Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәрҗания мәдрәсәсе


«Мәрҗания» мәдрәсәсе (Беренче җәмигъ мәдрәсәсе, Әфәнде мәчете мәдрәсәсе, Юныс мәчете мәдрәсәсе, рус. медресе «Марджания») —Казанның Иске Татар бистәсендә, Зәйни Солтан һәм Каюм Насыйри урамнары чатында, 6 нчы йортта урнашкан тарихи ислам уку йорты һәм аның бинасы. Мәдрәсә XVIII гасыр ахырыннан XX гасыр башына кадәр эшли, 2003 елда «Мәрҗания» мәдрәсәсе буларак яңадан ачыла, ә 2004 елда аның исеме Казан ислам көллияте дип үзгәртелә[1]. Бина — төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты (Мәдәни мирас объектларының бердәм дәүләт реестрындагы теркәү номеры — № 161710964750005)[2][3].

Исеме

«Мәрҗания» исеме 1870 нче елларда мәдрәсәгә нигез салган һәм анда укыткан Шиһабетдин Мәрҗани (1818—1889) хөрмәтенә ныгып кала. Моңа кадәр ул Ахун яисә Юныс мәдрәсәсе буларак билгеле була[1].

Тарих

Мәдрәсә үз тарихын 1770 елдан, Беренче җәмигъ мәчете (хәзерге әл-Мәрҗани мәчете) төзелгәч, аның каршында мәктәп ачылудан башлый. Мәдрәсәнең беренче мөдәррисе Габдрахман Ибраһимов (1793 елда вафат) була[1]. 1820 еллар тирәсендә, мулла Ибраһим бине Хуҗаш әл-Казани (1825 елда вафат) вакытында, мәдрәсә Кабан күле ярындагы аерым агач бинага урнаша һәм, фәлсәфә укыту югары дәрәҗәдә булуы сәбәпле, Идел-Урал төбәгендә иң танылганнарның берсенә әверелә[1].

1837 елда сәүдәгәр Г. М. Юнысов акчасына искергән агач бина урынына Икенче Аркылы урамында (хәзерге Фатих Кәрим урамы) ярымташ бина төзелә[1][4].

1850 елдан мәчет каршындагы мәдрәсәдә галим һәм мәгърифәтче Шиһабетдин Мәрҗани эшли башлый. Ул традицион дини фәннәрдән (Коръән, хәдисләр, фикһ) тыш, математика, астрономия, тарих фәннәрен укытуны кертә. Мәдрәсәдә 140 ка якын шәкерт белем ала[1]. Мәрҗани алдынгы карашлы шәкертләр белән шәхсән үзе шөгыльләнә.

1860 еллар ахырында мәчет мәхәлләсенең химаячеләре (попечительләре) булган бертуган Юнысовлар белән килеп чыккан низаг нәтиҗәсендә Мәрҗани элекке бинаны ташлап китә. Низагның сәбәбе — сәүдәгәрләрнең дини белем бирүне үз контрольләрендә тотарга омтылуы, Мәрҗани исә моңа каршы чыга[4]. 1870 елда ул сәүдәгәрләр Муллин, Салихов, Сабитов, Вәлишин, Голанский, Госманов, Рәхмәтуллин, Галикәев һәм башкаларның акчасына үзенең «Мәрҗания» мәдрәсәсенә нигез сала[4].

1871 елда Беренче Аркылы урамында (хәзерге Зәйни Солтан урамы) Мәрҗани мәдрәсәсе өчен бина салына, әмма ул 1875 елда янып бетә[4]. Аның урынында 1880 елда (башка мәгълүматлар буенча — 1881 елда) архитектор П. И. Романов проекты буенча хәзерге вакытта сакланып калган таш бина төзелә[1][4].

1889 елда Мәрҗани вафатыннан соң аның улы Борһан Баһаветдинов мөдәррис булып кала. 1899 елда җитәкчелек итү имам Сәлимҗан Габдуллинга күчә, ул укыту эшенә яңа методлы (җәдитчелек) принципларны кертә һәм мәдрәсәдәге укыту дәрәҗәсен яңадан торгыза. «Мәрҗания» мәдрәсәсендә артист С. Х. Айдаров, шагыйрь А. М. Сәгыйди, композитор С. З. Сәйдәшев, инкыйлабчы Х. М. Ямашев белем ала.

Мәдрәсә 1918 елда рәсми рәвештә ябыла, ләкин, кайбер мәгълүматлар буенча, 1923 елга кадәр С. Габдуллин җитәкчелегендә яшерен эшләвен дәвам итә[1].

Совет чорында бина торак йорт буларак, шулай ук төрле оешмалар өчен файдаланыла. 2003 елда тарихи бинада мәдрәсә эшчәнлеге яңадан торгызыла, ә 2004 елда аның исеме Казан ислам көллияте дип үзгәртелә. Уку йорты, дини һәм дөньяви фәннәрне бергә алып барып, имам-хатыйблар, ислам нигезләре һәм гарәп теле укытучылары әзерли[1].

Архитектура

Ике катлы кирпеч бина, чатырлы түбә белән капланган. Төп фасадның 12 тәрәзә күчәре бар. Архитектур чишелеше соңгы классицизм элементлары кушылган эклектика стилендә башкарылган. Урамга караган фасады үзәк өлешендә һәм почмакларында лопаткалар белән бизәлгән. Турыпочмаклы тәрәзә уемнары гади йөзлекләр белән бизәлгән, үзәк өлештәгеләре өстәмә рәвештә йозак ташлары һәм «колакчыннар» белән матурланган. Бинаны үзәгендә фронтоны (щипец) булган өч өлешле аттик очлап тора. Бина — XIX гасырның икенче яртысындагы Иске Татар бистәсе өчен хас булган зур булмаган мөселман уку йортының типик үрнәге[2][5].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Марджания. Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 Здание медресе «Марджания». Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  3. ↑ Здание медресе «Марджания», где в 1871‑1885 гг. работал татарский учёный‑историк и просветитель Марджани Шихабетдин. Карта.РФ. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Как Юнусовы устроили пожар и пожертвовали дом бедным: исчезнувшее медресе и роддом на углу улиц Насыри и Карима. Реальное время (3 ноябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 29 апрель 2026.
  5. ↑ Здание медресе «Марджания», где 1871-1885 гг. работал татарский ученый-историк и просветитель Марджани Шихабетдин и где учились в 1890-1893 гг. революционер-большевик Хусаин Ямашев, в 1905-1910 гг. артист Айдаров Ситдик Ханафиевич, в 1910-1914 гг. комп. Центр культурного наследия Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 июнь 2020. Архивировано 18 июнь 2022 года.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр