Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Башкортстан битенә күчегез.

Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы (Башкорт АССР-ы, БАССР, АБССР, Совет Башкортстаны, Башкортостан; рус. Башкирская Автономная Советская Социалистическая Республика; баш. Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, Başqortostan Avtonomialь Sovet Sotsialistik Respublikahь, Başqortostan ASSR-y) — РСФСР составында автономияле республика.

1922 елның 14 июнендә Башкорт Совет Республикасы белән Уфа губернасы берләшүе нәтиҗәсендә барлыкка килә.

1990 елның 11 октябрендә Башкорт Совет Социалистик Республикасының дәүләт суверенлыгы турында Декларация кабул ителү нигезендә автономияле республика Башкорт ССР-ы – Башкортстан дип үзгәртелә (1992 елның 25 февраленнән – Башкортстан Республикасы)[1].

Республиканың рәсми исемнәре

1922 елның 14 июнендәге ВЦИК декреты буенча рәсми документларда Автономияле Башкорт Социалистик Совет Республикасы дип атала башлый[2].

1936 елда СССР Конституциясендә, ә 1937 елда РСФСР Конституциясендә Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы исеме беркетелә.

1937 елның 23 июнендә үткән Х Бөтен башкорт Советы корылтае Башкорт АССР Конституциясен кабул итә, аның нигезендә автономияле республиканың рәсми исеме беркетелә: Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы (БАССР)[3].

Тарихы

Элегрәк булган: Башкорт Совет Республикасы (Кече Башкортстан) + Уфа губернасы ← Кече Башкортстан (Башкортстан), Ырынбур губернасы, Уфа губернасы.

undefined

1922 елның 14 июнендәге ВЦИКның «Автономияле Башкорт Социалистик Совет Республикасының чикләрен киңәйтү турында» декреты буенча Уфа губернасы бетерелә. «Зур Башкортстан» составына «Кече Башкортстан» (Ялан кантоныннан башка), Уфа, Бөре, Бәләбәй һәм Златоуст өязләре керә. ВЦИКның 1922 елның 17 августындагы «Автономияле Башкорт Социалистик Совет Республикасы чикләрен өстәмә үзгәртү турында»гы Декреты белән Златоуст өязе Чиләбе губернасына тапшырыла. 1920 елда Уфа губернасының Минзәлә өязе Татарстан АССР составына кертелә. Уфа шәһәре республиканың рәсми башкаласы итеп билгеләнә. 1922 елда мәйданы 156 мең км² тәшкил итә, ә халкы – 3,022 миллион кеше[4].

1925 елның 27 мартында Башкорт Автономияле Социалистик Республикасы Конституциясе проекты кабул ителә:

Республика гражданнарының съездларында, мәхкәмәдә, идарәдә һәм иҗтимагый тормышта туган телне ирекле куллану хокукы танылган. Башкорт Социалистик Совет Республикасында рәсми телләр итеп башкорт һәм рус телләре таныла.

— Республиканың Беренче Конституциясе

1925-1937 еллардагы БАССР гербы.
БАССРының Дәүләт флагы (1925—1937 еллар.)
undefined

1920-нче – 1930-нчы еллар башында республикада «коренизация» сәясәте алып барыла, аның максатларының берсе 1925–1935 елларда хакимият органнарында милли кадрлар вәкиллеген арттыру була, бу түбәндәге саннардан күренә[5]. 1925–1935 елларда Башкорт АССР Советлары съездларының хәлиткеч тавышлы делегатлары арасында башкортлар өлеше 25,8% тан 35,0 % ка кадәр арткан, ә руслар өлеше 34,2% тан 28,1% ка кадәр кимегән[5]. Башкорт АССР авыл советлары депутатлар корпусының милли составы 1924/25 – 1934 елларда азрак дәрәҗәдә үзгәрә: башкортлар өлеше бераз арткан (22,1% тан 25,6% ка кадәр), ә руслар өлеше аз гына кимегән (38,0 дан 33,7% ка кадәр)[5]. Коренизация мәгарифкә зур йогынты ясый: 1934/35 уку елы мәгълүматлары буенча республикада бер телдә белем бирүче 2 746 мәктәп була (башкорт телендә 463 (16,9 %), рус телендә 1 213 (44,2 %), татар телендә 866 (31,5 %), чуаш телендә – 85 (3,1 %))[5]. 1934/35 уку елында ике телдә белем бирүче мәктәпләр нибары 28 була[5]. 1930 еллар азагында ВКП(б) Үзәк Комитеты һәм СССР Халык Комиссарлары Советының 1938 елның 13 мартында «Милли республикалар һәм өлкәләр мәктәпләрендә рус телен мәҗбүри өйрәнү турында»гы Карары чыга, ә 1939 елда башкорт әлифбасы рус графикасына күчерелә[5]. 1920 еллар ахырыннан республиканы дингә каршы көчле гомумсоюз кампания биләп ала: 1928 елда мөселманнарның Үзәк Диния нәзарәтенең «Ислам» журналы ябыла[5].

1927 елда Уфа радиостанциясе эшли башлый. 1934 елда СССРда беренчеләрдән булып Уфада 2 мең номерлы автомат телефон станциясе, ә 1936 елда – Уфа–Куйбышев–Мәскәү телефон линиясе төзелә[6].

1930 елның 28 октябрендә СССР Халык Комиссарлары Советының «Башкорт АССР сәнәгатен үстерү турында» карары чыга, аның нигезендә республикада заводлар һәм фабрикалар төзелә башлый[7]. Сталин индустриализациясе шактый үзгәрешләргә китерә – 1932 елда Ишембай, ә икенче бишьеллык ахырында Туймазы нефть ятмалары ачыла. Беренче бишьеллыкларда сәнәгатьнең яңа тармаклары барлыкка килә: нефть чыгару, нефть эшкәртү, машина төзелеше, корыч метизлар, боксит, марганец, яшелчә киптерү һәм башка бик күп тармаклар[5]. Индустриализация социаль составны кискен үзгәртә: 1926 елда Башкорт АССРның үзешчән халкы составында эшчеләр 4,3 %, ә 1939 елда инде 21,3% була[5].

1930 нчы – 1950 нче еллар башында БАССРда сәяси репрессияләр үткәрелә. Республикада 25,5 мең крестьян хуҗалыгы кулак дип табыла, ә РСФСР Җинаять кодексының 58 маддәсе («советларга каршы эшчәнлек») буенча 22,5 мең крестьян репрессияләнә. Моннан тыш, 32 меңгә якын кеше Себергә һәм СССРның төньяк районнарына җибәрелә һәм 30 меңгә якын кеше махсус күченүче була. Мәчетләр һәм чиркәүләр ябыла, БАССР мөселманнары Диния нәзарәте бетерелә. 1937 елда 274 кеше репрессиягә дучар ителә (Башобком составының яртысы һәм Башкорт Үзәк башкарма комитеты әгъзаларының өчтән бере). Күп кенә җәмәгать эшлеклеләре һәм милли мәдәният вәкилләре, шулай ук башкорт милли хәрәкәтенең барлык катнашучылары диярлек «буржуаз милләтчелектә», «вәлидовчылыкта», «солтангалиевчылыкта» гаепләнә һәм репрессияләнә. Гомумән алганда, республикада сәяси җинаятьләрдә гаепләнеп барлыгы 50 293 кешене атарга яки төрмәгә утыртырга хөкем ителә[8].

1936 елда Башкорт АССРны СССР составында союз республикасы итеп үзгәртү рәсми рәвештә кире кагыла[9]. ВКП(б) Үзәк Комитеты Генераль секретаре И. В. Сталин бу карарны болай аңлата:

«Башкорт һәм Татар республикаларын союздаш итәргә ярамый, чөнки алар һәр яктан совет республикалары һәм өлкәләре тарафыннан чолгап алынган һәм аларга, дөресен әйткәндә, СССР составыннан чыгу урыны юк.»

— Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г. Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Уфа: ГРИ «Башкортостан», 2005. — С. 110. — 304 с.

1937 елның 23 июнендә гадәттән тыш Х Бөтен башкорт Советы съездында Башкорт АССР-ы Конституциясе кабул ителә. Конституция Башкорт АССРы эшчеләр һәм крестьяннарның социалистик дәүләте дип игълан итә, аның сәяси нигезен эшче депутатлар советлары тәшкил итә[10].

Герб Башкирской АССР в 1937-1978 гг.jpg
Coat of arms of Bashkir ASSR.svg
Flag of the Bashkir ASSR (1937-1938).svg
Flag of the Bashkir ASSR (1938-1947).svg
Flag of the Bashkir ASSR.svg
БАССР гербы (1937—1978 гг.) БАССР гербы (1978-1992 гг.) БАССРның Дәүләт флагы (1937—1938 гг.) БАССРның Дәүләт флагы (1938—1954 гг.) БАССРның Дәүләт флагы (1954—1992 гг.)

Бөек Ватан сугышы елларында

Бөек Ватан сугышы елларында Башкорт АССРына 100 дән артык сәнәгать предприятиесе, дистәләгән госпиталь, берничә үзәк дәүләт органы, 278 мең качак (шуларның 104 меңе – Уфага) эвакуацияләнә[11].

undefined

Сугыш дәвамында республикада күп санлы хәрби частьләр әзерләнә: 170 нче, 186 нчы, 214 нче, 361 нче (21 нче), 87 нче (300 нче), 219 нчы укчы, 74 нче, 76 нчы, 112 нче һәм 113 нче кавалерия дивизияләре, 124 нче, 134 нче укчы һәм 40 нчы миномет бригадалары; 17 нче запас, 4 нче уку, 2 нче запас кавалерия бригадалары; 120 нче, 121 нче, 122 нче, 123 нче, 134 нче, 144 нче, 476 нчы миномет, 1292 нче истребитель-танкка каршы, 587 нче гаубица, 1097 нче, 1098 нче пушка-артиллерия һәм 15 нче кавалерия полклары, 9 нчы запас кавалерия полкы һәм 23 нче аерым элемтә полкы. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салават Юлаев» һәм «Уфимец» бронепоездлары төзелә[12]. Сугыш алдыннан республикада табылган нефтьне чыгару сәнәгать һәм армия өчен бик мөһим була.

Башкорт АССР халкы Кызыл Армиягә ярдәм күрсәтә. 1942 ел ахыры – 1943 ел башында хәрби очкычлар төзү өчен Башкорт АССР эшчеләре тарафыннан 181 миллион сумнан артык акча җыела. 1944 елның башында республика хезмәтчәннәре тарафыннан Кызыл Армия фондына 80 миллион сумнан артык акча җыела. Сугыш вакытында очкычлар һәм танклар төзелешенә республика комсомоллары, пионерлары һәм мәктәп укучылары 20 миллион сумга якын акча керткән.

Башкорт АССР хезмәт ияләре акчасына төзелгән хәрби очкычлар эскадрильяларына «Башкорт колхозчысы», «Башкорт нефтьчесе», «Башкортстан комсомолы», «Орденлы Башкортстан пионеры», «Башкортстан укытучысы» һ. б. исемнәр бирелә.

Сугыш вакытында фронт өчен җылы әйберләр җыю кампаниясе уздырыла. Республика халкы сугыш елларында фронт ихтыяҗлары өчен 83 мең пар киез итек, 21 меңгә якын кыска тун, 30 мең мамык куртка, 36 меңнән артык колакчын бүрек һәм башкалар җыйган.

Башкортстанда яшәүче 280 кеше Советлар Союзы Герое исемен ала, 39 кеше Дан орденының тулы кавалеры була.

Җиңүнең 65 еллыгын бәйрәм итүгә 20 том нәшер ителә, анда «1941– 1945 еллардагы Бөек Ватан сугышындагы фидакарь хезмәте өчен» медале белән бүләкләнгән Башкортстан халкы исемлеге басыла[13].

Бөек Ватан сугышы вакытында Уфада 3-нче Интернационал үзәге һәм аның барлык төп учреждениеләре урнаша. 1941 елның октябреннән 1943 елның маена кадәр 3 нче Интернационалның Башкарма комитеты Уфа Пионерлар йорты бинасын биләгән (хәзерге вакытта биредә Пальмиро Тольятти исемендәге Уфа авиация техникумы урнашкан). Башкарма комитетта Георгий Димитров, Пальмиро Тольятти, Вильгельм Пик, Долорес Ибаррури, Клемент Готвальд, Морис Торез, Вальтер Ульбрихт һәм башка чит ил коммунистик партияләренең җитәкчеләре эшләгән. Уфаның Элемтә йорты бинасында Коминтерн радиостанциясе урнаша, аннан Европа һәм Көнчыгыш телләрендә антифашист тапшырулар һәм яшерен чит ил компартияләре, шулай ук 3 нче Интернационалның яшерен агентурасы белән радиоэлемтә сеанслары алып барылган.

Кушнаренко башкорт авылы янында яшерен Коминтерн мәктәбе урнаша, анда разведчиклар һәм радистлар әзерләнгән.

Сугыш елларында Башкортстанга шулай ук 3 нче Интернационал ярдәм иткән ятимнәр, атып үтерелгән испан коммунистларының балалары өчен берничә балалар йорты эвакуацияләнә.

Сугыштан соңгы чор

Сугыштан соңгы чорда Башкорт АССРында сәнәгать һәм кешеләрнең тормышы тыныч рәвешкә күчә. Республикада нефть химиясе, машина төзелеше, авиация үсеше үзәкләре буларак яңа шәһәрләр (Салават, Күмертау) төзелә. Яңа тимер һәм автомобиль юллары төзелә (Уфа – Салават, Уфа – Түлгән).

Башкорт АССРының икътисады РСФСР икътисады белән тулысынча бәйле булуы турындагы нигезләмә БАССРның 1978 елгы Конституциясендә беркетелгән. 1978 елгы Башкорт АССР Конституциясендә СССР халык хуҗалыгының бердәмлеге идеясе чагыла. 16 маддәдә әйтелгәнчә, Башкорт АССРының икътисады РСФСР территориясендә иҗтимагый җитештерү, бүлү һәм алмашуның барлык звеноларын үз эченә алган бердәм халык хуҗалыгы комплексының бер өлеше булып тора.

Икътисад белән идарә итү икътисадый һәм социаль үсешнең дәүләт планнары нигезендә, тармак һәм территориаль принципларны исәпкә алып, үзәкләштерелгән идарә итү предприятиеләрнең, берләшмәләрнең һәм башка оешмаларның хуҗалык мөстәкыйльлеге һәм инициативасы белән бергә гамәлгә ашырыла. Шул ук вакытта хуҗалык исәп-хисабы, табыш, үз бәясе, башка икътисадый рычаглар һәм стимуллар актив кулланыла.

Дәүләт хезмәт һәм куллану чарасын «Һәркемнән – сәләтенә карап, һәркемгә – хезмәтенә карап» социализм принцибы нигезендә контрольдә тоткан.

Алга киткән социализм чорында

XX гасырның алга киткән социализм чоры буларак характерланган 60-80 нче елларында Башкорт АССРда сәнәгать, авыл хуҗалыгы, төзелеш тиз темплар белән үсә. 1968 елда дәүләт һәм кооператив предприятиеләре һәм оешмалары (колхозлардан башка) тарафыннан гомуми (файдалы) мәйданы 1,1 млн м2 булган торак йортлар төзелә. Халык иминлеге үсә.

Фидакарь хезмәтләре өчен республиканың 215 кешесенә Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә, 17 кеше Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Шулай ук карагыз: Башкортстан Социалистик Хезмәт Геройлары, Хезмәт Даны орденының тулы кавалерлары исемлеге (Башкортстан), СССР Дәүләт премиясе лауреатлары исемлеге (Башкортстан).

1990 елның 11 октябрендә республиканың Югары Советы тарафыннан Башкорт ССРның дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул итү нигезендә, аның исеме Башкорт ССР — Башкортстан итеп үзгәртелә[14][1][15]. 1992 елның 25 февралендә хәзерге Башкортстан Республикасы исеме кабул ителә[1][16].

Административ-территориаль бүленеш

Шулай ук карагыз:
Башкортстанның административ-территориаль бүленеш тарихы  [рус.] (тат.

1922 елда Уфа губернасы республика составына кергәннән соң, 8 кантоннан (Аргаяш, Бәләбәй, Бөре, Зилаер, Мәсәгут, Стәрлетамак, Тамъян-Катай һәм Уфа) торган «Зур Башкортстан» оеша, алар 296 волостька һәм 3698 авыл советына бүленә.

1930 елның 20 августыннан административ-территориаль бүленешнең район системасы кертелә[18]. Республиканың 8 кантоныннан 48 район һәм 1297 авыл советы оештырыла. Республика башкаласы Уфа мөстәкыйль административ берәмлеккә бүленә, ә Белорет, Бөре, Бәләбәй һәм Стәрлетамак район буйсынуындагы шәһәрләр рәтенә кертелә[19].

1935 елның 31 гыйнварында Бөтенроссия Үзәк Башкарма Комитеты Президиумы Башкорт АССРның яңа район челтәрен түбәндәге районнар составында раслый[20]: 1) Әлшәй, 2) Аскын, 3) Благовар, 4) Бозаяз, 5) Ярмәкәй, 6) Иглин, 7) Илеш, 8) Кызыл Кама, 9) Көергазы, 10) Малаяз, 11) Тәтешле, 12) Фёдоровка, 13) Шаран, 14) Юмахуҗа, 15) Әбҗәлил, 16) Архангель, 17) Авыргазы, 18) Баймак, 19) Бакалы, 20) Балтач, 21) Бәләбәй, 22) Балакатай, 23) Белорет, 24) Бишбүләк, 25) Бөре, 26) Благовещен 27) Бүздәк, 28) Борай, 29) Бөрҗән, 30) Дәүләкән, 31) Дуван, 32) Дүртөйле, 33) Зилаер, 34) Зиянчура, 35) Калтасы, 36) Караидел, 37) Кырмыскалы, 38) Кыйгы, 39) Красноусол, 40) Күгәрчен, 41) Макар, 42) Мәләвез, 43) Мәчетле, 44) Мишкә, 45) Миякә, 46) Нуриман, 47) Стәрлебаш, 48) Стәрлетамак, 49) Топорнино, 50) Туймазы, 51) Учалы, 52) Уфа, 53) Хәйбулла, 54) Чакмагыш, 55) Чишмә, 56) Яңавыл. 1952 елның маенда Башкорт АССРы Уфа (38 районны үз эченә алган) һәм Стәрлетамак (25 район) өлкәләренә бүленә. Киләсе елның апрелендә бу карар юкка чыгарыла һәм Башкорт АССРда өлкә бүленеше бетерелә.

РСФСР Югары Советы Президиумының 1963 елның 1 февралендәге Указы нигезендә республикада 56 районнан 20 авыл районы (ә 1964 елның 3 мартыннан – 24) һәм 1 сәнәгать районы төзелә.

Башкорт АССРның 1978 елгы Конституциясе нигезендә республика 54 районнан тора.

1928 елгы республиканың административ картасы
1953 елда Татар һәм Башкорт АССРлары составындагы өлкәләр.

Икътисад

Төп мәкалә: Башкорт АССРы икьтисады  [рус.] (тат.

РСФСРның икътисади программасы (НЭП) Башкорт АССРында һәм РСФСРга кергән башка республикаларда дәвам ителә. 1932 елга республикада сәнәгатьнең чагыштырма авырлыгы халык хуҗалыгының тулаем продукциясенең 50 % тәшкил итә[1].

1927 ел. Авыл хуҗалыгы.
1927 ел. Сәнәгать.

Совет власте елларында Башкорт АССРы аграр-индустриаль республикадан индустриаль-аграр республикага әверелә, республиканың күпчелек шәһәрләре нәкъ менә шул чорда барлыкка килә.

1920 еллар азагында ук инде Башкорт АССРы, Татар АССРы һәм күрше өлкәләр территориясендә нефтьле Идел-Урал районы ачыла. 1932 елның маенда булачак Ишембай шәһәре тирәсендәге беренче скважиналардан нефть чыгару башлана. 1930 елларда бу районда эре нефть базасы («Икенче Баку») булдыру бурычы куела. Алга таба бу сәнәгатьнең яңа тармакларын – нефть эшкәртү һәм нефть химиясе тармакларын булдыруга ярдәм итә. 1950 еллар башында СССРда Башкорт АССРы нефть чыгару буенча – 2нче, ә нефть эшкәртү буенча 1нче урында торган[1].

1928–1932 елларда республикада 30 электростанция сафка кертелә, ә 1931 елда Башкорт АССР башкаласында республикада беренче пар турбиналы электростанция төзелә һәм шул ук елда Комбайн моторлары заводы (хәзерге Уфа моторлар төзү производство берләшмәсе) төзелә башлый[21].

Дәүләт төзелеше

Бүлек республиканың ике чорын үз эченә ала. Башкорт Совет Республикасы (Кече Башкортстан) һәм Башкорт АССР чорына бүлеп карау сорала

undefined

1919 елның 20 мартында «Үзәк Совет хакимияте белән Башкорт хөкүмәте арасында Совет Автономияле Башкортстан турында килешү» имзалану нәтиҗәсендә республикада дәүләт хакимиятенең югары органы булып Башкорт хәрби-революцион комитеты (Башревком) таныла. Кантоннарда һәм волостьларда җирле ревкомнар һәм башкарма комитетлар оештырыла. 1919 елның мартында Башкортстан өлкә партия оешмасы оештырыла

1920 елның июленнән республиканың төп хакимият органнары булып Бөтен башкорт Советы съезды һәм Башкортстан Үзәк Башкарма Комитеты (1938 елдан – БАССР Югары Советы һәм һәм аның Президиумы), БАССР Халык Комиссарлары Советы (1946 елның июненнән – Башкорт АССРы Министрлар Советы) таныла.

КПССның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретарьлары

undefined

Башревком рәисләре

  • Карамышев Гани Батыргәрәй улы вакытлыча башкаручы вазыйфасында;
  • Юмагулов Харис Юмагол улы (17.5.1919 — 20.1.1920);
  • Әхмәтзәки Вәлиди (24.2.1920 — 16.6.1920);
  • Мансырев Фәйзулла Сәет улы (26.6.1920 — 28.7.1920).

Халык Комиссарлары Советы рәисләре

  • Шамигулов Гали Камалетдин улы (1920 елның июле — октябре);
  • Мансырев Фәйзулла Сәет улы (1920 елның ноябреннән вакытлыча башкаручы);
  • Халиков Муллаян Дәүләтша улы (1921 елның июле — 1925 елнң 4ноябре);
  • Мөхәмәтколов Әксән Байморз улы (1925 елның ноябре — 1930 елның гыйнвары);
  • Булашев Зиннәтулла Гыззәт улы (1930 елның гыйнвары — 1937 елның 20 сентябре);
  • Шаһимарданов Фазыл Вәлиәхмәт улы (1937 елның октябре — 1940 елның феврале);
  • Ваһапов Сабир Әхмәтҗан улы (1940 елның феврале — 1946 елның феврале).
undefined

Министрлар Советы рәисләре

  • Уразбаев Насыр Рәфикъ улы (1946—1951);
  • Нәбиуллин Вәли Габей улы (1951—1962);
  • Акназаров Зәкәрия Шәрәфетдин улы (1962—1986);
  • Миргәзәмов Марат Парис улы (1986—1992).

Дәүләт бүләкләре

  • 1935 елның 15 марты Ленин ордены Ленин ордены сәнәгать һәм авыл хуҗалыгындагы уңышлар өчен.
  • 1957 елның 13 июне Ленин ордены Ленин ордены Россиягә ирекле кушылуның 400 еллыгы уңаеннан һәм сәнәгать, авыл хуҗалыгы һәм мәдәният өлкәсендәге уңышлар өчен.
  • 1969 елның 21 марты Октябрь Инкыйлабы ордены Октябрь Инкыйлабы ордены коммунистик төзелештә ирешкән уңышлар өчен һәм республиканың 50 еллыгы уңаеннан.
  • 1972 елның 29 декабре Халыклар дуслыгы ордены Халыклар Дуслыгы ордены Халыклар дуслыгы ордены хезмәт ияләренең совет халыкларының туганлык дуслыгын һәм хезмәттәшлеген ныгытудагы зур хезмәтләре, икътисадый, социаль-сәяси һәм мәдәни төзелештәге зур уңышлары һәм Совет Социалистик Республикалар Союзының 50 еллыгы уңаеннан.

Ленин ордены (15.03.1935)
Ленин ордены (13.06.1957)
Октябрь Революциясе ордены (21.03.1969)
Халыклар Дуслыгы ордены (29.12.1972)

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Республика Башкортостан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  2. ↑ Башкирская Автономная Советская Социалистическая Республика // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  3. ↑ Свод законов и нормативных правовых актов Башкортостана. Том 17. Страницы 13—44.
  4. ↑ Большая Башкирия // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 История башкирского народа. Том 5 // Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 гыйнвар 2026.
  6. ↑ Сайфуллин Ш. С. Связь // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  7. ↑ Кульшарипов М. М., Ямалов М. Б. Индустриализация // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  8. ↑ Гарипова Г. Р. Репрессии политические // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  9. ↑ Калашников Ю. В. Союз Советских Социалистических Республик // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  10. ↑ Еникеев З. И. Конституция Республики Башкортостан // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  11. ↑ В годы Великой Отечественной войны | XX век | История — 450 лет в составе России. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 гыйнвар 2026.
  12. ↑ Бикмеев М. А. История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан // Ватандаш. — 2007. — № 12. — ISSN 1683-3554. Архивировано 1 июнь 2017 года.
  13. ↑ Издательство «КИТАП» | «Герои тыла»: итоги 2009 года. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 гыйнвар 2026.
  14. ↑ «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — М., 2005. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.
  15. ↑ Данное решение было утверждено Съездом народных депутатов РСФСР от 24 мая 1991 года, внеся поправку в ст. 71 конституции РСФСР 1978 года Закон РСФСР от 24 мая 1991 г. «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» (рус.). constitution.garant.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 гыйнвар 2026.Архивная копия от 23 гыйнвар 2018 на Wayback Machine
  16. ↑ Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики». Данный закон вступил в силу с момента опубликования в Российской газете 16 мая 1992 года.
  17. ↑ РСФСР. Административно-территориальное деление на 1 января 1981 года. — М.: Известия, 1981. — 511 с.
  18. ↑ Постановление ВЦИК от 20.08.1930 «Об административном делении автономной Башкирской ССР». Мөрәҗәгать итү датасы: 1 февраль 2026.
  19. ↑ Административно-территориальное устройство // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  20. ↑ Постановление ВЦИК от 31.01.1935 «О новой сети районов Башкирской АССР». Мөрәҗәгать итү датасы: 8 гыйнвар 2026. Архивировано 4 март 2016 года.
  21. ↑ Амиров Р. В. Промышленное строительство // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8

Әдәбият

  • А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1 / Сост.: Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов. — Уфа: Китап, 2005. — 392 с. — ISBN 5-295-03702-9.
  • Еникеев З. И., Еникеев А. З. История государства и права Башкортостана. — Уфа: Китап, 2007. — 432 с. — ISBN 978-5-295-04258-4.
  • Очерки по истории Башкирской АССР / Под ред.: А. П. Смирнова, Н. В. Устюгова, А. И. Харисова, Г. Ф. Шафикова, Р. Г. Кузеева; Академия наук СССР, Башкирский филиал. Институт истории, языка и литературы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1956. — Т. I, часть первая. — 304 с. — 10 000 экз.
  • История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001): Сборник документов и материалов. — Уфа: Китап, 2003. — 536 с.
  • Гатауллин Р. Ш. Динамика административно-территориального подчинения исторического Башкортостана // Материалы IV Всероссийской научно-практической конференции «Организация территории: Статика, динамика, управление» / БГПУ им. Акмуллы, Башкортостанстат. — Уфа: Башкортостанстат, 2007. — 288 с.
  • Уральская историческая энциклопедия / Под ред. В. В. Алексеева. — Екатеринбург: Уральское отделение РАН, 1999.
  • Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики: сборник документов и материалов / Акад. наук СССР, Башк. филиал, Ин-т истории, яз. и лит., ЦГА БАССР, Партархив Батик, обком КПСС ; сост. : Л. А. Вагапова, Г. X. Гумеров, Р. У. Кузыев [и др.]; под ред. Б. X. Юлдашбаева ; отв. сост. и авт. «Введения» Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа : Башкнигоиздат, 1959. — 990 с.
  • Юлдашбаев Б. Х. Борьба З. Валиди за государственность башкир и рождение «Советской автономии» // Международная научная конференция по проблеме «История и культура народов Евразии : древность, средневековье и современность» («Первые Валидовские чтения»), 22-24 сентября 1992 года. — Уфа, 1992. — С.10-14. — (Востоковедение в Башкортостане : История и культура ; Вып. 2).
  • Юлдашбаев Б. Х. Башкиры и Башкортостан : XX век : Этностатистика. — Уфа : Башкортостан, 1995. — 105 с.
  • Юлдашбаев Б. Х. Зарубежная советология о башкирском национализме и образовании автономной Республики Башкортостан = The foreign sovitology about bashkir nationalism and the establishment of the autonomic republic of Bashkortostan… // Учредительный курултай автономного Башкортостана (декабрь 1917 года). Документальные материалы. — Уфа, 1997. — С. 91-115.
  • Юлдашбаев Б.Х. Учредительный курултай автономного Башкортостана (декабрь 1917 года) : Документальные материалы с приложением. — Уфа : Гилем, 1997. — 120 с.
  • Юлдашбаев Б. Х. Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.). Документы и материалы : ТТ. 1-4. — Уфа : Китап, 2002—2009. 3672 с.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр