Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте

Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте (кыскача: ТР МДН, рус. Духовное управление мусульман Республики Татарстан, ДУМ РТ) — Татарстанда урнашкан үзәкләштерелгән дини оешма (мөфтият). Нәзарәтнең үзәк бинасы (резиденциясе) Казан шәһәрендә, Габдулла Тукай урамында, Иске Татар бистәсенең төньяк өлешендә, Галиев мәчете бинасы янында урнашкан[4].

undefined

Тарихы

ТР МДН 1992 елның 22 августында Яр Чаллыда мөселманнарның корылтаенда, Татарстан Республикасы Ислам үзәге инициативасы белән, Россия мөселманнарының Үзәк диния нәзарәтенә бәйсез мөфтият буларак оештырыла[4][5]. 1992 елның 15 сентябрендә оешма юридик теркәлү уза[6][7]. Нәзарәтнең барлыкка килүе демократияләштерү, суверенлыкка омтылу процесслары, шулай ук СССР таркалу белән бәйле. 1990 елның 30 августында «Татарстан АССР Дәүләт суверенитеты турында Декларация» кабул ителгәннән соң, Татарстанның кайбер иҗтимагый-сәяси даирәләре Диния нәзарәтен республика суверенитетының кирәкле атрибуты буларак карый. 1995 елга кадәр ТР МДН төбәк хакимиятенә оппозициядә була. 1998 елның февралендә яңа кануннарга туры китереп оешма яңадан теркәү үтә[4]. 1998 елга кадәр идарә үзәге Казанда урнашкан Россия мөселманнары дини идарәләренең Югары координация үзәгенә (ВКЦДУМР) керә, аннары 2011 елга кадәр — Россия мөфтиләр шурасына (Мәскәү) карый, соңрак аның белән эшлекле һәм идарә мөнәсәбәтләрендә аерымлыклар барлыкка килә[8].

ТР мөселманнары диния нәзарәтенең идарә органнары булып Корылтай, Пленум, Президиум, мөфти тора. Киңәшмә органнары — Голәмәләр Шурасы, Казыйлар Шурасы һәм Аксакаллар Шурасы[1].

2025 елга булган мәгълүматлар буенча, ТР МДН карамагында 1605 мәчет эшли. Мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллин фикеренчә, бу сан республика өчен җитәрлек, шуңа бәйле рәвештә яңа мәчетләр төзүгә карата таләпләр ныгытыла[2]. ТР МДН структурасына 10 төбәк казыйлыгы һәм 48 мөхтәсибәт керә[1].

Нәзарәтне мөфти җитәкли. Беренче мөфти итеп 1992 елда Казанның Нурулла мәчете имамы һәм Татарстан Республикасы Ислам үзәге лидеры Габдулла Галиуллин сайлана[4][5]. Хәзерге мөфти — Камил Сәмигуллин[9], ул бу вазифада Илдус хәзрәт Фәизовны (2011—2013) алыштыра, ә Илдус хәзрәт Фәизов үз чиратында Госман хәзрәт Исхаковка (1998—2011) алмашка килә. 2017[9] һәм 2021[9] елларда Камил хәзрәт Сәмигуллин мөфти вазифасына яңадан сайлана. 2025 елның мартында IX корылтайда Камил Сәмигуллин дүртенче тапкыр мөфти итеп 2030 елга кадәрге чорга сайлана, уставка кертелгән үзгәрешләр буенча мөфти вакыты һәм корылтай аралыгы 4 елдан 5 елга кадәр озайтыла, имамнар аттестациясе дә 5 еллык срокка билгеләнә[10]. Шул ук корылтайда казыйлар шурасы рәисе, ТР баш казые Җәлил хәзрәт Фазлыев казый вазифасына яңадан сайлана[10].

Структурасы

Нәзарәт структурасы түбәндәге бүлекләрдән гыйбарәт[4]:

  • Мәгариф бүлеге;
  • Юридик бүлек;
  • Мәхәллә-мәчетләрне теркәү бүлеге;
  • Вәгазьчелек эшчәнлеге бүлеге;
  • Халыкара бәйләнешләр бүлеге;
  • Җәмәгатьчелек һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү бүлеге;
  • Хәйрия эшләре бүлеге;
  • Көч структуралары белән эшләү бүлеге;
  • Яшьләр белән эшләү бүлеге;
  • Медицина бүлеге.

Эшнең төп юнәлешләре буенча, ягъни вакыф милке, хәләл индустрия үсеше, Хаҗга озату һәм зәкят җыю буенча махсус комитетлар һәм үзәкләр оештырылган[4]:

  • «ТР Вакыфы» фонды җирле мөселман дини оешмасы;
  • Диния нәзарәте каршындагы «Хәләл» стандарты комитеты (1999 елда оештырылган)[11];
  • «Зәкят» хәйрия фонды;
  • 2003 елда Казанда Россия ислам институты каршында Коръән хафизлары әзерләү үзәге (ЦПХК) ачыла[12].

Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте патронажы яки гамәлгә куюы нигезендә түбәндәгеләр эшчәнлек алып бара:

  • Татарстан мәчетләре һәм күрше төбәкләрдәге татар мәхәлләләре;
  • Болгар ислам академиясе (Россия мөселманнарының Үзәк диния нәзарәте һәм Россия Федерациясе мөселманнарының диния нәзарәте белән берлектә)[13];
  • Россия ислам институты;
  • Казан ислам университеты (КИУ)[1];
  • «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе;
  • «Мәрҗания» мәдрәсәсе;
  • «Мозаффария» мәдрәсәсе;
  • «Усмания», «Нур» һәм «Ихсан» гомуми белем бирү мәктәпләре[1];
  • Татарстандагы башка мөселман уку йортлары;
  • Казан мөфтияте;
  • «Хузур» нәшрият йорты (2013 елда оештырылган)[14];
  • Татарстан мөселман хатын-кызлары берлеге (2005 елда оештырылган)[15].

Эшчәнлеге

ТР МДН Төркия, Катар, Кувәйт, Бәхрәйн, Согуд Гарәбстаны, шулай ук башка илләрнең ислам эшләре министрлыклары белән үзара мөнәсәбәтләрдә тора[16][17]. ТР МДН җитәкчелеге республика вәкиле буларак төрле халыкара конференцияләрдә, шул исәптән «Россия — Ислам дөньясы: KazanForum» халыкара икътисадый форумында катнаша[18][19].

Оешма каршында Җәмәгатьчелек һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү бүлеге (матбугат хезмәте) эшли[4].

Диния нәзарәте эшчәнлегенең ислам белеме бирү һәм тәрбия мәсьәләләре белән бәйле мөһим юнәлешләренең берсе — ул дәгъвәт  [рус.] (тат. (исламга чакыру) булып тора. Дәгъвәтнең төп максаты — ислам тәгълиматын дөрес итеп тарату һәм халыкка аңлату.

Ябылу урынларындагы мөселманнарның дини ихтыяҗлары һәм проблемалары Көч структуралары белән эшләү бүлеге карамагына керә[4].

ТР МДН каршында хәйрия бүлеге һәм махсус оештырылган «Зәкят» хәйрия фонды эшчәнлек алып бара[20][21]. 2024 елда фонд 250 дән артык авыр чирле балага һәм мохтаҗларга 48,6 млн сум күләмендә матди ярдәм күрсәтә[22]. 2025 елда «Рамазан — изге гамәлләр ае» акциясе кысаларында 400 мең сумга якын акча җыелып, алты авыр чирле баланы дәвалауга юнәлтелә[23].

2008 елда Нәзарәт каршында «Идел Хаҗ» халыкара хаҗилар үзәге ачыла, соңрак ул рәсми хаҗ-оператор «ТР МДН Хаҗ» («ДУМ РТ Хадж») итеп үзгәртелә[24].

«ТР Вакыфы» оешмасы Татарстан мөселман оешмаларына файда китерә торган проектлар төзү өчен инвесторлар җәлеп итү эшен башкара[25].

2005 елның 5 декабрендә Казанда татар-мөселман хатын-кызларының Беренче корылтае уза, анда Татарстан мөселман хатын-кызлары берлеге оештырыла[15].

1999 елда оешкан ТР МДНның «Хәләл» стандарты комитеты хәләл җитештерүне контрольдә тота һәм сертификатлау белән шөгыльләнә[11].

ТР МДНның «Хәләл» стандарты комитеты эшчәнлеге

ТР МДНның «Хәләл» стандарты комитеты — Россия Федерациясендә яңа милли ГОСТ Р 70402-2024 таләпләренә туры килүче сертификатлау органы. Бүгенге көндә Комитетның сертификатлары дөньяның 22 илендә таныла[26]. Түбәндәге таблицада төбәкләр һәм оешмалар буенча танылу дәрәҗәсе системалаштырылган:

Комитет «Халяль» ДУМ РТ халыкара танылу географиясе
Ил / Оешма Аккредитация статусы Дата, процесс Искәрмәләр
SMIIC (57 ил, OIC) Аккредитация алынган Апрель 2025[27] SMIIC — Ислам хезмәттәшлеге оешмасы каршындагы стандартлаштыру институты
GAC (GCC)
(Согуд Гарәбстаны, БГӘ, Кувейт, Бахрейн, Катар, Оман)		 GAC аккредитациясе Ноябрь 2024[28] GAC сертификаты Фарсы култыгы илләрендә компетентлыкны раслый
JAKIM (Малайзия) Рәсми аккредитация Май 2025 (KazanForum)[29][30] Көньяк-Көнчыгыш Азия базарына юл ача
EIAC (БГӘ, Дубай) Аккредитация сертификаты 2026 (Gulfood күргәзмәсе)[31] БГӘ базарына чыгу өчен мөһим этап
SASO (Согуд Гарәбстаны) Икенче этап (SASO) узды Февраль 2026[32] Өченче этап — SFDA (Saudi Halal Center) тикшерүе көтелә
Оман Нотификация үтелгән Март 2025[27] GAC аккредитациясе нигезендә таныла
Катар Нотификация үтелгән Март 2025[27] GAC аккредитациясе нигезендә танылу
Иордания Рәсми танылу Сентябрь 2025[33] Авыл хуҗалыгы министрлыгының рәсми хаты
ЮАР (SANHA) Үзара тану килешүе Март 2025[34] SANHA сертификатлары 41 илдә таныла
Таиланд (CICOT) Стандартларны тану турында килешү Октябрь 2025[35] CICOT — Таиланд Үзәк ислам шурасы
Индонезия (BPJPH) Аккредитация процессы дәвам итә 2025 (өметләнү стадиясе)[35] 2025 елда Индонезиядә сөйләшүләр узган
Сингапур (MUIS) Хезмәттәшлек өйрәнелә 2025 (семинар, очрашулар)[35] MUIS белән сертификация мәсьәләләре тикшерелә

Фарсы култыгы илләре буенча GAC аккредитациясеннән соң, һәр илдә өстәмә раслау (нотификация) процедурасы уза. Оман һәм Катарда бу этап уңышлы тәмамланган, БГӘ белән Согуд Гарәбстанында эш дәвам итә[27][32].

Европа, БДБ һәм Африка юнәлешендә дә эш алып барыла. Мәскәүдә узган KazanForum кысаларында Алжир, Пакистан, Үзбәкстан, Казакъстан вәкилләре белән таныклыкларны үзара тану мәсьәләләре тикшерелә[27].

Татарстанда ислам

Исламның да, башка диннәрнең дә төбәктәге хәле совет хакимияте елларында катлаулана. 1920-нче еллар ахырыннан башлап ислам динен тоту дәүләт тарафыннан тыела, мәчетләрнең һәм мөселман уку йортларының күпчелеге ябыла яисә җимерелә. 1930-нчы еллардагы массакүләм атеистик кампанияләр нәтиҗәсендә Татарстандагы 12 мең мәчетнең 10 меңнән артыгы ябыла, муллаларның һәм мөәзиннәрнең 90-97 % үз вазифаларын башкару мөмкинлегеннән мәхрүм ителә[36]. Хәл СССРның соңгы елларында, үзгәртеп кору чорында, бигрәк тә 1989 елда Ислам динен кабул итүнең 1100 еллыгын бәйрәм итү белән бәйле рәвештә, уңай якка үзгәреш ала.

СССР таркалуыннан соң төбәктә ислам инфраструктурасын торгызу башлана: күп торак пунктларда мәчетләр торгызыла, яисә яңадан төзелә, яңа уку йортлары ачыла. Төбәктә 1998 елдан башлап мөстәкыйль ТР МДН Татарстан территориясендәге мәхәлләләрнең күпчелеген үз карамагына ала, шуның нәтиҗәсендә Россия мөселманнарының Үзәк диния нәзарәтенең йогынтысы чикләнә[4]. Соңрак Казан мөфтияте дә барлыкка килә, аның оештыручысы ТР МДН булып тора[4].

Татар мөселманнары традицион рәвештә сөннилек-хәнәфилек мәзхәбенә ияреп яшиләр, бу төбәктә XIX гасыр ахырыннан башлап бүгенге көнгә кадәр яңарышлы җәдитчелек формасында өйрәнелә һәм кулланыла.

Татарстанда татар-мөселман рухиятенең тарихи үзәге булып әл-Мәрҗани мәчете санала, ә заманча дини үзәк булып 2005 елдан башлап Колшәриф җәмигъ мәчете тора (икесе дә Казанда урнашкан).

Логотип

ТР МДН логотибы (эмблемасы) — Сөембикә манарасы рәсеме төшерелгән ярымай формасында. Ярымайның эчке өлешендә гарәп язуында «Аллаһының бавына тотыныгыз һәм бүленмәгез!» дигән Коръән сүзләре язылган[37]. Логотипның төп төсе — яшел, ярымай алтын төстә, ә Сөембикә манарасы кызыл төстә сурәтләнгән[38].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Общая информация / О ДУМ РТ. Духовное управление мусульман Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  2. ↑ 1 2 В ДУМ РТ задумываются о новом техзадании для мечетей. Татар-информ (21 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  3. ↑ Состоялось рабочее совещание учредителей Болгарской исламской академии. ДУМ РФ (9 гыйнвар 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Духовное управление мусульман Республики Татарстан (рус.). tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  5. ↑ 1 2 Тульский М. Духовные управления мусульман РФ: history возникновения, расколы и объединения: Ч. 1. ИАЦ «Сова» (3 октябрь 2003). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  6. ↑ Исполнилось 25 лет со дня основания ДУМ РТ. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (15 сентябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  7. ↑ Обращение муфтия Камиля хазрата Самигуллина по случаю 30-летия ДУМ РТ. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (15 сентябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  8. ↑ Сохранится ли Совет муфтиев? Независимая газета (3 июнь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  9. ↑ 1 2 3 В Татарии на пост председателя духовного управления мусульман переизбран Камиль хазрат Самигуллин. REGNUM (12 апрель 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  10. ↑ 1 2 Камиль Самигуллин в четвертый раз стал муфтием — до 2030 года. Реальное время (19 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  11. ↑ 1 2 О Комитете. Комитет по стандарту «Халяль» ДУМ РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  12. ↑ Глава Центра подготовки хафизов Корана Ибрагим Сабиров награжден медалью. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (20 сентябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  13. ↑ Болгарская исламская академия. Большая российская энциклопедия (22 сентябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  14. ↑ В 2023 году в ИД «Хузур» ДУМ РТ издано около 100 наименований книг общим тиражом более 255 тысяч экземпляров. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (28 декабрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  15. ↑ 1 2 В Татарстане учрежден Союз мусульманок республики. Седмица.Ru (5 декабрь 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  16. ↑ Комитет по стандарту «Халяль» ДУМ РТ получил аккредитацию Саудовской Аравии. Татар-информ (29 апрель 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  17. ↑ Делегация ДУМ РТ во главе с муфтием находится в ОАЭ. ДУМ РТ (28 ноябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  18. ↑ Муфтий принял участие в заседании оргкомитета KazanForum. ДУМ РТ (17 декабрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  19. ↑ На сессии KazanForum-а заместитель Муфтия рассказал о современных достижениях татарской уммы. ДУМ РТ (19 май 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  20. ↑ Нуждающимся помогают независимо от веры. kazved.ru (10 февраль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  21. ↑ В Алексеевском районе открылось подразделение отдела благотворительности ДУМ РТ. ДУМ РТ (13 июль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  22. ↑ В 2024 году БФ «Закят» оказал благотворительную помощь нуждающимся на сумму 48,6 млн рублей. ДУМ РТ (17 февраль 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  23. ↑ Около 400 000 рублей собрано в рамках акции «Рамазан – месяц добрых дел». ДУМ РТ (14 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  24. ↑ Начал работу официальный сайт хадж-оператора при ДУМ РТ (рус.). Татар-информ (1 февраль 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  25. ↑ В Татарстане учрежден фонд «Вакф РТ». Татар-информ (12 гыйнвар 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  26. ↑ Комитет по стандарту халяль ДУМ РТ прошел проверку на соответствие требованиям ГОСТ. Татар-информ (16 март 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  27. ↑ 1 2 3 4 5 Татарстанские сертификаты халяль признали в странах исламского мира. РБК Татарстан (24 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  28. ↑ Комитет по стандарту халяль ДУМ РТ получил аккредитацию в странах Персидского залива. Управление мусульман Узбекистана (13 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  29. ↑ Комитет по стандарту «Халяль» ДУМ РТ получил международную аккредитацию JAKIM (Малайзия). halalrt.ru (22 май 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  30. ↑ Департамент исламского развития Малайзии признал сертификат халяль ДУМ РТ. Татар-информ (6 май 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  31. ↑ Татарстанский Комитет «Халяль» получил международную аккредитацию EIAC. Реальное время (3 февраль 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  32. ↑ 1 2 Комитет по стандарту «Халяль» ДУМ РТ прошел второй этап аккредитации в Саудовской Аравии. Татар-информ (5 февраль 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  33. ↑ Комитет по стандарту «Халяль» ДУМ РТ получил международное признание в Иордании. halalrt.ru (16 сентябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  34. ↑ ЮАР признала сертификат Комитета по стандарту «Халяль» ДУМ РТ! ДУМ РТ (13 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  35. ↑ 1 2 3 Комитет «Халяль» ДУМ РТ расширяет международное партнёрство. ДУМ РТ (1 октябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  36. ↑ Рафик Мухаметшин. Ислам в СССР. Ислам сегодня (2 июнь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.
  37. ↑ Гөлия Хәсбиуллина. Сөембикәне халык ничек хәтерли: Ханбикә исеме белән нәрсәләр аталган? Интертат (23 июль 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  38. ↑ ДУМ РТ: перспективы развития: начали с эмблемы и флага. kazan-day.ru (18 апрель 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 июнь 2026.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр