыландырыла[6].

Биналар һәм корылмалар

Сул ягында:

  • № 3 — Сәүдәгәр Казаковлар йорты. 1853 елда төзелгән классицизм стилендәге ике катлы бина (архитекторы ― П. В. Тихомиров)[4]. Региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты;
  • № 5, 7 — Сәүдәгәр Кушаевлар утары  [рус.] (тат.. Архитектура комплексына төп йорт (№ 5, 1862 ел, архитекторы ― П. В. Тихомиров) һәм флигель (№ 7, 1856 ел, архитекторы ― А. И. Песке) керә. Хәзерге вакытта кунакханә комплексы буларак кулланыла[7];
  • № 11-13 — сәүдәгәр Б. Муллин йорты. XIX гасыр ахырында төзелә. Реставрациядән соң бинада татар көнкүреше музеен үз эченә алган «Муллин йорты» тарихи-мәдәни комплексы ачыла[8];
  • № 15 — «Мәрҗания» мәдрәсәсе бинасы (1881 ел). Хәзер биредә Казан ислам көллияте урнашкан;
  • № 17 — Әл-Мәрҗани мәчете. Казанны Иван IV алганнан соң шәһәрдә төзелгән беренче таш мәчет. 1767—1770 елларда Екатерина II шәхси рөхсәте белән торгызыла[9];
  • № 27 — Апанай мәчете. Татар мәдәни архитектурасы һәйкәле (1768—1771 еллар);
  • № 33 — Исәнбайлар йорты. 1880 елда төзелгән торак архитектура һәйкәле[4].

Уң ягында:

  • № 10 — галим Ш. Мәрҗани йорты. Классицизм стилендәге ике катлы ярым таш бина (1858 ел);
  • № 12 — сырлы йөзлекләр белән бизәлгән XIX гасырның икенче яртысындагы агач торак йорт үрнәге;
  • № 24 — сәүдәгәр Юнысовлар йорты (1858 ел, архитекторы — П. Т. Жуковский);
  • № 38 — филолог Я. Х. Агишев йорты;
  • № 40 — сәүдәгәр Җ. Б. Усманов йорты. 1853 елда архитектор А. И. Песке проекты буенча төзелә. 2025 елда матбугатта бина бистәнең тарихи мохитен алга таба үстерү планнары контекстында телгә алына[4][10].

Мәдәни һәм туристик әһәмияте

Каюм Насыйри урамы Казанның төп туристик маршрутларының берсе, ачык һава астында музей булып тора. Бу ― Иске Татар бистәсенең сакланып калган агач һәм таш корылмалары тупланган урын.

Урамда татар көнкүреше музее, сувенир кибетләре, милли татар ашлары рестораннары һәм кафелары эшли. Урам даими рәвештә шәһәр фестивальләре («Нәүрүз», «Сабантуй» кысаларындагы чаралар), концертлар һәм театральләштерелгән тамашалар мәйданчыгына әверелә[11].

Транспорт

  • «Габдулла Тукай мәйданы» метро станциясе урам башыннан якынча 500 метр ераклыкта урнашкан;
  • Җир өсте транспорты: «Иске Татар бистәсе» һәм «Габдулла Тукай урамы» тукталышлары (1, 2, 5, 6, 10, 10а, 23, 30, 31, 35, 35а, 47, 54, 56, 71, 72, 74, 91 нче автобуслар; 3, 5, 7 нче троллейбуслар)[12].

Искәрмәләр

  1. ↑ https://www.pochta.ru/indexes/08918837-1469-4516-a677-b97657a0109f
  2. ↑ Приложение N 1 к приказу Комитета Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия от 9 октября 2019 г. N 114-П. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026.
  3. ↑ Ширманов Р. Улица Каюма Насыри стала пешеходной. Официальный портал Казани (23 август 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026. Архивировано 5 июнь 2020 года.
  4. ↑ 1 2 3 4 Прогулки по Казани: улица Каюма Насыри. Татцентр.ру. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026. Архивировано 5 июнь 2020 года.
  5. ↑ Султанбеков, Б. Ф. (2018). История татарской квартальной застройки Казани. Татарское книжное издательство. pp. 145–150. ISBN 978-5-298-03782-4. 
  6. ↑ В Казани завершилась реконструкция улицы Каюма Насыри (рус.). kazanfirst.ru (24 сентябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026.
  7. ↑ Усадьба Кушаева, XIX век. Главный дом (рус.). centr-nasledie.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026.
  8. ↑ Жизнь татарского купца: свой огород, птичий дом и пруд. Реальное время (8 август 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  9. ↑ Халитов, Н. Х. (2012). Архитектура мечетей Татарстана. Фонд «Мир ислама». pp. 67–73. ISBN 978-5-9903354-0-5. 
  10. ↑ Гид по улице Каюма Насыри: богатейшие купцы татарской слободы и их исчезнувшие усадьбы (2025-08-23). 22 апрель 2026 тикшерелде.
  11. ↑ Старо-Татарская слобода в Казани (рус.). kp.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026.
  12. ↑ Карта маршрутов общественного транспорта г. Казани. Комитет транспорта и развития дорожно-транспортной инфраструктуры г. Казани. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 апрель 2026.

Әдәбият

  • Султанбеков Б. Ф. История татарской квартальной застройки Казани. — Казань: Татарское книжное издательство, 2018. — 300 с. — ISBN 978-5-298-03782-4.
  • Халитов Н. Х. Архитектура мечетей Татарстана. — Казань: Фонд «Мир ислама», 2012. — 256 с. — ISBN 978-5-9903354-0-5.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр