Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы

Төп мәкалә: Болгар

Музей-тыюлык Спас районы үзәге — Болгар шәһәреннән көнчыгышта урнашкан. Болгар дәүләт тарихи-архитектура тыюлыгы булдыруга Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы Министрлар Советының 1968 елның 9 гыйнварындагы 77 санлы «Республикада Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы Министрлар Советы җитәкчелегенең мәдәни төзелеш тәҗрибәсе турында» карары нигез сала. Әлеге карарны гамәлгә ашыру максатыннан, ТАССР Министрлар Советы 1969 елның 14 апрелендәге 222 санлы "1969 елның 1 июленнән ТАССРда Болгар шәһәрлеге җирлегендә Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы ачу турында"гы карарны кабул итә. 1990 елга кадәр тыюлык Татарстан территориясендә мондый төрдәге беренче һәм бердәнбер оешма була^[7].

Башта музей-тыюлык составына Болгар һәм Суар шәһәрлекләренең археология, тарихи-мәдәни һәйкәлләре, шулай ук Биектау районы Камай авылындагы һәм Алексеевск районы Биләр авылындагы туган якны өйрәнү музейлары кергән. 1992 елгы үзгәртеп корулар нәтиҗәсендә музей-тыюлыктан Биләр тарих-археология һәм табигать музей-тыюлыгы һәм Иске Казан тарих-мәдәният һәм табигать музей-саклаулыгы аерылып чыга.

1980 еллар уртасында Археология музее күргәзмәләре Н. Д. Аксёнова һәм Д. Г. Мөхәммәтшин тарафыннан оештырылган.

Музей-тыюлык Россия Федерациясе Президентының 1995 елның 20 февралендәге 176 санлы указы нигезендә федераль (гомумроссия) әһәмияттәге тарихи һәм мәдәни мирас объектлары исемлегенә кертелгән («Тарихи-мәдәни музей-тыюлыклар һәм музей комплекслары», I бүлек)^[8].

Тыюлык Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының 2000 елның 11 гыйнварындагы 6 санлы боерыгы нигезендә Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы итеп үзгәртелә^[8].

2002 елда К. А. Руденко проекты буенча беренче тапкыр реконструкцияләнә.

2010 елдан Татарстанның беренче президенты Минтимер Шәймиев тәкъдиме белән Болгар һәм Зөяне саклау һәм яңартып кору буенча (шул исәптән тарихи ядкәрләрне реставрацияләү һәм реконструкцияләүне һәм яңа мәдәни объектларны һәм инфраструктураны төзүне эченә аган) республика «Яңарыш» (рус. Возрождение) фонды программасын тормышка ашыру башлана. Ак мәчет (Казандагы Кол Шәриф мәчетенең стиленә якын) җәмигъ мәчетенең яңа бинасы, Елга вокзалы комплексы, кунакханә, музей-тыюлыкның күргәзмә-мәгълүмат үзәге, дөньядагы 20 икмәк музееның берсе булган Икмәк музее^[9] (тегермән һәм пекарня белән), Һөнәрчелек-кәсепләр музее (тимерчелек белән) һәм башка объектлар сафка бастырыла.

2014 елның 23 июнендә ЮНЕСКОның Бөтендөнья мирасы комитетының 38 нче сессиясенең чираттагы утырышында Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгын ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертү турында карар кабул ителә. Тыюлык — исемлеккә кертелгән 1002 нче объект^[10].

2017 елның 4 сентябрендә Болгар ислам академиясе бинасының төзелеше тәмамлана һәм уку йорты ачыла.

Эшчәнлекнең төп максатлары^[8]:

• музей-тыюлыкның бербөтен тарихи-мәдәни комплексын саклау, торгызу, өйрәнү һәм халык игътибарына тәкъдим итү;
• музей экспонатларын һәм тупланмаларын саклау, ачыклау, җыю, өйрәнү һәм фәнни әйләнешкә кертү;
• агарту, фәнни-тикшеренү, экскурсион, музей-педагогик эшчәнлекне гамәлгә ашыру.

Музей-тыюлыкның төп бурычлары^[8]:

• музей-тыюлыкның тарихи-архитектура комплексының, аның тарихи мохитенең бөтенлеген тәэмин итү;
• музей-тыюлык территориясендә күчемле һәм күчемсез тарихи-мәдәни һәйкәлләрне саклау, өйрәнү һәм файдалану өчен иң яхшы шартлар тудыру.

Куелган максатларга ирешү өчен музей-тыюлыкта түбәндәге төп эшчәнлек төрләре гамәлгә ашырыла^[8]:

• фәнни фонд;
• фәнни-тикшеренү;
• мәдәни-мәгариф;
• реставрация-консервация;
• редакция-нәшрият;
• экскурсия;
• экспозиция-күргәзмә.

Музей фондларында археология истәлекләре, нумизматика, этнография әйберләре, сынлы сәнгать, скульптура әсәрләре, гамәли сәнгать эшләнмәләре, фоторәсемнәр, документлар бар. Экспонатлар саны — якынча 102 мең (2011 елгы мәгълүматлар буенча), шул исәптән: матди чыганаклар — 65 меңнән артык, нумизматика әйберләре — 14 меңнән артык, этнография әйберләре — 1,5 меңнән артык, гамәли сәнгать үрнәкләре — 100 дән артык, рәсем сәнгате — 140 тан артык, графика — 250 дән артык, скульптура — 13 данә, документлар — 19 меңнән артык. Тыюлык территориясендә табылган кайбер табылдыклар Мәскәү дәүләт тарих музеенда, Санкт-Петербургта Дәүләт Эрмитажында, Татарстан Республикасының милли музеенда, Финляндиянең милли музеенда (Һелсинки) саклана^[11].

• Болгар шәһәрлеге:
  • Җәмигъ мәчете;
  • Зур манара (яңартылган);
  • Көнчыгыш дөрбә;
  • Төньяк дөрбә;
  • Кече манара;
  • Ак пулат;
  • Кара пулат;
  • Хан мунчасы;
  • Хан төрбәсе;
  • Кече шәһәрчек;
  • Габдрахман сәхабә коесы;
  • Рәбига күле.
• Музейлар:
  • Успенье чиркәве (1732) тарихы музее, хәзер тарих-археология музее;
  • Ак мәчет ;
  • Икмәк музее;
  • Һөнәрчелек музее;
  • Болгар цивилизациясе музее;
  • Төрки-татар язуы музее;
  • Коръән музее (Идел буе болгарларының Исламны кабул итү истәлеге билгесе);
  • Табиб йорты музее.

Җәмигъ мәчете — XIII гасырда монгол яулаганнан соң төзелгән һәм Алтын Урданың Болгар олысының төп дини корылмасы. Бина, конструкция буенча, 32×34 м зурлыктагы турыпочмактан гыйбарәт булган, аның дүрт ягында баганалар һәм терәк аркалар урнашкан. Түбәсе агачтан эшләнгән, известь белән капланган идәннәре агач такталардан җәелгән. Мәчетнең штукатурланган таш диварлары тышкы контрфорслар белән ныгытылган. Бинаның нигезе 2 метрга кадәр тирәнлектә салынган, диварлары һәм фасадлары имән конструкцияләр белән ныгытылган. Зәвыклы бизәкләр уеп ясалган михраб мәчетнең көньяк ягында урнашкан булган. Төп керү урыны төньяктан, бинага да шул яктан манара тоташкан.

Бүгенге көндә мәчетнең хәрабәләре генә сакланып калган. Җир өстендә дивар калдыклары сизелеп тора, эчендә исә багана нигезләре булган таш квадратлар сакланган.