Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Башкортлар

Б. Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Arrow-Right.png
Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга
Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Башкортлар (мәгънәләр) битенә күчегез.

Башкортлар (баш. башҡорттар, başqorttar; үз атамасы — башҡорт, başqort[31], рус. башкиры) — төрки халык, Башкортстанның һәм шул ук исемдәге тарихи төбәкнең җирле халкы[32][33].

Дөньяда якынча ике миллион кеше яши. 2010 елгы Бөтенроссия халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча Россия Федерациясендә 1 584 554 башкорт (шуларның 1 172 287 – Башкортстан Республикасында), 2020 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча башкортлар саны 1 571 879 кеше тәшкил итә[34].

Милләт теле — башкорт теле, шулай ук рус һәм татар телләре таралган. Традицион дин — сөнни юнәлешендәге ислам дине.

Этноним

Төп мәкалә: Башкортлар (этноним)

Башҡорт этнонимының берничә аңлатмасы бар[35]:

  • XVIII гасыр тикшеренүчеләре В. Н. Татищев, П. И. Рычков, И. Г. Георги фикеренчә, башкорт этнонимы уртак *bash — баш и *kurt (төр. kurt, төркм. gurt, азәрб. qurd) — бүре сүзләреннән барлыкка килгән, баш бүре мәгънәсен аңлата[36][37][38];
  • 1847 елда тарихчы-туган якны өйрәнүче В. С. Юматов «башҡорт» умартачы, умарта хуҗасы дигәнне аңлата дип яза[39];
  • 1867 елда Санкт-Петербургта басылган «Борынгы Башкортстан үзәге булган элекке Уфа провинциясе урыны турында тарихи язма» буенча, башҡорт сүзе Урал башлыгын аңлата[40];
  • 1885 елда Россия тарихчысы һәм этнографы А. Е. Алекдоров башҡорт аерым халык дигәнне аңлата дигән версияне тәкъдим итә[41];
  • Этнограф М. И. Өметбаев фикеренчә, борынгы заманда башкортлар үзләрен «баш унгар» («баш унгар»), соңрак «башгур», һәм соңрак «башкурт» дип атаганнар[42];
  • Д. М. Данлоп буенча башҡорт этнонимы beshgur, bashgur, ягъни биш кабилә, биш огур, формаларына барып тоташа. Хәзерге телдә Shболгар телендәге L га туры килгәнлектән, димәк, Данлоп фикеренчә, башҡорт (bashgur) һәм bulgar этнонимнарының мәгънәләре тигез[43];
  • Тел белгече А. М. Азнабаев буенча әлеге этноним түбәндәге өлешләрдән тора: баш+угыр//угор+т: биш+угыр+т (монда «биш» — 5 саны, «угыр» — кабилә исеме, «т» — гомумалтай күплек күрсәткече). Ул шулай ук аның этимологиясен «венгрлар» (вун[44] угар//угыр) һәм «болгар» (бӓл[45] угор//угар//угыр) этнонимнарының килеп чыгышы белән чагыштыра[46].
  • Башкорт тарихчысы Р. Г. Кузеев башҡорт этнонимын баш — баш, төп һәм ҡор(т) — ыру, кабилә мәгънәсендә бирә[47];
  • Галим-этнограф Н. В. Бикбулатов фикеренчә, башҡорт этнонимы XI гасыр язучысы Гардизи язмаларыннан билгеле булганча, IX гасырның беренче яртысында Җаек елгасы бассейнында хәзәрләр һәм кимаклар арасында яшәгән, танылган легендар хәрби җитәкче Башгирд исеменнән башлана[48];
  • Антрополог һәм этнолог Р. М. Йосыпов фикеренчә, күпчелек очракта төрки нигездә төп бүре буларак аңлатыла торган башҡорт этнонимының элегрәк вакытта бачагург формасында иран телле нигезе булган, анда бача - нәсел, бала, сабый, ә гург – бүре[49]. Башкорт этнонимының тагын бер варианты, Р. М. Йосыпов фикеренчә, шулай ук иран телендәге бачагурд сүзтезмәсе белән бәйле һәм «батырлар нәселе, баһадирлар баласы» буларак тәрҗемә ителә. Бу очракта бача – сабый, бала, нәсел кебек тәрҗемә ителә, ә гурд – баһадир, батыр. Һуннар чорыннан соң этноним хәзерге халәткә кадәр түбәндәгечә үзгәрергә мөмкин: бачагурд – бачгурд – бачгорд – башҡорд – башҡорт.

Иске рус телендәге атамасы  — башкирцы[50][51].

undefined

Тарих

Төп мәкалә: Башкортстан тарихы  [рус.] (тат.

Борынгы тарих

Совет филологы, антик тарихчы С. Я. Лурье хәзерге башкортларның ата-бабалары безнең эрага кадәр V гасырда Геродотның «Тарих»ында аргиппейлар исеме астында искә алына дип саный[52]. «Тарих атасы» Геродот хәбәр иткәнчә, что аргиппейлар «биек таулар төбендә» яшиләр[53]. Аргиппейларның яшәү рәвешен тасвирлап, Геродот болай дип язган: ««...Алар махсус телдә сөйләшәләр, скифларча киенәләр, агач җимешләре белән тукланалар. Җимешләрен ашый торган агачның исеме понтик, ... аның җимеше кузаклыга) охшаган, ләкин эчендә төше бар. Җитлеккән җимешнең тукыма аркылы сыгып кара сыекчасын чыгарганнар, ул «асхи» исемле. Бу сыекчаны алар ... сөт белән кушып эчәләр. «Асхи»ның куесыннан алар кабартма пешерәләр»[53]. С. Я. Лурье «асхи» сүзен төрки «ачи» – ачы сүзенә бәйли[52]. Башкорт тел белгече Җ. Г. Киекбаев әйтүенчә, «асхи» сүзе башкортча асе һыуы – әче сыекчаны хәтерләтә[54]. Аргиппейларның менталитеты турында Геродот болай дип яза: «...Алар күршеләренең низагын җайга салалар, әгәр аларда ниндидер сөргенче сыену урыны тапса, аны беркем дә рәнҗетергә батырчылык итә алмый»[53].

undefined

Мәшһүр шәрыкъ белгече Зәки Вәлиди башкортлар Клавдий Птолемей хезмәтендә (б. э. к. II гасыр) скифларның пасиртай нәселе исеме астында телгә алына дип фаразлый[55].

undefined

Башкортлар турында кызыклы мәгълүматлар Суй йортының кытай хроникаларында да очрый. «Суй китабы»нда (VII гасыр) «Теле турында хикәя» дә «телеслар» кабиләләре дип аталган 45 кабилә санап үтелә һәм алар арасында алан һәм башукили кабиләләре дә телгә алына[56]. Башукилләрне «башҡорт» этнонимы, ягъни башкортлар белән тиңлиләр. Телеларның ата-бабалары һуннарның этник варислары булганлыктан, Кытай чыганакларының VIII–IX гасырларда Идел елгасы буендагы «борынгы һуннар» турындагы хәбәрләре дә кызыклы. Шушы кабиләләр арасында Бо-хан һәм Бей-дин кабиләләре телгә алына, фаразлар буенча, Идел буе болгарлары һәм башкортлар[57].

Төркиләр тарихы буенча зур белгеч М. И. Артамонов башкортлар шулай ук VII гасырның «Әрмән географиясе»ндә бушков исеме астында телгә алына дип саный[58].

Гарәп авторларының башкортлар турында беренче язма мәгълүматлары IX гасырга барып тоташа. Сәлләм әт-Тәрҗүмән (IX гасыр), Ибн Фадлан (X гасыр), Әл-Мәсгуди (X гасыр), әл-Бәлхи (X гасыр), Сәид Әл-Андалузи (XII гасыр), Идриси (XII гасыр), Ибн Сәид (XIII гасыр), Якут Әл-Хәмәви (XIII гасыр), Казвини (XIII гасыр), Димашки (XIV гасыр), Әбелфида (XIV гасыр) һәм башкалар башкортлар турында язган.

Гарәп язма чыганакларының башкортлар турында беренче хәбәре сәяхәтче Сәлләм әт-Тәрҗүманга карый. 840 ел тирәсендә ул башкортлар илендә була һәм аның якынча чикләрен күрсәтә[59]. Багдад хәлифе әл-Мөктәдирнең илчесе Ибн Фадлан беренче тапкыр башкортларның этнографик тасвирламасын Идел болгарлары хакименә бирә. 922 елда ул башкортлар арасында була. Ибн Фадлан сүзләре буенча, башкортлар көчле һәм сугышчан, ул һәм аның юлдашлары (хәрби сакчыларны да кертеп барлыгы «биш мең кеше») «зур куркыныч белән сакланганнар». Алар терлекчелек белән шөгыльләнгәннәр. Башкортлар унике аллага – кышка, җәйгә, яңгырга, җилгә, агачларга, кешеләргә, атларга, суга, төнгә, көнгә, үлемгә, җиргә һәм күккә табынганнар, алар арасында иң мөһиме күк алласы булган, ул барысын да берләштергән һәм башкалар белән «килешкән һәм аларның һәркайсы үзенең тиңдәше кылган гамәлләрне хуплаган». Кайбер башкортлар елан, балык һәм торналарны илаһилаштырганнар. Тотемизм белән беррәттән Ибн Фадлан башкортларда шаманизмны да билгеләп үтә. Илчелек составында бер мөселман башкорты була. Ибн Фадлан күрсәтүе буенча, башкортлар – төркиләр, Уралның көньяк итәгендә яшиләр һәм Иделгә кадәр бик зур җирләрне билиләр. Аларның көньяк-көнчыгышта күршеләре бәҗәнәкләр, көнбатышта – болгарлар, көньякта – угызлар булган[60].

Икенче бер гарәп авторы Әл-Мәсгуди, Арал диңгезе янындагы сугышлар турында сөйләгәндә, сугышучы халыклар арасында башкортларны телгә ала. Урта гасыр географы Шәриф Идриси хәбәр иткәнчә, башкортлар Чулман һәм Урал чыганаклары буенда яшәгәннәр. Ул Лика елгасының өске агымында урнашкан Немжан шәһәре турында сөйли. Башкортлар мичләрдә бакыр эретү белән шөгыльләнгәннәр, төлкеләр һәм кондыз тиреләре, кыйммәтле ташлар тапканнар, Агыйдел елгасының төньягында урнашкан башка Гурхан шәһәрендә башкортлар сәнгать әйберләре, иярләр һәм кораллар ясаганнар[61].

Башка авторлар Якут, Казвини һәм Димашки «башкортларның җиденче климатта урнашкан тау сыртлары турында» хәбәр иткәннәр, алар, башка авторлар кебек үк, Урал тауларын күздә тотканнар. «Башкард җире җиденче климатта ята», – дип язган Ибн Сәид[62]. Рәшид-әд-Диндә башкортлар өч тапкыр телгә алына һәм һәрвакыт эре халыклар рәтендә. «Борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр төркиләр дип аталган халыклар далада... Дәшт-и-Кыпчак, руслар, чиркәсләр, Талас һәм Сәйрам, Ибир вә Себер, Бүләр һәм Әнкара елгасы өлкәләрендәге тауларда һәм урманнарда яшәгән»[63]. Мәхмүт әл-Кашгари үзенең «Төрки телләр сүзлеге» энциклопедик хезмәтендә (1073/1074 еллар) «Төрки телләрнең үзенчәлеге» бүлегендә башкортларны егерме «төп» төрки халык рәтенә кертә. «Башкорт теле, – дип яза ул,– кыпчак, огуз, кыргыз[64] телләренә бик якын, ягъни төрки»[65].

Башкортлар Маҗарстанда

Галим Дьюла Немет фикеренчә, Урта гасыр башларында маҗарлашуга дучар булган кайбер башкорт нәселләре, Курт-Гуармат, Еней, Кёсе һәм башкалар, IX гасырда борынгы маҗарлар белән бергә Урал тауы итәгеннән күчеп китә. Алар, якынча Дон һәм Днепр елгалары арасында урнашкан Леведия илендәге, борынгы маҗар кабиләләре конфедерациясенә керә. X гасыр башында маҗарлар Арпад кенәзе җитәкчелегендә Карпат таулары аша чыгып, Паннонии җирләрен яулап ала һәм Маҗарстан корольлегенә нигез сала. Соңырак Маҗарстанга башка көнчыгыш халыклары да күчеп килә[66].

X гасырда Маҗарстандагы башкортлар турындагы беренче язма мәгълүмат галим Әл–Мәсудиның «Мурудж аз-зәһәб» дигән китабында очрый. Ул маҗарларны да, башкортларны да башгирд яки баджгирд дип атый. Танылган тюрколог Әхмәтзәки Вәлиди фикеренчә, XII гасырда маҗар армиясендә башкорт, аеруча Юрмат һәм Еней, кабиләләренә якын булган маҗар кабиләләренең өстенлек алуына һәм сәяси хакимиятьнең шушы катлам кулына күчүенә бәйле, урта гасырлардагы кайсыбер гарәп чыганакларында башгирд (башкорт) этнонимы бөтен Маҗарстан халкына карата кулланылган.

XIII гасырда Ибн Сәид әл-Мәгъриби «Китаб баст аль-ард» китабында Маҗарстан халкын ике төркемгә бүлә: башкорд (башгирд) – Дунай елгасының көньягында яшәүче төрки телле мөселманнар һәм христиан динен тотучы маҗарлар (хункар). Бу халыкларның телләре төрле, дип яза ул. Башкортлар иленең башкаласы Маҗарстанның көньягында урнашкан Керат булган[67] Абу-әл-Фида «Тәкъвим әл-бүлдән» хезмәтендә Маҗарстанда башкортлар Дунай ярларында германнар белән күршелектә яшәгәннәр, дип яза. Алар бөтен Урта гасыр Ауропаны куркыткан атаклы маҗар атлы гаскәрендә хезмәт иткәннәр[67].

Урта гасыр географы Зәкәрия ибн Мөхәммәт әл-Казвини (1203–1283) башкортлар Константинополь белән Болгария арасында яши дип яза. Ул башкортларны болай тасвирлый: «Башкортларның мөселман дин белгечләренең берсе башкорт халкының бик зур булуын һәм аларның күбесенең христиан диненнән куллануын сөйли; ләкин алар арасында христианнарга, безнең мөселманнарга христианнар кебек, салым түләргә тиеш булган мөселманнар бар. Башкортлар йортларда яши һәм крепостьләре юк. Һәр урын асыл затка җир биләмәсе итеп бирелгән; патша бу биләмәләрнең хуҗалар арасында күп бәхәсләргә сәбәп булуын күргәч, ул бу биләмәләрне алардан тартып ала һәм дәүләт казнасыннан билгеле бер хезмәт хакы билгели. Башкорт патшасы бу әфәнделәрне татарлар һөҗүме вакытында сугышка чакырганда, алар бу биләмәләрне кире кайтару шарты белән генә буйсынаакбыз дип җавап биргәннәр. Патша, бу тәкъдимне кире кагып, болай диде: бу сугышта сез үзегезне һәм балаларыгызны яклыйсыз бит. Магнатлар исә патшаны тыңламыйча таралышалар. Шул чакта татарлар һөҗүм итә һәм, беркайда да каршылык тапмыйча, илне кылыч һәм ут белән бөлгенлеккә төшерәләр»[68].

Поляк тарихчысы Т. Левицкий «Madjar, Madjarstan»[69] мәкаләсендә 1241 елда Батый хан армиясендәге татар-монголларга маҗарларның кораллы каршылык күрсәтүендә актив катнашкан башкортлар турында мәгълүмат китерә. Т. Левицкий Әдрән диңгез буендагы Шибеника шәһәре янында татар-монголларның отрядларының берсен тар-мар итүдә берләшкән герман-маҗар гаскәре составында башкортларның катнашуы турында мәгълүмат китерә[70][71].

Монгол яулары чоры

Башкортларның монголлар белән беренче бәрелеше 1219–1220 елларда була. Чыңгызхан гаять зур гаскәр белән җәйне башкортларның җәйге көтүлекләре булган Иртештә үткәрә. Ике халыкның каршылыгы озак дәвам итә[72]. 1220–1234 елларда башкортлар монголлар белән өзлексез сугыша, чынлыкта, монголларның көнбатышка һөҗүмен туктатып торганнар.

Л. Н. Гумилев «Борынгы Русь һәм Бөек Дала» китабында болай дип яза: «Монгол-башкорт сугышы 14 ел дәвам итте, ягъни Харәзем солтанлыгы белән сугыш һәм Бөек көнбатыш походына караганда күпкә озаграк... Башкортлар берничә тапкыр сугышларда җиңделәр һәм, ниһаять, дуслык һәм союз турында килешү төзеделәр, шуннан соң монголлар алга таба яулап алу өчен башкортлар белән берләштеләр...».

Башкортлар бийлек хокукын ала (ярлыклар), ягъни чынлыкта, Чыңгызхан империясе составында территориаль автономия. Монгол империясенең хокукый иерархиясендә башкортлар каһаннарга беренче чиратта хәрби хезмәт белән бурычлы булган, үз нәсел системасын һәм идарә итүен саклап калган халык буларак өстенлекле урын тотканнар. Хокукый яктан сүз бары тик сюзеренитет-вассалитет мөнәсәбәтләре турында гына алып барырга мөмкин, ә союздаш мөнәсәбәтләр турында түгел[73].

Башкорт атлы полклары Батый ханның 1237–1238 һәм 1239–1240 елларда төньяк-көнчыгыш һәм көньяк-көнбатыш рус кенәзлекләренә яуларда, шулай ук 1241–1242 еллардагы Көнбатыш походында катнаша[74].

Алтын Урда һәм аннан соңгы дәүләтләр составында

XIII-XIV гасырларда башкортлар урнашкан бөтен территория Алтын Урда составында була[74].

undefined

1391 елның 18 июнендә Кондырча елгасы буендагы «Халыклар сугышы» була. Сугышта ул вакыттагы ике дөнья державасы: Алтын Урда ханы Туктамыш, аның ягында башкортлар чыккан, һәм Сәмәрканд әмире Аксак Тимер бәрелешә. Сугыш Алтын Урдалыларның җиңелүе белән тәмамлана[73].

Алтын Урда таркалганнан соң тарихи Башкортстан территориясе Казан, Себер ханлыклары һәм Нугай Урдасы составына керә.

Россия дәүләте составына керү

Башкортлар өстеннән Мәскәү сюзеренитетын кую берьюлы бер акт белән генә булмый. Беренче булып (1554 елның кышында) Мәскәү подданствосын элек Казан ханына буйсынган көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш башкортлар кабул итә. Алардан соң, 1554–1557 елларда, Явыз Иван белән элемтәләрне үзәк, көньяк һәм көньяк-көнчыгыш башкортлары урнаштыра, алар ул вакытта Нугай Урдасы белән бер территориядә яшәгәннәр. Урал аръягы башкортлары 1580–1590 елларда, Себер ханлыгы таркалганнан соң, Мәскәү белән килешергә мәҗбүр була.

undefined

Казанны тар-мар иткәннән соң, Явыз Иван башкорт халкына үз теләге белән аңа буйсынырга өндәп мөрәҗәгать итә. Башкортлар моңа уңай карап, халыкның нәсел җыеннарында патша белән тигез хокуклы килешү нигезендә Мәскәү вассалыгына күчәргә карар кыла. Бу аларның күп гасырлык тарихында икенче очрак була. Беренчесе – монголлар белән килешү (XIII гасыр)[75]. Килешүдә шартлар төгәл әйтелгән иде. Мәскәү патшасы башкортларның бөтен җирләрен саклап кала һәм аларның биләмә хокукын таный (башкортлардан кала, Россия гражданлыгын кабул иткән бер генә халыкның да җиргә биләмә хокукы булмаган). Мәскәү патшасы шулай ук җирле үзидарәне сакларга, мөселман динен эзәрлекләмәскә вәгъдә итә («...ислам динен тотучы башкортларга беркайчан да башка дингә көчләмәскә сүз бирделәр һәм ант иттеләр»...). Шулай итеп, Мәскәү башкортларга җитди ташламалар ясады, бу, әлбәттә, аның глобаль мәнфәгатьләренә җавап бирде. Башкортлар, үз чиратында, хәрби хезмәтне үз хисабына үтәргә һәм казнасына ясак – җир салымы түләргә вәгъдә иттеләр.

Башкортларның үз теләкләре белән Россиягә кушылуы һәм жалованный грамоталар алуы турында старшина Кидрас Муллакаевның П. И. Рычковка хәбәр ителгән, соңыннан аның «История Оренбургская» китабында басылып чыккан хроникасында да әйтелә: ««...алар элек яшәгән җирләр генә түгел, Чулман елгасы артында һәм Ак Иделкәй янында яшәгән җирләр (аннан соң Ак елга дип аталган), башкортларга расланган, өстәвенә, алар хәзер яшәгән күп кенә җирләр дә бирелгән, күпләрнең жалованный грамоталары да шуны раслый». «Ырынбур топографиясе» китабында Рычков болай дип яза: «Башкорт халкы Россия подданствосына килде»[76].

Башкортлар белән Россия арасындагы үзенчәлекле мөнәсәбәтләр 1649 елгы «Соборное Уложение»дә чагылдырылган, анда башкортлардан мал-мөлкәтләрен тартып алу, патша ачуын чыгару куркынычы астында «…боярларга, окольничийларга, Дума кешеләренә, стольникларга, стряпчиларга һәм Мәскәү һәм шәһәрләрдән килгән морзаларга, һәм бояр балаларына һәм төрле дәрәҗәдәге рус кешеләренә һәртөрле җир сатып алу, һәм залогка алыштыру, күп елларга тапшырырга да, арендага да алу тыелган».

«Зур сызым китабы» буенча (1627): «... Ак Иделкәйдән түбәнрәк 40 чакрымда Чулманга Ык елгасы коя, ә Ык елгасы Самардан 200 чакрым ераклыктагы Самар елгасының өске ягыннан агып чыга, Ык елгасының озынлыгы 350 чакрым. Ак Иделкәй елгасының тамагыннан өскә һәм Уфа елгасы буйлап, ике яр буйлап һәм Урал тауларына кадәр һәм аннан да ерак, башкортлар яши...»[77]

1557 елдан 1798 елга кадәр, ике йөз елдан артык вакыт дәвамында, башкорт атлы полклары рус армиясе сафларында сугыша. Минин һәм Пожарский ополчениесе составында булган башкорт отрядлары 1612 елда Мәскәүне поляк интервентларыннан азат итүдә катнаша.

Башкортларның Польша һәм Рус-Швед сугышында катнашуы

Польша (1768–1772) һәм Швеция (1788–1790) белән сугышларда махсус оешкан Башкорт гаскәре һәм мөстәкыйль башкорт полклары катнаша. 1771 елның 8 октябрендә Екатерина II Дәүләт хәрби коллегиясенә «башкорт гаскәреннән... өч мең кеше» чакырырга һәм 1768 елның февраленнән Бар конфедерациясе гаскәрләренә каршы сугыш алып барган Россия армиясенә ярдәм итеп Польшага җибәрергә боера. Башкортларның гаскәр формированиесенең 10 өч йөзлек партиясе башында 7 волость старшинасы раслана: 3 – Себер даругасыннан, 2 – Нугай даругасынан, 2 – Казан даругасыннан, һәм 3 поход старшинасы (Нугай, Казан һәм Осинская даругаларыннан). Аларның һәрберсенә Рейнсдорп «башкорт телендә язылган» күрсәтмәләр белән мөрәҗәгать итә. Гаскәрне формалаштыру бик кыска вакыт эчендә була. 18 декабрьдә билгеләнгән маршрут буенча Уфадан 1 нче партия кузгала, аннан соң көн саен 23 декабрьгә кадәр 2нчедән 6нчыга кадәр командалар китә. Калганнары, күрәсең, ерак волостьлардан командировкага җибәрелгәннәрне көтеп булса кирәк, соңрак юлга чыктылар: 7 һәм 8 нче 25 һәм 30 декабрь, 9 һәм 10 нчы – 1772 елның 1 һәм 4 гыйнварында. Башкортлар Уфа янындагы җыелу пунктларына үз атларында, үз кораллары белән һәм үз киемнәрендә киләләр. Апрельдән августка кадәр гаскәр тулы составта генерал-поручик А. И. Бибиков командалыгында Россия гаскәрләрендә хезмәт итә. Башкорт атлы гаскәре шулай ук югары хәрәкәтчәнлеккә ия булган Бар конфедератларының партизан отрядларын тиз эзәрлекләү һәм тар-мар итү өчен бик кирәк була. Ул конфедератларның таркау отрядларын берләштерүгә һәм аларның Польша белән Литвадагы зур хәрби хәрәкәтләр районнарына үтеп керүенә комачаулый. Башкорт гаскәренең командующие генерал-майор кенәз А. А. Урусов була.

Башкорт күтәрелешләре

Явыз Иван исән чакта килешү шартлары үтәлгән, һәм ул, үзенең рәхимсезлегенә карамастан, башкорт халкы хәтерендә «ак патша» булып калган (баш. Аҡ батша). XVII гасырда хакимияткә Романовлар нәселе килгәч, Башкортстанда патшалык сәясәте шунда ук начар якка үзгәрә башлый. Патша хакимияте башкортларны үзләренең килешү шартларына тугрылыклы булуларына ышандырса да, чынлыкта үзләре аларны бозу юлына баса. Бу, беренче чиратта, башкорт җирләрен урлауда һәм аларда заставалар, төрмәләр, бистәләр, христиан монастырьлары, линияләр төзүдә чагыла. Үз җирләренең күпләп талануын, борынгы хокукларының һәм ирекләренең бозылуын күреп, башкортлар 1645, 1662–1664, 1681–1684, 1704–11/25 елларда баш күтәрәләр. Патша хакимияте баш күтәрүчеләрнең күп кенә таләпләрен канәгатьләндерергә мәҗбүр була. 1662–1664 еллардагы башкорт күтәрелешләреннән соң хөкүмәт тагын бер тапкыр рәсми рәвештә башкортларның җиргә биләмә хокукын раслый. 1681–1684 еллардагы күтәрелеш чорында – Ислам динен тоту иреге бирелә.

1704-11 еллардагы күтәрелештән соң (башкорт илчелеге императорга тугрылыклы булырга кабат 1725 елда гына ант итә) башкортларның биләмә хокукларын һәм аерым статусын раслый һәм суд процессы үткәрә. Ул башкортлардан каралмаган салымнар таләп иткән хөкүмәт «табышчылары» Сергеев, Дохов һәм Жихаревны вәкаләтләрен арттырган өчен хөкем итү һәм җәзалау белән тәмамлана. Канунсыз таләпләр күтәрелеш сәбәпләрнең берсе була. Баш күтәрүләр барышында башкорт отрядлары Самар, Сарытау, Әстерхан, Нократ, Тубыл, Казан (1708 ел) һәм Кавказ тауларына кадәр барып җитә (үзенең союздашлары – Кавказ таучылары һәм рус раскольник-казаклары белән Терск шәһәрен уңышсыз штурм ясаганда, 1704–1711 еллардагы башкорт күтәрелеше башлыкларының берсе Морат Солтан әсирлеккә алына һәм соңрак җәзалап үтерелә). Кеше һәм матди югалтулар бик зур була.

Башкортларның үзләре өчен иң авыр югалтулар 1735–1740 еллардагы күтәрелеш була, аның барышында Солтан-Гәрәй (Карасакал) хан итеп сайлана. Әлеге күтәрелеш барышында башкортларның күп кенә мирас җирләре тартып алына һәм йомышлы мишәрләргә бирелә[78]. Америка тарихчысы А. С. Доннелли исәпләвенчә, башкортлардан һәр дүртенче кеше һәлак була[79][80].

Икенче күтәрелеш 1755–1756 елларда башлана. Дини эзәрлекләүләр һәм җиңел ясакны (җирдән генә алынган һәм аларның җир хуҗалары статусын раслаган бердәнбер салым) бетерү, шул ук вакытта башкортлар үз өстенлеге дип санаган тозны бушлай чыгаруны тыю турындагы имеш-мимешләр сәбәп булган. Баш күтәрү бик яхшы планлаштырылган була, ләкин Бөрьян нәселе башкортларының үз вакытыннан алда күтәрелүе, вак түрә Брагинны үтерү аркасында өзелә. Шушы мәгънәсез һәм фаҗигале очрак аркасында, дүрт юлдагы башкортларның берьюлы, бу юлы мишәрләр, бәлки, татарлар, казакълар белән берлектә күтәрелү планы җимерелә. Бу хәрәкәтнең иң танылган идеологы Башкортстанның Себер юлы ахуны, мишәр Габдулла Галиев (Батырша) була. Әсирлектә Батырша мулла императрица Елизавета Петровнага үзенең атаклы хатын яза. Ул башкорт күтәрелешләренең сәбәпләрен анализлауның кызыклы үрнәге булып безнең көннәргә кадәр килеп җиткән. Күтәрелешне бастыру вакытында баш күтәрүдә катнашучыларның кайберләре Кыргыз-Кайсак Урдасына күчеп китә[78].

Емельян Пугачевның 1773–1775 еллардагы Крестьян сугышында катнашуы соңгы зур башкорт күтәрелеше дип санала: бу күтәрелеш җитәкчеләренең берсе Салават Юлаев халык хәтерендә кала һәм башкорт милли каһарманы булып санала.

Башкорт гаскәре

Төп мәкалә: Башкорт гаскәре  [рус.] (тат.

XVIII гасырда патша хөкүмәте тарафыннан башкортларга карата үткәрелгән реформаларның иң әһәмиятлесе 1865 елга кадәр гамәлдә булган идарә итүнең Кантон системасын кертү була. 10 (21) апрель 1798 указы буенча төбәкнең башкорт һәм мишәр халкы хәрби-йомышлы сословиегә күчерелә һәм Россиянең көнчыгыш чикләрендә чик буе хезмәтен үтәргә йөкләмә ала[81]. Административ яктан кантоннар төзелә. Урал аръягы башкортлары 2 нче кантон (Екатеринбург һәм Шадрин өязләре), 3 нче кантон (Троицк өязе) һәм 4 нче кантон (Чиләбе өязе) составына керә. 2 нче кантон – Пермь губернасында, 3 нче һәм 4 нче кантон Ырынбур губернасында була. 1802–1803 елларда Шадрин өязе башкортлары мөстәкыйль 3 нче кантонга бүлеп чыгарыла. Шул уңайдан кантоннарның тәртип номерлары да үзгәрә. Элеккеге 3 нче кантон (Троицк өязе) – 4 нче, ә элеккеге 4 нче кантон (Чиләбе өязе) – 5 нче була.

undefined
undefined
undefined

1830 елларда Кантон идарәсе системасына зур үзгәрешләр ясала. Төбәкнең башкорт һәм мишәр халкыннан 17 кантонны үз эченә алган Башкорт-мишәр гаскәре оештырыла. Соңгылары попечительлекләргә берләштерелә. 2 нче (Екатеринбург һәм Красноуфимск өязләре) һәм 3 нче (Шадрин өязе) кантоннары башкортлары һәм мишәрләре беренче, 4 нче (Троицк өязе) һәм 5 нче (Чиләбе өязе) кантоннары үзәкләре Красноуфимск һәм Чиләбедә булган икенче попечительлеккә кергәннәр. 1855 елның 22 февралендәге «Башкорт-мишәр гаскәренә типтәрләрне һәм бобыльләрне кушу турында»гы закон нигезендә типтәр полклары Башкорт-мишәр гаскәренең Кантон системасына кертелә. Соңрак «Башкорт-мишәр гаскәрен моннан ары Башкорт гаскәре дип атау турында. 1855 елның 31 октябре» закон белән исеме Башкорт гаскәренә үзгәртелә.

undefined

Казакъ җирләре Россиягә кушылу белән Башкортстан империянең бик күп эчке өлкәләренең берсенә әверелә һәм башкортларны чик буе хезмәтенә җәлеп итү кирәклеге бетә.

1863 елның 14 маенда башкортларның хокукый хәлен билгеләүче һәм ныгытучы «Башкортлар турында нигезләмә» кабул ителә. Нигезләмә нигезендә Башкорт гаскәре юкка чыгарыла, кантоннар һәм тирмәләр үзгәртеп корыла һәм эреләнә. 808 авыл һәм 130 волость җәмгыяте төзелә, аларда башлыча бай башкортлар староста һәм старшина була.

1865 елның 2 июлендә Дәүләт Советының «Башкортлар белән идарә итүне хәрбидән гражданлык ведомствосына тапшыру турында» югары расланган фикере кабул ителә. Башкортлар тулысынча хәрбидән гражданлык ведомствосына күчә, гражданлык һәм кайбер җинаять эшләре гомумгражданлык судларында, халыкның гореф-гадәтләре һәм шәригать канунары буенча хәл ителә ала.

Башкортларның 1812 елгы Ватан сугышында катнашуы

1812 елгы сугышта һәм 1813–1814 еллардагы чит ил походларында барлыгы 20 биш йөзлек башкорт полкы катнаша. Моннан тыш, башкортлар армиягә 4139 ат һәм 500 000 сум акча бүлеп бирә. Кенәз Кудашев отряды составында килеп җиткән Башкорт атлы гаскәре Кремльне шартлавыннан коткара[82][83].

undefined
undefined
undefined
undefined

Германиядә рус армиясе составында чит илгә поход вакытында Веймер шәһәрендә башкорт сугышчылары белән бөек немец шагыйре Гёте очраша. Башкортлар аңа уклы җәя бүләк итә. Тугыз башкорт полкы Парижга килеп керә. Французлар башкорт сугышчыларын «Төньяк амурлар» дип йөртә»[84]. 1812 елгы Ватан сугышы башкорт халкы хәтерендә «Баик», «Кутузов», «Эскадрон», «Кахым турә», «Любизар» кебек халык җырларында сакланып калган. Соңгы җыр чын фактка нигезләнгән: сугышта күрсәткән батырлыклары өчен рус армиясе башкомандующие М. И. Кутузов башкорт сугышчыларына: «любезники, молодцы», – дип рәхмәт әйткән. Сугышта катнашучылар «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» һәм «1812–1814 еллар сугышы истәлегенә» көмеш медальләре белән бүләкләнәләр.

Башкортстан Республикасы төзелүе

Төп мәкалә: Башкорт милли хәрәкәте  [рус.] (тат.

1917 елгы инкыйлаблардан соң Бөтенбашкорт корылтайлары (съездлары) уза, аларда федератив Россия составында милли республика төзү кирәклеге турында карар кабул ителә. Нәтиҗәдә, 1917 елның 15 ноябрендә Башкорт өлкә (Үзәк) Шурасы (совет) башлыча башкорт халкы яшәгән территорияләрдә Ырынбур, Пермь, Самар, Уфа губерналары территориаль-милли автономиясе – Башкурдистан төзелүен игълан итә.

undefined
undefined

1917 елның декабрендә барлык милләтләр төбәгенең халык мәнфәгатьләрен яклаучы III Бөтенбашкорт (оештыру) съезды делегатлары бертавыштан Башкурдистан милли-территориаль автономиясе (республикасын) игълан итү турында башкорт өлкә шурасының (Фәрмән № 2) карарын раслау өчен тавыш бирәләр. Съездда Башкурдистан хөкүмәте, предпарламент – Кесе-Корылтай һәм башка хакимият һәм идарә органнары оештырыла, шулай ук алдагы гамәлләр турында карарлар кабул ителә.

1919 елның мартында Россия эшче-крестьян хөкүмәтенең Башкорт хөкүмәте белән килешүе нигезендә Башкорт Совет Республикасы оештырыла.

1990 елның 11 октябрендә республиканың Югары Советы тарафыннан дәүләт суверенитеты турында Декларация игълан ителә. 1992 елның 31 мартында Башкортстан Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары һәм аның составындагы суверен республикаларның дәүләт хакимияте органнары арасында вәкаләтләр һәм эшләр бүлешү турында Федератив шартнамәгә кул куя. Ул Башкортстан Республикасы һәм Россия Федерациясе мөнәсәбәтләренең шартнамә нигезендә булын билгели.

Ыру-кабилә оешмасы

Төп мәкалә: Башкорт кабиләләре  [рус.] (тат.

Башкортларның ыру-кабилә оешмасы – башкорт җәмгыятенең генеалогик туганлыкка нигезләнгән традицион структурасы. Ярымкүчмә, терлекчелек культура тибы өстенлек иткән шартларда оеша, гореф-гадәтләр һәм тарихи-мәдәни традицияләр белән бәйле була.

Төп ыру-кабилә атрибутлары булып тамга, оран, онгон санала. Тарихи вакыйгалар шәҗәрәдә теркәлә. Кабиләнең башлыгы бәй була. Үзидарә органнары булып халык җыеннары (корылтайлар, җыеннар) һәм Аксакаллар советлары санала.

XVIII–XIX гасырларда ыруг-кабилә оешмасы башкортларның иҗтимагый тормышында үзенең әһәмиятен югалта һәм алга таба бары тик традицияләр аркасында гына яшәвен дәвам итә.

Этногенез

Төп мәкалә: Башкортларның этногенезы  [рус.] (тат.

Этнологиядә археография, археология, антропология, чагыштырма-тарихи тел белеме материаллары нигезендә башкортларның килеп чыгышы турында фин-угор, төрки һәм Иран теорияләре барлыкка килә.

Башкортларның формалашу тарихында җиде тарихи-этнографик катлам аерып күрсәтелә:

  1. борынгы башкорт катламы (бөрьян, уран, үсергән һ.б.),
  2. иртә фин-угор-самодий катламы (сызгы, терсәк, уваныш, үпәй һ.б.),
  3. болгар-маҗар катламы (бүләр, танып, юрмат һ.б.),
  4. угыз-кыпчак катламы (әйле һ.б.),
  5. кыпчак катламы (канлы, кошсы, кыпсак, мең һ.б.),
  6. нугай катламы (нугай-бөрьян, нугай-юрмат һ.б.),
  7. Идел-Урал төбәге һәм Урта Азия халыклары (казакълар, татарлар һ. б.) белән этник бәйләнешкә бәйле катлам.

Этнографик төркемнәр

Урнашу һәм этник тарих процессында башкортларның төп этнографик төркемнәре барлыкка килә[85][86].

  • Төньяк-көнчыгыш (әйле, бадрак, бикатин, бишул, дуван, калмак, катай, кошсы, кувакан, кудей, кумрук, морзалар, салъют, сызгы, сынрән, сырзы, табын, терсәк, үпәй).
  • Төньяк-көнбатыш (байлар, балыкчы, бүләр, гайнә, гәрә, дуванәй, елан, ельдәк, еней, ирәкте канлы, каршин, кыргыз, таз, танып, уваныш, ун, уран, юрмы).
  • Көньяк-көнчыгыш (җөрьян, кыпсак, тамьян, тангаур, үсергән, юрмат).
  • Көньяк-көнбатыш (мең).

Антропология

Гомумән алганда, башкортлар европеоид һәм монголоид расалар арасында арадаш урында торалар. Антропологик тикшеренүләр нәтиҗәсендә башкортларның дүрт төп антропологик тибы аерып чыгарылган: ачык, европеоид, субурал, понтий, көньяк себер[87].

Төбәкнең борынгы халкы һәм хәзерге башкортлар буенча краниологик мәгълүматларны чагыштырып анализлау нәтиҗәсендә беренче өч антропологик типның иң борынгылары булуы ачыклана[88]. Европеоид тип Көньяк Урал буенда неолит, бронза гасыры, иртә тимер гасыры дәверләрендә өстенлек итә. Субурал тибы пьянобор культурасы, бахмут культурасы халкына хас; понтий тибы – савромат культурасы, сармат культурасы халкына хас. Көньяк себер антропологик тибы башкортлар составында шактый соң барлыкка килгән һәм IX–XII йөзләрдәге төрки кабиләләр һәм XIII–XIV йөзләрдәге кыпчаклар белән тыгыз бәйләнгән. Шулай ук башкортлар составында булган памир-ферган, каспий аръягы раса типлары Евразиянең һинд-иран һәм төрки күчмәләре белән бәйле[89].

Генетика

Башкортларның Y-хромосомаларының төп өлеше Көнчыгыш Европада, Иранда һәм Һиндстанда киң таралган R1b-M269 и R1b-M73 (47,6 %), R1a (26,5 %) һәм Көнчыгыш Европа һәм Себернең бөтен төньягында киң таралган N1a1 (17 %) гаплогруппаларга карый. Азрак ешлык белән J2, C, O, E1b, G2a, L, N1a2, I, T гаплогруппалары очрый[90]. R1b-Z2106 гаплогруппасы башкортларның бөрьән һәм гайнә ыругларында өстенлек итә (87 %), канглы кланында G1 гаплогруппасы өстенлек итә (60%), енәй кланында N3 гаплогруппасы өстенлек итә (61%, 44% N3a2 «көнчыгыш себер» тармагына туры килә). Елан кланында генофондның өч чиреге N гаплогруппасына туры килә (37% Көнчыгыш Европа төньягының күп популяцияләренә хас N3a4 тармагына туры килә,), уран кланында N3a4 ешлыгы 90 % ка кадәр җитә. Унларның бөтен генофонды R1a гаплогруппасыннан тора, R1a кланының балыксы 77 % ка җитә. Мең кланы генофондында N3a «Төньяк Азия» гаплогруппасы 34 % тәшкил итә, ә N3a4-Z1936 субварианты 29 % ка җитә, миналыларда R1a1a* гаплогруппасы 22% тәшкил итә, «Үзәк Азия» C2*-M217(хМ48) гаплогруппасы 16% тәшкил итә, J2 һәм G2 «Алгы Азия» гаплогруппалары 10 %[91][92][93].

undefined

МтДНК гаплогруппаларының төп өлеше (60,8 %) Көнбатыш Евразия линияләрнә (H, U, HV1, J, T, V, I, W), 39,2% – Көнчыгыш Евразия линияләренә (A, B, C, D, F, G, N, M, Y) карый. G, D, С, Z һәм F линияләренең югары ешлыгы башкортларның этногенезында Себер һәм Үзәк Азия компонентларының сизелерлек катнашуын күрсәтә. Ләкин икенче яктан, Европа һәм Якын Көнчыгыш өчен үзенчәлекле мтДНК линияләренең таралу дәрәҗәсе дә зур күрсәткечләргә җитә[94][95][96].

Башкорт мәдәнияте

Традицион шөгыльләр һәм һөнәрләр

Төп мәкалә: Башкортларның хуҗалыгы  [рус.] (тат.

Элек башкортларның төп шөгыле ярымкүчмә (йәйләү) терлекчелек булган, ул игенчелек, аучылык, кортчылык, умартачылык, кошчылык, балыкчылык, җыючылык һ. б. белән берләштерелгән. Һөнәрләрдән тукучылык, киез туку, келәмнәр, шәлләр җитештерү, чигү, күн эшкәртү, агач, металл белән эш итү кулланылган. Башкортлар тимердән ук, сөңге очлары, пычак, ат җигү элементлары җитештерү белән шөгыльләнгәннәр[97]. Кургаштан уклар һәм мылтыклар өчен ядрәләр койганнар. Башкортларның үз тимерчеләре һәм зәркәнчеләре булган. Көмештән асылташлар, хатын-кызларның түшлек һәм баш киемнәре өчен бизәнү әйберләре ясаганнар. Металл эшкәртү җирле чималга нигезләнгән[98]. Металлургия һәм тимерчелек эше халык күтәрелешләреннән соң тыю астына эләгә. Рус тарихчысы М. Д. Чулков үзенең «Россия коммерциясенең тарихи тасвирламасы» (1781–1788 еллар) дигән хезмәтендә болай дип яза: «Элекке елларда башкортлар бу рудадан иң яхшы корычны кул мичләрендә эреткәннәр, ә 1735 елдагы фетнәдән соң бу эш аларга рөхсәт ителмәгән». Санкт-Петербургтагы тау училищесын, Россиядә беренче югары тау-техник уку йортын, башкорт руда сәнәгате эшмәкәре Исмәгыйль Тасимов төзергә тәкъдим итә.

Торак һәм көнкүреш

Төп мәкалә: Башкорт милли йорты  [рус.] (тат.

XVII–XIX гасырларда башкортлар ярымкүчмә хуҗалыктан тулысынча игенчелеккә һәм утрак тормышка күчәләр, чөнки күп кенә җирләрне Үзәк Россиядән һәм Идел буеннан күчеп килгән кешеләр биләп тора. Көнчыгыш башкортлар арасында әле өлешчә ярымкүчмә тормыш рәвеше сакланып калган була. Авылларның соңгы, берәм-берәм җәйләүгә чыгулары 1920 елларда билгеләнә. Башкортларда төрле типтагы тораклар булган. Аеруча бура (агач), балчык кирпеченнән (саман) төрләре өстенлек итә. Көнчыгыш башкортларда җәйләүдә киез тирмә таралган булган.

undefined

Аш–су

Төп мәкалә: Башкортларның аш-суы  [рус.] (тат.

Ярымкүчмә тормыш рәвеше башкортларның үзенчәлекле мәдәниятен, гореф-гадәтләрен һәм аш-суын формалаштыруга ярдәм итә: авылларда кышлау һәм җәйге күчмә җирләрдә яшәү рационга һәм ризык әзерләү мөмкинлекләренә төрлелек кертә.

Башкорт ашлары классик тәмләткечләрнең аз булуы белән аерылып тора: кара һәм кызыл борыч кына кулланыла. Башкорт ризыкларының үзенчәлеге булып барлык кайнар ризыкларда һәм кабымлыкларда ит муллыгы тора. Башкортларның ат казылыгы «казы»га һәм ат маена булган мәхәббәте аерым игътибарга лаек: башкортлар ат итен калын май кисәкләре һәм әче корт (әче сөт продукты) салынган шулпа белән ашарга яраталар.

undefined

Күчмә тормыш рәвеше бик күп озак саклана торган продуктлар формалашуга китергән. Башкорт милли ризыкларының төп массасын кайнатылган, киптерелгән һәм какланган ат ите, сарык ите, сөт продуктлары, киптерелгән җиләкләр, киптерелгән бөртеклеләр, бал тәшкил итә. Мисал өчен әйтик: казы (ат колбасасы), какланган ит, пастила, кымыз, сейәле һары май (чияле сары май), муйыл майы (шомырт мае), корот (корот), эремчек һәм әйрән кебек ризыклар – болар барысы да җәйге эсседә дә чагыштырмача озак саклана һәм аларны үзең белән юлга алып бару уңайлы. Кымыз нәкъ менә юлда әзерләнгән дип санала – бия сөте салынган савыт ияргә бәйләнгән һәм көн дәвамында тибрәнгән.

undefined

Әйран, буза, казы, катлама, кымыз, манты, үрә, умач ашы һәм башка бик күп ризыклар Урал тауларыннан алып Ерак Көнчыгышка кадәр күп халыкларның милли ризыклары булып санала.

undefined

Традицион башкорт ризыгы бишбармак пешкән ит һәм салмадан әзерләнә, суган белән яшел үлән тәмләткечләре мул итеп сибелә һәм корот белән тәмләтелә. Бу башкорт кухнясының тагын бер сизелерлек үзенчәлеге: ашамлыкларга еш кына сөт ризыклары бирелә – коротсыз яки катыксыз (кефирсыз) табыннар бик сирәк була. Башкорт кухнясының күпчелек ризыклары туклыклылыгы һәм әзерләүнең гадилеге белән аерылып тора.

Кымыз – башкортларның милли эчемлеге. Тәмле кымыз ясау сәләте элек-электән бәяләнгән һәм буыннан-буынга тапшырылган. Кымыз өчен атларның махсус токымнары өстенлек ала. Кымыз яңа ясалган килеш кулланыла, югыйсә ул бик тиз әчи һәм үзенең дәвалау сыйфатларын югалта. Анда аз күләмдә алкоголь бар.

undefined

Хәзерге башкорт ашлары традицион башкорт кухнясының бөтен үзенчәлеген саклап калдылар һәм аны тулыландырдылар, азык-төлек ассортиментын һәм табын әзерләүне төрлеләндерделәр. Заманча ризыкларның мул һәм зиннәтле булуына карамастан, традицион ризыклар башкорт кухнясында һәм бәйрәм өстәлендә аерым урын алып тора. Башкортларның бер генә бәйрәм өстәле дә бишбармак, казы, хөрпә, бөккән, баурсак яки чәкчәктән башка үтми.

Милли кием һәм бизәнү әйберләре

Башкортларның традицион киемнәре яшькә һәм конкрет төбәккә карап шактый үзгәреп тора. Киемнәрне сарык тиресеннән, өйдә тукылган һәм сатып алынган тукымалардан теккәннәр. Мәрҗән, сәйлән, кабырчык, тәңкәләрдән төрле хатын-кыз бизәнү әйберләре киң таралган булган. Болар – күкрәкчәләр (яға, һаҡал), иңбаш бизәнү әйберләре – бәйләвечләр (эмейҙек, дәғүәт), төрле асылташлар, чулпы, беләзек, алкалар.

undefined

Хатын-кызларның баш киемнәре элек бик күптөрле булган, болар –чепчасыман [Кашмау|ҡашмау], кызларның башлыгы таҡыя, мехлы ҡама бүрек, күп составлы кәләпүш, еш кына чигү белән бизәлгән сөлгесыман таҫтар. Бик матур итеп бизәлгән баш каплавы ҡушъяулыҡ. Ир-атлар арасында: мех бүрек-колакчыннар (ҡолаҡсын), төлке бүрекләр (төлкө ҡолаҡсын), ак тукымадан эшләнгән башлыклар (көләпәрә), түбәтәй, киез эшләпәләр.

Көнчыгыш башкортларының оригиналь аяк киеме: ҡата һәм сарыҡ, күн башлар һәм тукыма куныч, чуклы бәйләвечләр. Ҡата һәм хатын-кыз сарыҡлары арткы ягында аппликация белән бизәлгән. Бөтен җирдә читек (ситек), һәм чабата (сабата) (кайбер көньяк һәм көнчыгыш төбәкләрдән тыш) таралган булган.

Ир-ат һәм хатын-кыз киемнәренең мәҗбүри атрибуты булып киң адымлы чалбар саналган. Хатын-кызларның өске киеме бик матур. Бу еш кына тәңкәләр, позументлар, аппликация һәм бераз чигү белән бизәлгән халат елән, аҡ саҡман (өстәвенә, ул еш кына баш япма булып та хезмәт иткән), чигүләр белән бизәлгән һәм кырыйлары тәңкәләр белән тегелгән җиңсез камзуллар. Ир-ат казакиннары һәм чикмәннәр (саҡман), ярымкафтаннар (бишмәт). Башкорт ир-ат күлмәге һәм хатын-кыз күлмәкләре, гәрчә алар чигү, тасмалар белән бизәлгән булсалар да, өслеге буенча рус күлмәгеннән бик нык аерылып торган. Көнчыгыш башкорт хатын-кызларында күлмәк итәкләрен аппликация белән бизәү киң таралган булган. Билбаулар бары тик ирләр киеме детале генә булган. Йоннан тукылган (озынлыгы 2,5 м га кадәр), каешлы, махсус тукымадан һәм бакыр яки көмеш пряжкалы билбаулар булган. Каешның уң ягына һәрвакыт турыпочмаклы зур күн сумка (ҡаптырга яки ҡалта), ә сул ягына күн белән тышланган агач кынылы пычак (бысаҡ ҡыны) эленгән була.

Халык бәйрәмнәре, гореф-гадәтләре һәм йолалары

Туй бәйрәменнән тыш, дини (мөселман) бәйрәмнәр билгеле: Ураза бәйрәме, Корбан бәйрәме, Мәүлид һәм башкалар, шулай ук халык бәйрәмнәре – язгы кыр эшләре тәмамлану бәйрәме – Сабан туе һәм Карга туе, башка бәйрәмнәр – кәкүк сәйе, җыен (йыйын).

Милли спорт төрләре һәм халык уеннары

Башкортларның милли спорт төрләренә: көрәш, җәядән ату, сөңге һәм ау кинжалын ыргыту, ат чабышы һәм йөгерү, аркан тарту һәм башкалар керә. Ат спорты төрләре арасында байга, джигитовка, ат чабышлары популяр. Башкортстанда ат спорты буенча халык уеннары популяр: аузарыш, кот-алыу, күк-бүре, кыз кыуыу. Спорт уеннары һәм ярышлары башкортларның физик тәрбиясенең аерылгысыз өлеше булып тора һәм күп гасырлар дәвамында халык бәйрәмнәре программасына керә[99].

Халык җырлары, музыка һәм биюләр

Башкорт халык иҗаты төрле һәм бай. Ул төрле жанрлардан тора, алар арасында каһарманлык эпосы, бәетләр, әкиятләр һәм җырлар бар. Авыз иҗатының иң борынгы төрләреннән берсе – кубаир була. Башкортлар арасында шагыйрь һәм композитор сәләтен берләштергән җырчы-импровизатор – сәсәннәр еш очрый.

Җыр жанрлары арасында халык җырлары (йырҙар), йола җырлары (сеңләнү) очрый. Көйләренә карап, башкорт җырлары озын көй һәм кыска көй җырларына бүленә, аларда бию (бейеү көй), такмак (таҡмаҡ) аерылып тора.

Башкортларда бугаз белән җырлау традициясе бар – үзләү.

Башкортларның җыр иҗаты белән беррәттән музыка да үсеш алган. Музыка кораллары арасында кубыз һәм курай аеруча киң таралган. Кайбер урыннарда өч кыллы думбыра музыка коралы очрый.

Башкорт биюләре үзенчәлеге белән аерылып тора. Биюләр һәрвакыт җыр яки курай тавышлары астында еш ритм белән башкарыла. Анда катнашучылар кул чабып такт сугалар һәм ара-тирә: «Әйе!» дип әйтеп куялар.

Мифология һәм эпослар

Төп мәкаләләр: Башкорт мифологиясе  [рус.] (тат. һәм Башкорт эпосы  [рус.] (тат.

Башкортларның «Урал батыр», «Акбузат» исемле эпик әсәрләрендә һинд-иранлыларның һәм борынгы төркиләрнең борынгы мифологиясе катламнары сакланган һәм аларның Гыйльгамеш дастаны, Ригведа, Авеста белән уртак яклары бар. Шулай итеп, «Урал-батыр» эпосы, тикшеренүчеләр фикеренчә, үзендә өч катламны берләштерә: архаик шумер, һинд-иран һәм борынгы төрки мәҗүси[100]. «Урал батыр» ның кайбер мотивлары һәм образлары башка башкорт эпосларында да очрый («Зәятүләк белән Хыухылу», «Күнгер-буга», «Алпамыша», «Кузыйкурпяс белән Маянхылу»), ә «Акбүзат» һәм «Бабсак белән Күсәк» эпослары, «Урал батыр» сюжет линиясен дәвам итеп, бердәм башкорт эпик хикәяләре циклын тәшкил итә.

Әдәбият

Төп мәкалә: Башкорт әдәбияты

Башкорт әдәбияты тамырлары белән бик борынгы заманнарга барып тоташа. Чыганаклар борынгы төрки рун һәм Орхон-Енисей язмалары тибындагы язма һәйкәлләргә, XI гасырның төрки телендәге кулъязма әсәрләренә һәм борынгы болгар шигъри һәйкәлләренә (Кол Гали һ. б.) карый. XIII–XIV гасырларда башкорт әдәбияты көнчыгыш әдәбияты буларак формалаша. Шигърияттә традицион жанрлар – газәл, мәдхия, касидә, дастан, канунлаштырылган поэтика өстенлек итә. Башкорт шигърияте үсешендә иң характерлысы – аның фольклор белән тыгыз бәйләнеше.

XVIII гасырдан XX гасыр башына кадәр башкорт әдәбиятының үсеше Баек Айдар (1710–1814), Шәмсетдин Зәки (1822–1865), Гали Сокорой (1826–1889), Мифтахетдин Акмулла (1831–1895), Мәҗит Гафури (1880–1934), Сафуан Якшыгулов (1871–1931), Давыт Юлтый (1893–1938), Шәехзадә Бабич (1895–1919) һәм башка бик күпләр исемнәре һәм иҗаты белән бәйле.

Театр сәнгате

Төп мәкаләләр: Башкортстан театрлары һәм Башкорт операсы  [рус.] (тат.

XX гасыр башында Башкортстанда үзешчән театр коллективлары гына була. Беренче профессиональ театр 1919 елда Башкорт АССР оешу белән бер үк вакытта диярлек ачыла. Ул хәзерге М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры иде. 1930 елларда Уфада тагын берничә театр барлыкка килә: курчак театры, опера һәм балет театры. Соңрак дәүләт театрлары Башкортстанның башка шәһәрләрендә дә ачыла.

Мәгариф һәм фән

Төп мәкаләләр: Башкортостанда мәгариф  [рус.] (тат. һәм Башкортостанда фән  [рус.] (тат.

1860-еллардан алып XX гасыр башына кадәрге тарихи чорны башкорт мәгърифәте дәвере дип атарга мөмкин. Ул чорда башкорт мәгърифәтенең иң күренекле эшлеклеләре: М. Бекчурин, М. Куватов, Г. Кииков, Б. Юлуев, Г. Сокорой, М. Өметбаев, Акмулла, М.-Г. Корбангалиев, Р. Фәхреддинов, М. Баишев, Ю. Бикбов, С. Якшыгулов һ. б. була.

XX гасыр башында Әхмәтзәки Вәлиди Тоган, Габделкадир Инан, Галимҗан Таган, Мөхәммәтша Бурангулов кебек башкорт мәдәнияте һәм фән эшлеклеләре формалаша.

Дин

Төп мәкаләләр: Башкортстанда ислам  [рус.] (тат. һәм Башкортстанда диннәр  [рус.] (тат.

X гасырдан башкортлар арасында ислам тарала. Аббасид хәлифәсе әл-Мөкадир илчелеге сәркатибы Ибн Фадлан 921 елда Идел буе болгарларына илчелектә бер мөселман дин әһеле булуы турында язган.

Mosque in the Bashkir village Yakhino (1910).jpg
undefined

Дин буенча башкортлар сөнни юнәлештәге мөселманнар.

Идел буе Болгарында ислам дине урнашу белән (922 елда) ул башкортларда да тарала. Дим елгасы буенда яшәүче башкортларының мең кабиләсе шәҗәрәсендә «мөселман диненең нәрсә икәнен белер өчен, үз халкыннан Болгарга тугыз кеше җибәрәләр» диелә. Хан кызының савыгуы турындагы риваятьтә әйтелгәнчә, болгарлар «үзләренең табигин-шәкертләрен башкортларга җибәргәннәр. Шулай итеп, ислам дине Агыйдел, Ык, Дим, Танып үзәннәрендәге башкортлар арасында тарала».

Зәки Вәлиди гарәп географы Якут әл-Хәмәвинең Халбәдә 1220 елларда Маҗарстаннан укырга килгән бер төркем башкорт студентларын очратуы турындагы хәбәрен китерә. Алар борынгы заманнарда, Маҗарстанга күчеп киткәнче үк, Болгар иленнән җиде мөселманның ата-бабалары янына килүе турында сөйлиләр. Бу мөселман-вәгазьчеләр башкортлар арасында урнашып, аларны исламга күчергәннәр.

Башкортлар арасында исламның тулысынча раслануы 1320–1330 елларда була һәм ул Алтын Урда ханы Үзбәк исеме белән бәйле. Ул исламны Алтын Урданың дәүләт дине итеп раслаган.

1320 елларда башкортлар арасында булган маҗар монахы Иоганка исламга фанатик рәвештә бирелгән башкорт ханы турында яза[101].

Башкортстанда ислам дине кертелүнең иң борынгы дәлилләренә Чишмә бистәсе янындагы һәйкәл хәрабәләре керә. Аның эчендә: «Биредә, һиҗри 739 елда, мөхәррәм аеның 7 көнендә, ягъни 1339 елда вафат булган Измәрбәк улы Хөсәенбәк ята» дип язылган гарәп язулы таш ята. Шулай ук исламның Көньяк Уралга Урта Азиядән дә үтеп керүе турында дәлилләр бар. Мәсәлән, Башкортстанның Урал аръягында, Иске Бәйрәмгол (Әүшкүл) авылы тирәсендәге Әүштау тавында (хәзерге Учалы районында) XIII гасырга караган ике борынгы мөселман миссионерының кабере сакланган.

Тел һәм язу

Төп мәкаләләр: Башкорт теле һәм Башкорт язма мирасы  [рус.] (тат.

Милли тел – башкорт теле. Төрки телләрнең кыпчак төркеменә карый. Төп диалектлары: көнчыгыш, төньяк-көнбатыш һәм көньяк. Тарихи Башкортстан территориясендә таралган.

undefined

2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу буенча башкорт теле 1 133 339 башкортлар өчен туган тел булып тора (туган телләрне күрсәткән башкортларның гомуми саныннан 71,7%). 230 846 башкорт (14,6%) татар телен туган тел дип атаган. 216 066 башкорт өчен туган тел булып рус теле тора (13,7%)[23].

Борынгы заманда башкорт кабиләләре борынгы төрки язуны кулланганнар. X гасырда башланган һәм берничә гасырга сузылып ислам дине кабул ителгәннән соң, башкортлар гарәп язуыннан файдалана башлыйлар. Бу язу нигезендә төркиләрнең язма-әдәби теле һәм аның Идел буе төркиләре җирле варианты барлыкка килә, бу телдә XIII гасырдан XX гасыр башына кадәр язганнар[102][103][104].

XIX гасыр уртасыннан милли башкорт язуы формалаша башлый. 1923 елда гарәп графикасы нигезендә әлифба раслана. 1929 елда латин графикасы нигезендә башкорт әлифбасы барлыкка килә (яңалиф). 1940 елда кириллица нигезендә әлифба кертелә. Башкорт теленең хәзерге әлифбасы 42 хәрефтән тора.

Демография

Халык саны һәм урнашу

Төп мәкалә: Башкортларның урнашуы  [рус.] (тат.

Дөньядагы башкортлар саны – якынча 1,6 млн кеше. 2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча Россиядә 1 584 554 башкорт яши, шулардан 1 172 287 кеше Башкортстанда[105]. Башкортлар Башкортстан Республикасы халкының 29,5% тәшкил итә [106].

undefined
undefined
undefined

Башкортстан Республикасыннан тыш, башкортлар Россия Федерациясенең барлык субъектларында, шулай ук якын һәм ерак чит илләрдә яши. Хәзерге вакытта барлык башкортларның өчтән бере республикадан читтә яши.

Халык миграциясе, күченү хәрәкәтләре, административ-территориаль бүленеш нәтиҗәсендә Урал аръягы башкортлары, иргиз-камелик башкортлары, Чулман-Ык башкортлары, Ырынбур башкортлары, Пермь башкортлары этник төркемнәре формалаша[107].

Башкортлар Казакъстанда – 17 263 кеше (2009), Украинада – 4 253 (2001), Төрекмәнстанда – 3 820 (1995), Үзбәкстанда – 3 707 (2000), Кыргызстанда – 1 111 (2009)[108], Белоруссиядә — 607 (2009)[109], Латвиядә — 230 (2020)[110], Таҗикстанда — 143 (2010)[111], Эстониядә — 112 (2011)[112], Литвада — 84 (2011), Маҗарстанда, Германиядә, Кытайда, Төркиядә, Япониядә һ. б. чит илләрдә яши.

Халык санын алу мәгълүматлары буенча башкортлар саны (кеше):
Советлар Союзы Россия империясе, РСФСР, Россия Башкортстан АССР, Башкортостан Татарстан АССР, Татарстан Чиләбе өлкәсе Уфа губернасы Ырынбур губернасы Ырынбур өлкәсе Курган өлкәсе Пермь крае Свердловск өлкәсе Мәскәү ХМАО ЯНАО Төмән өлкәсе
1865[113][114] — н.д. — — — 619 732 206 895
1897 — 1 321 363 — — — 899 910 254 561
1912-1913[115][116] — н.д. — — — 846 413 н.д.
1917[114][115] — н.д. — — — н.д. 290 541
1920[117] — 1 402 368 371 884 — 807 213 346
1926 713 693 712 366 625 845 1 752 — — 15 081
1939 843 648 824 679 671 188 931 70 358 — —
1959 989 040 953 801 737 711 2 063 88 480 — —
1970 1 239 681 1 180 913 892 248 2 888 117 537 — —
1979 1 371 452 1 290 994 935 880 9 256 133 682 — —
1989 1 449 157 1 345 273 863 808 19 106 161 169 — —
2002 — 1 673 389 1 221 302 14 911 166 372 — —
2010 — 1 584 554 1 172 287 13 726 162 513 — — 46696 12257 32730 31 183 6609 35 428 8 297 2680
2020[118] — 1 571 879 1 268 806 11 029 128 071 — — 36181 8026 16105 17286 5715 29 717 6 111 3001

Гаилә

Бөтенроссия халык санын алу-2010 мәгълүматлары буенча башкортларда этник яктан бертөрле һәм этник яктан катнаш гаилә парлары
Гаилә күзәнәкләре саны Милли чыгышы
хатыны һәм ире — башкортлар		 Милли чыгышы
ире — башкорт		 Милли чыгышы
хатыны — башкорт		 Этник катнаш
парлар өлеше, %
Башкортстан Республикасы 207242 125175 38256 43811 39,6
Россия Федерациясенең калган төбәкләре 94158 30827 28938 34392 67,3
Россия Федерациясе 301400 156002 67194 78204 48,2

2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматлары буенча, башкортларда этник яктан бертөрле парларның өлеше 51,8%, ә этник яктан катнаш парларның өлеше 48,2% тәшкил итә. Шул ук вакытта башкортлар өчен катнаш никахларның күпчелеге (якынча 60 %) башкортлар өчен мәдәни һәм конфессиональ кардәш булган татар халкы вәкилләре белән төзелә[119]. Катнаш гаиләләрнең таралуы нигезендә руслар һәм башка милләтләр арасындагы этникара араларны бәяләү буенча башкортлар чеченнар белән беррәттән рус халыкларыннан иң ерак (катнаш гаиләләр булдыруга иң аз омтылучы) булып торалар[119].

Башкортлар филателиядә

1933 елда СССРда «СССР халыклары» почта маркаларының этнографик сериясе чыгарыла. Алар арасында башкортларга багышланган марка да бар иде.

«ССРБ халыклары» сериясе (башкортлар), 1933 елгы ССРБ почта маркасы

Искәрмәләр

  1. ↑ Bashkir Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 25 август 2013 года.
  2. ↑ Том 5. «Национальный состав и владение языками». Таблица 1. Национальный состав населения (рус.). rosstat.gov.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  3. ↑ Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2020 года. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 27 май 2020 года.
  4. ↑ People Group|Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 14 май 2021 года.
  5. ↑ 1 2 UNdata record view Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  6. ↑ Национальный состав по оценкам People Group. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 14 май 2021 года.
  7. ↑ Bashkir Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 25 август 2013 года.
  8. ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года
  9. ↑ Bashkir in Turkmenistan Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 18 гыйнвар 2021 года.
  10. ↑ Демоскоп. МССР. 1989. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 25 гыйнвар 2016 года.
  11. ↑ Bashkir in Moldova Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 1 март 2021 года.
  12. ↑ Демоскоп. Груз. ССР 1989. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 19 ноябрь 2019 года.
  13. ↑ Демоскоп. Аз. ССР 1989. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 26 август 2011 года.
  14. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 6 ноябрь 2018 года.
  15. ↑ Архивированная копия [недоступная ссылка — история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  16. ↑ Bashkir in Latvia Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 26 февраль 2021 года.
  17. ↑ Национальный состав населения Республики Беларусь. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 18 июль 2020 года.
  18. ↑ Bashkir in Belarus | Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 23 июль 2020 года.
  19. ↑ Bashkir in Lithuania| Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 26 февраль 2021 года.
  20. ↑ Enumerated permanent residents by ethnic nationality and se, 31 December 2011. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  21. ↑ Архивированная копия. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  22. ↑ Bashkir in Tajikistan | Joshua Project. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 6 март 2021 года.
  23. ↑ 1 2 Население наиболее многочисленных национальностей по родному языку. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  24. ↑ Башкиры (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  25. ↑ 1 2 Юсупов Р. М. Антропологические типы. РИЭП "Башкортостан" (2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  26. ↑ Антропологические типы (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  27. ↑ Бикбулатов Н. В. Башкиры: этническая история и традиционная культура. — Уфа: Научное Изд-во «Башкирская энциклопедия», 2002. — 246 с. — c. 22. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 2 апрель 2015 года.
  28. ↑ Бижанова М. Р. Башкиро-казахские отношения в XVIII веке // Вестник Башкирского университета : журнал. — 2006. — Т. 11, № 4. — С. 146—147. Архивировано 9 июнь 2021 года.
  29. ↑ Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — Москва: Издательство "Наука", 1974. — 569 с.
  30. ↑ Трепавлов В. В. Ногаи в Башкирии, XV—XVII вв. Княжеские роды ногайского происхождения. Уфа: Урал. науч. центр РАН, 1997. 72 с. (Материалы и исследования по истории и этнологии Башкортостана. № 2)
  31. ↑ Бикбулатов Н.В.. Башкорт // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  32. ↑ Топография Оренбургская,.
  33. ↑ Бикбулатов Н. В., Мурзабулатов М. В. Башкортлар // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  34. ↑ Том 5. «Национальный состав и владение языками». Таблица 1. Национальный состав населения
  35. ↑ webmaster. Башкорт. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  36. ↑ «История Российская». Т. 1. — М.-Л., 1962. — С. 252.
  37. ↑ «История Оренбургская». — СПб., 1759. — С. 10.
  38. ↑ «Описание всех обитающих в Российском государстве народов и их житейских обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, вероисповеданий и прочих достопамятностей». — СПб., 1799. — С. 85.
  39. ↑ «Оренбургские губернские ведомости». «О названии башкирцев» (№ 24). С.297
  40. ↑ Историческая записка о местности прежней уфимской провинции, где был центр древней Башкирии. — Санкт-Петербург, 1867. — С.1.
  41. ↑ «Оренбургский листок» (№ 46)
  42. ↑ Уметбаев М. И. Башкиры // Ватандаш. — 1998. — № 2. — С. 161. — ISSN 1683-3554.
  43. ↑ Danlop D. M. The History of Jewish khazars. New Gersey, P.34.
  44. ↑ В чувашском языке «вун» означает число 10.
  45. ↑ В чувашском языке «пиллек//пилек» означает число 5.
  46. ↑ Аҙнабаев Ә. М. Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында // Ватандаш. — 2002. — № 6. — С. 100—106. — ISSN 1683-3554. Архивировано 25 август 2017 года.
  47. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. — М.: Наука, 1974. — С. 448.
  48. ↑ Бикбулатов Н. В. Этноним «башҡорт» / Башкирская этнонимия
  49. ↑ Юсупов Р. М. Башкиры на рубеже тысячелетий//Проблемы этногенеза и этнической истории башкирского народа. — Уфа, 2006. — С.95-101.
  50. ↑ Энциклопедия "Челябинск". web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  51. ↑ Крысин Л. П., Кулева А.С., Нечаева И.В., Шестакова Л.Л. Академический толковый словарь русского языка. — Издательский дом ЯСК, 2016. — Т. I. — 672 с. — ISBN 978-5-9908826-9-0. — УДК 811.161.1(G)
  52. ↑ 1 2 Лурье, С. Я. История Древней Греции / С. Я. Лурье. — Л., 1940. — Ч. 1. — 685 с.
  53. ↑ 1 2 3 Геродот, История, Книга Четвертая. Мельпомена. vehi.net. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  54. ↑ Киекбаев Дж. Г. Некоторые вопросы изучения башкирских и татарских диалектов, с. 19.
  55. ↑ Заки Валиди Тоган. Башҡорттарҙың тарихы. — С. 4, 5.
  56. ↑ Вэй Чжэн. Хроника государства Суй. Пекин, Бона, 1958, Гл. 84, С 18б, 3.
  57. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974, С. 428.
  58. ↑ Янгузин Р.3. Этнография башкир (история изучения). — Уфа: Китап, 2002. — 192 с.
  59. ↑ История Башкортостана с древнейших времен до XVI века [Текст] / Мажитов Н. А., Султанова А. Н. — Уфа : Китап, 1994. — 359 с. : ил. — Библиогр.в примеч.в конце глав. — ISBN 5-295-01491-6
  60. ↑ Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу. Перевод, комментарий и редакция академика И. Ю. Крачковского. М.; Л., 1939. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 9 сентябрь 2011 года.
  61. ↑ Заки Валиди Тоган. История башкир
  62. ↑ (Хвольсон. С. 109)
  63. ↑ Рашид-ад-Дин «Сборнике летописей» (Т. 1. Кн. 1. М.; Л., 1952)
  64. ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. stat.gov.kg. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  65. ↑ «Девону луготит турк». 1 том. Тошкент. С. 66 б
  66. ↑ Nemeth G., Ungarische Stammesnamen bei den Baschkiren. «Acta Linguistica», t. 16 (1—2). (Budapest, 1966)
  67. ↑ 1 2 Бартольд В. В. География Ибн Сайда // Сочинения. Т. VIII. Работы по источниковедению. — М., 1973.
  68. ↑ (Хвольсон. С. 107—108)
  69. ↑ T. Lewicki «Madjar, Madjarstan». The Encyclopaedia of Islam. New ed. Leiden-London
  70. ↑ Генетические портреты семи кланов северо-западных башкир: вклад финно-угорского компонента в генофонд башкир. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  71. ↑ Башкиры участвовали в походах Орды. Насыров И. «Башкирды» в Паннонии // Ислам. — М., 2004. — № 2 (9). С. 36-39.
  72. ↑ Kamil Kashaev (http://kashaev.com.ru). Башкирия до вхождения | История - 450 лет в составе России (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  73. ↑ 1 2 Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана с древнейших времен до XVI в. Уфа, 1994
  74. ↑ 1 2 Зарипов А. Б. «Об истории башкирской государственности», 2007
  75. ↑ Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. С. 459.
  76. ↑ Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр. 67
  77. ↑ Псянчин А. В. Из истории отечественной этнической картографии (по материалам ИРГО и КИПС). — Уфа, 2008. — С. 3. — 52 с. — ISBN 978-5-7501-0992-0.
  78. ↑ 1 2 Кеппен П. И. «Хронологическій указатель матеріаловъ для исторіи инородцевъ Европейской Россіи», 1862
  79. ↑ The Russian Conguest of Bashkiria. 1552—1740 A Case Study in Imperialism By Alton S. Donnelly. New Haven and London, Vale University Press, 1968.
  80. ↑ Доннелли А.
  81. ↑ Указ Императора Павла I. — Именный данный генералу отъ Инфантеріи Барону Игельстрому, съ приложеніемъ примѣчанія на описаніе Оренбургской линіи. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 15 апрель 2017 года.10 (21) апрель 1798 года
  82. ↑ В. В. Путин Выступление на торжественном собрании, посвящённом 450-летию вхождения Башкирии в состав России.
  83. ↑ Выступление на торжественном собрании, посвящённом 450-летию вхождения Башкирии в состав России. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 3 март 2016 года.
  84. ↑ Рахимов Р. Н. Башкиры в наполеоновских войнах: «северные амуры» в отечественной войне 1812 года // История башкирского народа : в 7 т. / председатель редколлегии Рахматуллина З. Я., гл. ред. Кульшарипов М. М. — СПб. : Санкт-Петербургская издательско-книготорговая фирма «Наука», 2011. — Т. 4. — С. 74—84. — 400 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-02-038276-3 (т. 4).
  85. ↑ Племя // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  86. ↑ Этнографические группы // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  87. ↑ Акимова М. С. Антропологические исследования в Башкирии //Антропология и геногеография. М., 1974
  88. ↑ Предположение выдвинуто в результате экспедиции Института антропологии МГУ под руководством М. С. Акимовой в 1963—1965 годах на территории БАССР и Челябинской области.
  89. ↑ Р. М. Юсупов «Башкиры: этническая история и традиционная культура»
  90. ↑ Структура генофонда субпопуляций башкир. Диссертация кандидата биологических наук. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  91. ↑ Балановская Е. В. и др. Генетические портреты семи кланов северо-западных башкир: вклад финно-угорского компонента в генофонд башкир // Вестник Московского университета. Серия XXIII. Антропология. — 2017. — № 3.- C. 94-103.
  92. ↑ Юсупов Ю. М. и др. Генофонд юго-западных башкир по маркерам Y-хромосомы: опыт междисциплинарного анализа // Генетика 2018. Т.54. Приложение. с. S95-S98. DOI: 10.1134/S0016675818130222
  93. ↑ Структура генофонда субпопуляций башкир тема диссертации и автореферата по ВАК РФ 03.00.15, кандидат биологических наук Лобов, Артём Сергеевич (рус.). dissercat.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  94. ↑ A.M. Shkrob. Vivos Voco: Э. К. Хуснутдинова, Этногеномика и генетическая история народов восточной европы". vivovoco.astronet.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  95. ↑ Антропология башкир / Бермишева М. А., Иванов В. А., Киньябаева Г. А. и др. СПб., Алетейя, 2011, 496 с., С.339.
  96. ↑ Лобов, Артём Сергеевич. Структура генофонда субпопуляций башкир // disserCat. — 2009.
  97. ↑ Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006, С. 136.
  98. ↑ История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX в. Уфа: Китап, 1996. 520 с., под редакцией Х. Ф. Усманова
  99. ↑ Статья «Народные виды спорта» в «Башкортостан. Краткая энциклопедия»
  100. ↑ Кирэй Мерген. Урал-батыр. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 28 сентябрь 2013 года.
  101. ↑ Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана с древнейших времен до XVI века. — Уфа, 1994.
  102. ↑ Галяутдинов И.Г. Тюрки урало-поволжья // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  103. ↑ Башкирская письменность // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  104. ↑ Халикова Р. Х. Тюрки урало-поволжья.// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.— 672 с. — С.579.
  105. ↑ Выступление на торжественном собрании, посвященном 450-летию вхождения Башкирии в состав России (рус.). kremlin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  106. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав регионов России. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано из оригинала 1 май 2020 года.
  107. ↑ Этнические группы (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  108. ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики. Численность постоянного населения по национальностям по переписи 2009 года
  109. ↑ Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Национальный состав РБ согласно переписи 2009 года. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  110. ↑  [лтш.] Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības [недоступная ссылка —  [лтш.] история]. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Latvijas iedzivotaju sadalijums pec nacionala sastava un valstiskas piederibas [лтш.]
  111. ↑ Перепись населения и жилищного фонда Республики Таджикистан 2010 года. Национальный состав, владение языками и гражданство населения Республики Таджикистан. Том III. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  112. ↑ PCE04: Enumerated permanent residents by ethnic nationality and sex, 31 DECEMBER 2011 Архивная копия от 6 октября 2014 на Wayback Machine (англ.)
  113. ↑ Logo-bie.svgСборник статистических, исторических и археологических сведений по бывшей Оренбургской и нынешней Уфимской губерниям, собранных и разработанных в течении 1866 и 67 гг.. — Уфа: Типография Уфимскаго Губернского правления, 1868.
  114. ↑ 1 2 Logo-bie.svgТруды Комиссии по изучению племенного состава населения СССР и сопредельных стран. 11: Этнический состав населения Приуралья: с этнографической картой и дополнениями к ней / Ф. А. Фиельструп, 1926. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 26 июнь 2018 года.
  115. ↑ 1 2 Без учёта городского населения
  116. ↑ Крестьянское хозяйство Уфимской губернии : Подвор. перепись 1912—1913 гг. / Стат. отд. Уфим. губ. управы Таблицы. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025. Архивировано 27 март 2019 года.
  117. ↑ Сборник статистических сведений по Союзу ССР 1918—1923. web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  118. ↑ Всероссийская перепись населения 2020 года (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.
  119. ↑ 1 2 Смешанные браки измеряют дистанцию между этносами. iq.hse.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 декабрь 2025.

Әдәбият

  • Башкиры // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
  • Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Юрий Осипов. — М., 2004—2017.
  • Бикбулатов Н. В., Мурзабулатов М. В. Башкортлар // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  • Руденко С. И. Башкиры: Опыт этнол. моногр. : Ч. 1 - 2. — Пг.; Л.: Тип. Якорь, 1916—1925. — (Записки имп. рус. геогр. о-ва по отд-нию этнографии).
  • Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. — М.-Л, 1955. — 394 с.
  • Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 571 с.
  • История башкирского народа : в 7 т. / председатель редколлегии Рахматуллина З. Я., гл. ред. Кульшарипов М. М. — Москва, Уфа, Санкт-Петербург : Наука, Гилем, Санкт-Петербургская издательско-книготорговая фирма «Наука», Восточная литература, 2009—2012. — 376—476 с. — 10 000 экз.
  • Военная история башкир: энциклопедия / гл. ред. А. З. Асфандияров. — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013. — 432 с. — ISBN 978-5-4466-0040-3.
  • Башкиры / отв. ред. Р. Г. Кузеев, Е. С. Данилко. — М.: Наука, 2015. — 662 с. — (Народы и культуры). — ISBN 978-5-02-039182-6.
  • Башкирская энциклопедия (Электронный ресурс). — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2015—2019. — ISBN 978-5-88185-306-8.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр