Татар дәүләт «Әкият» курчак театры

Иҗади киңлек 1932 елда Үзәк пионерлар клубы базында мөстәкыйль курчак театры  [рус.] (тат. буларак барлыкка килә. Сәнгать җитәкчесе вазифасын М. З. Райская башкара, педагогия бүлеге җитәкчесе — Е. С. Рухлядева, рәссам — С. Федотов. Артистлар составында танылган курчак йөртү осталары Золотарева, И. Матвеев, Е. Сергеева, Н. Смелков, Г. Славицкий, В. Устинова керә^[1].

Театр репертуарында шул чорда популяр булган спектакльләр арасында «Петрушка-беспризорник», «Петрушка-иностранец», «Запрещённый попугай», «Поросёнок в ванне», «Джим и Доллар» кебек пьесалар барлыгы билгеле^[2].

1934 елның августында Казанда «Беренче дәүләт интернациональ курчак театры» ачыла, бу театр тарихында мөһим вакыйга булып тора^[3]. Бу сезонда актерлар составы шактый үзгәрә: гамәлдәге труппага өлкә эшче яшьләр театрларыннан, драма коллективларыннан һәм агитация бригадаларыннан яшь талантлар кушыла. Аларның күбесе Казан театр техникумын тәмамлаган. Театрның беренче составына Фуат Таһиров^[4], Сара Вәлиуллина, Борис Рычков, Мәрьям Хисамова, Рокыя Хәбибуллина, Вәли Гафаров, Мария Язвина, Зинаида Устинова, Елизавета Сергеева, Хәят Сабитова, Иван Патранин, Хәдичә Шәрипова, Ибраһим Бабиченко, Золоторева, Минкин, Матвеев, Җаббаров, Фәхретдинов, Баканов, Ибраһимов, Семибратов кебек актерлар керә^[5]. Режиссёр  [рус.] (тат. Сергей Макарович Мерзляков җитәкчелегендәге яшь актерлар берьюлы ике телдә — татар һәм рус телләрендә спектакльләр куялар^[6]. Алар арасында «Братья Монгольфье», «Каштанка», «Гусёнок», «Кошка и Лешка», «Три подружки» пьесалары аеруча аерылып тора. 1937 ел Казан курчак театры тарихында милли авторлар әсәрләренә төп игътибар бирә башлау чоры буларак истә кала. Ул елда театр сәхнәсендә режиссёр Рокыя Хәбибуллина һәм сценарий авторы Фуат Таһиров тырышлыгы белән Габдулла Тукайның «Кәҗә белән Сарык» әкияте куела. Әлеге спектакльнең премьерасы милли халык авыз иҗатын театр сәхнәсендә гәүдәләндерүнең беренче очрагы булып санала.

1938 елда Казан театрына эшкә яшь артист һәм режиссер Сәлах Хөсни килә, соңыннан ул театрның баш режиссеры һәм сәнгать җитәкчесе вазифасына билгеләнә^[7].

Сугыш чоры Казан курчак театры өчен иң авыр вакыт була. Күп кенә максатлар һәм иҗади ниятләр, кырыс чор шартлары аркасында, тормышка ашырылмый. Театр коллективы сугыш елларында чакырылыш пунктларында чыгыш ясый, эвакуацияләнгән балалар өчен спектакльләр куя һәм Татарстан төбәкләре буйлап гастрольләргә чыга.

1930 еллар ахырыннан башлап, Казан курчак театры Сәүдәгәрләр җыены бинасын Яшь тамашачылар театры белән бүлешә. Бу чорда сәнгать җитәкчесе Сәлах Хөсни татар әдәбиятчыларын театр эшенә актив рәвештә җәлеп итәргә омтыла. Режиссерның «Камыр батыр» спектакле, шулай ук Шаһиморат Зәйнинең «Шүрәле», Халикъ Садринең «Камал бабай әкиятләре» һәм Дәрҗия Аппакованың «Тапкыр егет» пьесалары буенча куелышлары театр репертуарын баета һәм милли әдәбиятны сәхнәгә чыгаруда мөһим роль уйный. Бигрәк тә Самуил Маршакның «Кошкин дом», Шаһиморат Зәйнинең «Мөгҗизале Айтуган», Әнәс Камалның «Кисекбаш», Нина Гернетның «Волшебная лампа Алладина» спектакльләре киң таныла. Сәлах Хөсни рәссам Эрнст Гельмс белән хезмәттәшлек итеп, таяклы курчаклар белән идарә итү техникасын кулланып, Казан курчак театрының беренче спектаклен иҗат итә. Бу спектакль театр сәнгатендә яңа технологияләрне һәм иҗади алымнарны куллану буенча зур адым булып санала^[8].

Важнейшим событием в истории театра является открытие в августе 1934 года в городе Казань Первого государственного международного театра кукол^[9].

1959 елда театрга Свердлов (Петербург) һәм Луковский (Туфан Миңнуллин) урамнары чатында яңа бина ачыла^[10]. Ачылу көнендә, 10 мартта, театрда «Буратино» спектакле күрсәтелә^[11]. Күрсәтелгән вакыт аралыгында театр репертуарына Ян Дрдының «Чертова мельница», Исидор Штокның инсценировкалары, Сәлах Хөснинең «Хәйләкәр Таҗи» әсәре, Шарль Перроның «Красная Шапочка» әсәре, шулай ук И. Трофимовның инсценировкалары өстәлә. Сәхнәне бизәү белән шул чорның әйдәп баручы рәссамнары — Анатолий Иванович Азимов һәм Любовь Львовна Сперанская-Штейн шөгыльләнә.

Театр 1960 елларда драматург Нәби Дәүли белән нәтиҗәле хезмәттәшлек итә башлый^[12]. Аның «Бәхет җыры» пьеса-әкияте 1962 елда Бөтенроссия балалар театрлары бәйгесендә I дәрәҗә Дипломга лаек була. Әлеге спектакль жюри тарафыннан иң яхшы спектакль һәм режиссерлык эше булып таныла^[13]. Сәлимә Вәлиуллина, Галина Таһирова, Владимир Гафаров, Мәдинә Хисамова һәм Рафаэль Ногманова кебек талантлы башкаручылардан торган актерлар төркеме осталыкның югары дәрәҗәсен күрсәтә.

70 нче елларда театрда кадрлар үзгәрешләре була: баш режиссерлар итеп эзлекле рәвештә театр артисты Борис Семенович Рычков, соңрак драматург Роберт Мөхлис улы Батуллин билгеләнә, директор урынын Әзһәр Миншәех улы Хөсәенов били.

1974 г. елда театр Халыкара курчак театрлары берлеге (УНИМА) әгъзасы була^[14].

1977 елдан театрның баш режиссеры вазифасын Илдус Зиннуров башкара^[15].

1993 елда театр белән идарә итүне яңа директор Роза Яппарова үз өстенә ала^[16]. Ул театрга яшь артистларны чакыра: Н. Егорова, Э. Н. Гыйлемханова, Ф. Н. Сабирова, В. Н. Фечин, Г. Н. Габдрахманова, С. Н. Кузнецов, Ю. Н. Чуктиев, Д.Н. Сорокина, М. Н. Фәйзрахманова, М. Н. Гайфуллин, Л. Н. Нәҗипова, Г. Н. Гаязетдинова, Е. Н. Дмитриева. Аларның күбесе театрда күп еллар эшли.

1998 елда театрга рәсми рәвештә «Әкият" Татар дәүләт курчак театры исеме бирелә. Театрның символы итеп сәмруг кошы сайлана^[17].Театр Европа дәүләтләрендә (Франция, Германия, Болгария, Румыния, Украина, Беларусь Республикасы) һәм Азия төбәкләрендә (Төркия, Финляндия) уздырыла торган Халыкара театр фестивальләрендә актив катнашып, Россия чикләрендә дә, аннан читтә дә таныла^[18].

2005 елдан театр «XXI гасыр» Россия курчак театрлары ассоциациясенә керә^[19].

2012 елның 1 мартында курчак театрының яңа бинасы ачыла^[20].

2013 елдан «Шомбай-FEST» халыкара курчак театрлары фестивале оештырыла^[21]. 2014 елның 23 апрелендә театрда музей ачыла^[22]. Хезмәткәрләрнең һөнәри дәрәҗәсен күтәрү һәм курчак театры сәнгатен популярлаштыру өчен ел саен «Әкият-Lab» лабораториясе үткәрелә^[23], аңа тармакның танылган белгечләре: әйдәп баручы режиссерлар, рәссамнар, педагоглар һәм башка профессионаллар чакырыла.

Театрда бу чорда иҗади кадрларның яңа буыны формалаша. 2019 елдан театрның сәнгать җитәкчесе вазифасын Илгиз Газинур улы Зәйниев башкара^[24].