Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Казан укытучылар семинариясе

Sight symbol black.svg  республика әһәмиятендәге архитектура һәйкәле

Казан укытучылар семинариясе (рус. Казанская инородческая учительская семинария) — Казанның Иске Татар бистәсендә, Шиһабетдин Мәрҗани урамындагы 24, 26 нчы йортларда урнашкан тарихи урта махсус педагогик уку йорты һәм тарихи биналар комплексы. Бу — педагогик юнәлештәге беренче урта махсус уку йорты, анда руслар белән беррәттән Идел буеның, Урал алдының һәм Себернең төп халыклары вәкилләре дә укырга кергән[1]. 1872—1918 елларда эшләгән. XIX гасырның икенче яртысында төзелгән биналар комплексы — төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты[2].

Тарихы

Семинария православие миссионеры һәм шәркыятьче Николай Иванович Ильминский (1822—1891) инициативасы белән оештырыла һәм милли мәктәпкә ике телле укыту системасын кертүне күздә тоткан аның мәгърифәтчелек системасының төп өлешенә әверелә[3].

Уку йорты рус булмаган халыкларның: мари, мордва, чуаш, удмурт һәм керәшен-татар башлангыч мәктәпләре өчен укытучылар әзерли. 1872 елгы «Казан укытучылар семинариясе турындагы нигезләмә» нигезендә, өйрәнелә торган фәннәр арасына түбәндәгеләр керә: дин сабагы (атнага 12 сәгать), рус һәм чиркәү-славян телләре (19 сәгать), табигать белеме (5 сәгать), арифметика һәм геометрия (8 сәгать), Россия тарихы һәм географиясе (16 сәгать), педагогика һәм дидактика нигезләре (11 сәгать), матур язу һәм сызым (12 сәгать). Башта уку вакыты 3 ел тәшкил итә[3].

Белем алучылар казна хисабына укучыларга (казённокоштныйларга) һәм үз хисабына укучыларга (своекоштныйларга) бүленә, соңгылары уку өчен ел саен 130 сум түли. Шулай ук земство оешмаларыннан һәм хәйрия җәмгыятьләреннән стипендияләр дә түләнә[3]. 1877 елда укырга керүчеләрнең белем дәрәҗәсен күтәрү өчен семинария каршында әзерлек сыйныфы ачыла, анда укучыларның өлгерешенә карап, уку бер елдан ике елга кадәр дәвам итә[3].

1874 елдан семинария каршында дүрт үрнәк башлангыч мәктәп оештырыла: чуаш, чирмеш (мари), мордва, ар (удмурт)[4]. Рус студентлары практиканы шәһәр башлангыч мәктәпләрендә, ә керәшен татарларыннан булган укучылар 1863 елда нигезләнгән Казан үзәк керәшен-татар мәктәбендә (КЦКТШ) үтәләр[4].

1902/1903 уку елында семинариядә яңа уку планы кертелә: уку вакыты 4 елга кадәр озайтыла, физика, рәсем, гимнастика, гигиена кебек яңа дисциплиналар укытыла башлый. Һәр сыйныфта атналык дәресләр саны 26 дан 36 сәгатькә кадәр арта[3]. Семинария миссионерлык юнәлешендә була: укыту рус телендә алып барыла, ә укучыларның туган телләре чикләнгән күләмдә (нигездә дин сабаклары дәресләрендә һәм тәрҗемә эшендә) кулланыла[4].

Укытучылар составы

Семинария ныклы профессор-укытучылар составына ия була. Н. И. Ильминский биредә педагогиканы һәм татар телен укыта. Аның тәрбиягә алган улы, педагогика теориясе буенча хезмәтләр авторы Н. А. Бобровников арифметика һәм дидактикадан дәресләр алып бара. Оренбург крае тарихчысы В. Н. Витевский укучылар белән тарих һәм география буенча шөгыльләнә. Соңыннан Петербургта Сарай яны җыр капелласы белән идарә итүче С. В. Смоленский музыка һәм җыр дәресләренә җитәкчелек итә. Аның ярдәмендә күп кенә укучылар скрипкада, виолончельдә һәм башка музыка коралларында уйнарга өйрәнәләр[3]. Чиркәү дисциплиналарын рухани Н. Т. Каменский (соңыннан Казан архиепискобы Никанор) алып бара[4].

Тәрҗемә эшчәнлеге

Тәрҗемә эшчәнлеге уку процессының мөһим бер өлеше була. Рус булмаган халыклардан булган укучылар, телне йөртүчеләр буларак, тәрҗемәләрдә катнаша, басмага әзерләнгән текстларны чагыштыра һәм яңа басмалар төзүдә булышлык күрсәтә. Белем бирү процессында Изге Гурий кардәшлеге каршындагы Православие миссионерлык җәмгыятенең Тәрҗемә комиссиясе тарафыннан рус булмаган халыклар телләренә тәрҗемә ителгән китаплар актив кулланыла[3].

Уку остаханәләре

Семинария каршында уку остаханәләре эшли. 1889 елга кадәр аларда шөгыльләнү мәҗбүри булмый, ләкин 1889—1890 уку елында Ильминский тарафыннан программа эшләнә, аның нигезендә, һөнәрләргә өйрәнү әзерлек сыйныфында башлана: беренче елда — төпләү эше, икенчесендә — балта эше, өченчесендә — тимерче-слесарьлек, дүртенчесендә слесарьлек һәм эретеп ябыштыру һөнәре өйрәнелә[3]. Дәресләр теоретик (сызым, техник рәсем һәм материаллар белеме) һәм практик өлешләргә бүленә.

Ябык режим һәм форма

Семинария ябык типтагы уку йорты була. Семинаристлар өчен каты дисциплина һәм шәһәр буенча ирекле йөрүгә чикләүләр кертелә. Гади фасонлы махсус уку формасы булдырыла. Укучылар арасында уку процессын сәясиләштерү, ксенофобия һәм милли түземсезлекнең теләсә нинди чагылышлары тыела[3].

Семинарияне тәмамлаучылар

Семинарияне 1500 гә якын кеше тәмамлый, алар Идел буе халыкларының формалашучы милли интеллигенциясенең нигезен тәшкил итә[4]. Тәмамлаучыларның милли составы түбәндәгечә булган[4]:

Тәмамлаучыларның күпчелеге, туган телләрендә укытып, земство мәктәпләрендә эшли, аларның 200 дән артыгы священник була[4]. Алар арасында: Д. Ф. Филимонов (чыг. 1875), И. С. Бюргановский (чыг. 1877), М. Е. Евсевьев (чыг. 1883), И. М. Штыгашев (чыг. 1885), Д. Л. Зимин, Ф. М. Альметев (чыг. 1895), И. С. Михеев (чыг. 1895), Т. К. Кириллов (чыг. 1899), И. В. Яковлев (чыг. 1901), С. Мендешев (чыг. 1903), А. Ф. Ильин-Миткевич (чыг. 1906), Г. Б. Карамышев (чыг. 1907), С. Г. Чавайн (чыг. 1908), З. Ф. Дорофеев (чыг. 1909), А. В. Григорьев (чыг. 1910), Л. П. Кирюков (чыг. 1914) һ.б.

Директорлары

Семинариянең төрле еллардагы директорлары[4]:

Биналар

Беренче ике елында семинария Үзәк керәшен-татар мәктәбе бинасында урнаша. Соңрак ул Кабан күле яр буена (хәзерге Мәрҗани урамы) үз биналарына күченә. Семинариянең төп бинасы (26 нчы йорт) уку корпусы буларак 1872—1876 елларда Казан уку округы архитекторы В. К. Бечко-Друзин проекты буенча төзелә[3][4].

Комплекс ике кирпеч бинадан тора, башта алар өч катлы булган (икенче бинага соңрак заманча мансарда өстәп төзелә). Биналар эклектика  [рус.] (тат. стилендә бизәлгән. Беренче бина (26 нчы йорт) яр буе уңаена, кызыл сызыктан бераз эчкәрәк кереп, сузыла. Планы буенча ул турыпочмаклы формада, ишегалды ягына чыгынтылар белән тулыландырылган. 23 тәрәзә күчәре булган симметрияле урам фасадында үзәк өлеш аерылып тора. Ул бик үк калкып тормаган ризалит, арка рәвешендәге тантаналы керү юлы һәм аркалы тәрәзәсе булган аркалы аттик белән бизәлгән. Элегрәк үзәк өлештә Захарий һәм Елисавета семинария чиркәве урнашкан булган. Аның фасадындагы урынын икенче-өченче катлар дәрәҗәсендәге өч аркалы тәрәзә буенча билгеләргә мөмкин[2].

Икенче бина (24 нче йорт), башта укучылар һәм укытучылар өчен торак корпус буларак кулланыла, турыпочмаклы формада һәм Фатыйх Кәрим урамы буйлап сузыла, ян-ягы белән яр буена чыга. Фасады штукатурланмаган. Ике керү юлы бар, аларның өстендә икенче катта «колакчынлы» йөзлекле тәрәзәләр һәм түбәдә аттик урнашкан. Бинаның почмаклары һәм керү юллары урнашкан өлешләре пилястраларга күчүче рустлы калакчалар (лопаткалар) белән аерылып тора. Беренче катның фасады рустланган, тәрәзә уемнары җәясыман формада. Икенче кат тәрәзәләре таш консольләрдәге катлаулы формадагы йөзлекләр белән бизәлгән. Өченче кат тәрәзәләренең «колакчынлы» һәм йозак ташлы йөзлекләре бар. Фриз карнизга таяныч булып торучы парлап урнашкан консольләр белән бизәлгән[2][5].

Биналарның алдагы язмышы

1918 елда семинария ябылганнан соң, аның биналары Казан губернасы халык мәгарифе бүлеге карамагына тапшырыла һәм 1920 елга кадәр педагоглар әзерләүне дәвам итә[4][6]. 1920 елда анда күн техникумы ачыла[7]. Хәзерге вакытта төп бинада (26 нчы йорт) Казан технология һәм дизайн көллияте урнашкан[8][9]. 24 нче йортта 2000 елларда «ИнтехБанк» урнаша, ә хәзерге вакытта монда офис биналары урнашкан[10][11]. 2020 елда бина 73 миллион сумга сатыла[12].

Тикшерү барышында конструкцияләрнең һәм интерьер детальләренең тузуы ачыклану сәбәпле, 2025 елда Татарстан Республикасының Мәдәни мирас объектларын саклау комитеты элеккеге семинария биналарында реставрация эшләре үткәрүгә рөхсәт бирә. 2026 елның апреленә реставрация эшләре актив фазада дәвам итә. Эшләр планы подвалга киртәле гидроизоляция ясау, түбә япмасын алыштыру, агач түшәмнәрне ныгыту, чарлакны җилләтү өчен ишеткеч тәрәзәләр ясау, шулай ук агач конструкцияләрне коррозиягә каршы һәм уттан саклаучы материаллар белән каплау кебек хезмәтләрне ала[8][13][14]. 2026 елның апрелендә икенче бинада (24 нче йорт) да түбә һәм фасад ремонты, ярыкларны ябу, инженерлык системаларын алу буенча эшләр башкарыла[11][15].

Искәрмәләр

  1. ↑ Православная переводная литература и формирование письменных традиций народов Среднего Поволжья, часть 2 (рус.). Реальное время (6 ноябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 26 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Казанская учительская семинария, 1873 г. // Объекты культурного наследия Республики Татарстан: Казань. Иллюстрированный каталог / гл. ред. Тарунов А. М.. — М.: НИИЦентр, 2018. — С. 656—657. — ISBN 978-5-902156-43-7.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Исхаков Р. Р. Страницы истории Казанской учительской (инородческой) семинарии // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2015. — № 4. — С. 105—107.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Казанская учительская семинария (рус.). Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 апрель 2026.
  5. ↑ Казанская учительская семинария, 1873 г. здание 2 (рус.). Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 апрель 2026. Архивировано 8 август 2021 года.
  6. ↑ В Казани отреставрируют бывшую «учительскую семинарию» на Кабане — в здании есть трещины (рус.). БИЗНЕС Online (7 февраль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  7. ↑ В Старо-Татарской слободе отреставрируют учительскую семинарию (рус.). Казанские новости (7 февраль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  8. ↑ 1 2 В Казани отреставрируют здание бывшей Казанской учительской семинарии (рус.). Реальное время (15 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 26 апрель 2026.
  9. ↑ В Старо-Татарской слободе отреставрируют учительскую семинарию (рус.). Казанские новости (7 февраль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  10. ↑ В Казани отреставрируют бывшую «учительскую семинарию» на Кабане — в здании есть трещины (рус.). БИЗНЕС Online (7 февраль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  11. ↑ 1 2 В Казани обновят историческое здание семинарии (рус.). Вечерняя Казань (5 апрель 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  12. ↑ В Казани отреставрируют бывшую «учительскую семинарию» на Кабане — в здании есть трещины (рус.). БИЗНЕС Online (7 февраль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  13. ↑ Начаты реставрационные работы в Казанской учительской семинарии (рус.). Комитет Республики Татарстан по охране объектов культурного наследия (15 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 26 апрель 2026.
  14. ↑ Здание Казанской учительской семинарии получило разрешение на реставрацию (рус.). Татар-информ (16 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.
  15. ↑ В Казани отреставрируют историческое здание семинарии у озера Кабан (рус.). kazanonline24.ru (4 апрель 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 27 апрель 2026.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр