Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Семен Коновалов

РФА экспертизасы

Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

РФА экспертизасы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
РУВИКИ проектының татар бүлегендә Коновалов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Семен Васильевич Коновалов (15 февраль 1920, Ямбулат, Зөя кантоны, Татарстан АССР — 4 апрель 1989, Казан) — совет хәрби эшлеклесе, танкчы, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Союзы Герое (31.03.1943), подполковник[1].

1942 елның 13 июлендә лейтенант Семен Коновалов һәм аның танк экипажы Ростов өлкәсенең Нижнемитякин утары янында батырлык эшли. 32 минут эчендә алар 16 дошман танкын һәм берничә үзйөрешле артиллерия җайланмасын юк итә, ә аннары дошманның бер танкын алып китә. Бер атна дәвамында экипажны һәлак булган дип саныйлар, ләкин Семен Коновалов һәм тагын ике танкчы исән калып, үз гаскәрләренә кайта.

Семен Васильевич Сталинград һәм Курск сугышларында катнаша, хәрби юлын танк батальоны белән җитәкчелек итеп, Германиядә тәмамлый.

Тормыш юлы

Чыгышы

1920 елның 15 февралендә ТАССРның Зөя кантоны Ямбулат авылында крестьян гаиләсендә туган. Милләте, кайбер чыганаклар буенча, рус[2], икенчеләре буенча — чуаш[3][4][5]. Геройның кызы белән очрашып сөйләшкәч һәм чыганаклар белән танышкач, Чуаш Республикасы башлыгы М. В. Игнатьев икенче версиянең дөреслеккә туры килүен ассызыклый[6]. Танкчы-герой туып-үскән авылга 1904 елда хәзерге Чуашстан Республикасының Янтык районы составына кергән шул ук исемдәге торак пункттан күчеп килгән чуашлар нигез салган[7][8]. Сугышка кадәр С. В. Коновалов урта белем ала[5]. Хәзерге заман авторы болай дип яза:

« Ул сугышка кадәр Тәмте районы составына кергән Ямбулат чуаш авылында туа. Авылда узган балачагы заманы өчен гадәти була: ачлы-туклы, хезмәт белән үткән, кызыклы... Чуаш мәктәбен тәмамлаган, әмма рус телен яхшы белгән. »

Кызыл Армия сафларына алынганчы Семен Коновалов почтада хат ташучы булып эшли[1].

undefined

Хәрби хезмәттә

1939 елдан Эшче-крестьян Кызыл Армиясендә. 1941 елның җәендә Куйбышев җәяүле гаскәр училищесын тәмамлаганнан соң, лейтенант дәрәҗәсендә Литвада урнашкан 125 нче чик буе укчылар дивизиясенең аерым танк ротасына танк взводы командиры итеп билгеләнә һәм фронтка җибәрелә. 1941 елның августында Коновалов каты яралана һәм Вологда шәһәрендәге тыл госпиталенә озатыла. Октябрь азагында аны госпитальдән чыгаралар һәм Архангельскка, укыту үзәгенә җибәрәләр, анда ул сугышчыларны әзерләү буенча инструктор булып хезмәт итә. Коновалов үзен фронтка кайтаруны сорап, командованиегә даими рәвештә рапортлар яза. 1942 елның апрелендә лейтенант 5 нче аерым гвардия танк бригадасына «КВ» авыр танклары взводы командиры сыйфатында фронтка җибәрелә. 1942 елның июнендә аны 9 нчы армиянең 15 нче танк бригадасы составына шундый ук вазифага күчерәләр[1][9].

1942 елның июль урталарында алманнарның 14 нче һәм 22 нче танк дивизияләре советларның 9 нчы, 38 нче армияләре һәм 24 нче армия көчләренең бер өлешен камап алып алга китәләр. Немецлар камалышта калган армияләрне юк итәргә, аннары Сталинградка һәм Кавказга һөҗүмне көчәйтергә омтыла.

1942 елның 13 июлендә Ростов өлкәсенең Тарасовский районы Нижнемитякин утары янындагы сугышта Коновалов җитәкчелегендәге КВ-1 авыр танкы экипажы — механик-йөртүче Козыренцев, төзәүче Дементьев, коручы Герасимлюк, кече механик-йөртүче Акинин, укчы-радист Червинский һәм экипажга ярдәмгә беркетелгән техник-лейтенант Серебряков — дошманның 16 танкын, 2 бронеавтомобилен эштән чыгара һәм тере көчләре белән 8 автомашинасын юк итә[10][9]. Коновалов, Дементьев һәм Серебряков исән кала һәм янган танктан аскы люк аша чыгып котылуга ирешә[10][11].

14 июльдә комбриг Пушкин разведкачыларга экипажның язмышын ачыкларга боерык бирә. Разведкачылар янып беткән «КВ»ны, аның эчендә һәлак булган танкистларның мәетләрен табалар, Коновалов экипажы юк иткән техниканы күрәләр һәм җирле халыктан сорашалар[10]. 1942 елның 17 ноябрендә 15 нче танк бригадасы командиры майор Савченко лейтенант Коноваловны, үлеменнән соң, Советлар Союзы Герое исеменә тәкъдим итә[7].

Семен Коновалов һәм аның ике иптәше, үзләренекеләр янына чыкканда, дүртенче тәүлеккә ял итәргә туктаган немец танкы экипажына тап булалар. Совет танкистлары, гитлерчыларны юк итеп, трофей итеп алынган дошман машинасында юлларын дәвам итәләр. Коновалов экипажы үз гаскәрләренә 15 нче танк бригадасы урнашкан урыннан еракта чыга. Лейтенантның сөйләгәннәрен тикшергәннән соң, аны иптәшләре белән бергә башка танк частенә кабул итәләр[9][10].

Миллерово янындагы «казанның» тышкы һәм эчке фронтлары арасы чагыштырмача зур булмаганга, бу 9 нчы армия гаскәрләренә камалыштан өлешчә чыгарга мөмкинлек бирә. Лейтенант Коновалов, танк башнясына кызыл йолдыз ясап, тагын өч ай буе немецлардан алынган «трофейда» сугыша[9].

СССР Югары Советы Президиумының 1943 елның 31 мартындагы «Кызыл Армиянең җитәкче һәм рядовойлар составына Советлар Союзы Герое исемен бирү турында»гы Указы белән «немец-фашист илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк төстә үтәгән һәм шул ук вакытта батырлык һәм каһарманлык күрсәткән өчен» Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале (№ 1019) тапшырылып, Советлар Союзы Герое исеменә лаек була[9][12][13].

Бүләкне алгач, Семен әнисе белән шатлыгын уртаклашу өчен ял ала. Төнлә танкист туган йортының тәрәзәсенә шакыгач, әнисе елый: «Китегез! Минем Семен һәлак булды, менә „кара кәгазь“...» Өйдә берничә көн булганнан соң, герой фронтка кире кайта[14].

Коновалов Сталинград, Курск дугасы сугышларында катнаша, сугышны Германиядә танк батальоны командиры вазифасында тәмамлый[1].

1946 елдан запаста, ә 1950 елда яңадан Совет Армиясе сафларына алына. 1952 елда Ленинград югары офицерлар бронетанк мәктәбен тәмамлый[1].

Хезмәттән соң

1956 елдан подполковник С. В. Коновалов запаста, соңрак отставкага китә. Казан шәһәрендә яши. Электрон-хисаплау машиналары заводында (1959–1985) эшли.

1989 елның 4 апрелендә вафат була[10], Казанның Дәрвишләр бистәсе зиратында җирләнгән[15].

Бүләкләре

undefined

Исемен мәңгеләштерү

  • 2005 елда Казанның 2 нче Владимир урамы танкчы-герой Семен Коновалов исеменә үзгәртелә[10].
  • 2019 елның декабрендә Казанда Семен Коновалов 1961—1989 елларда яшәгән Академик Кирпичников урамындагы 15 нче йорт фасадына мемориаль такта куела[17].
  • 2019 елның февралендә Казан югары танк команда Кызыл Байраклы училищесының 100 еллыгы исемендәге паркта аның истәлегенә мемориал ачыла.
  • Казанның Җиңү паркындагы геройлар пантеонына Семен Васильевич Коноваловның исемле тактасы куелган[18].
  • Чуаш Республикасы башлыгы М. В. Игнатьев тәкъдиме белән Җиңүнең 74 еллыгы программасына Советлар Союзы Герое Коновалов Семен Васильевич исеме белән бәйле чаралар кертелә[6].
  • Геройның туган ягында — Югары Ослан районының Ямбулат авылында Татарстанның экология һәм табигый байлыклар министрлыгы көче белән аның бюсты куелган[19].
  • Югары Осланда урамга исеме бирелгән[20].

Мәдәнияттә һәм сәнгатьтә

  • С. В. Коновалов «Несокрушимый» нәфис фильмының (режиссеры – К. Максимов, 2018) төп герое прототибы була[21].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Коновалов Семён Васильевич (рус.). tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  2. ↑ Коновалов Семен Васильевич (рус.). ЦБС Верхнеуслонского муниципального района. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 10 май 2019 года.
  3. ↑ Чăваш Республикин Пуҫлăхĕ Михаил Игнатьев Совет Союзĕн Геройĕ Семен Коноваловăн хĕрĕпе Ирина Бродскаяпа тĕл пулнă (чуаш.). Сайт Чувашского государственного института гуманитарных наук. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 8 май 2019 года.
  4. ↑ Чăваш Республикин Пуҫлăхĕ Михаил Игнатьев Совет Союзĕн Геройĕ Семен Коноваловăн – Тăван ҫĕршывăн Аслă вăрҫин ветеранĕн хĕрĕпе Ирина Коноваловăпа уҫă тĕлпулу ирттернĕ (рус.). Официальный портал органов власти Чувашской республики (8 май 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  5. ↑ 1 2 Троицкая, Римма. Герой Советского Союза Семен Коновалов (рус.). Сайт Верхнеуслонского района (24 сентябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 14 май 2019 года.
  6. ↑ 1 2 В Чувашии готовятся к майским праздникам (рус.). nashazhizn21.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  7. ↑ 1 2 Шумилов, Евгений. Подвиг танкиста — в нашей памяти (рус.). Советская Чувашия (12 декабрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 25 гыйнвар 2023 года.
  8. ↑ Михайлов, Юрий. Ăçтан эсĕ, Раççей пĕлмен Коновалов? (чуаш.). Хыпар (20 ноябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 25 гыйнвар 2023 года.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Россия Оборона министрлыгының Үзәк архивы материаллары. Ф. 33. Оп. 793756. Д. 23. Л. 41.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 Сидорчик, Андрей. Крепость по имени «КВ». Как танкист Коновалов остановил немецкую армию (рус.). Аргументы и факты (20 май 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  11. ↑ Субботина, Е.П. Рубеж воинской доблести: поселок Тарасовский — хутор Красновка – поселок Войково (ст. Чеботовка) Тарасовского района (рус.). Тарасовское местное отделение Всероссийской политической партии «Единая Россия» (21 гыйнвар 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 22 июнь 2020 года.
  12. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 31 марта 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 9 апрель (№ 14 (220)). — С. 1. Архивировано 20 ноябрь 2021 года.
  13. ↑ Коновалов Семен Васильевич, Герой Советского Союза (Орден Ленина и медаль «Золотая звезда») :: Документ о награде (рус.). Память народа. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 31 октябрь 2018 года.
  14. ↑ Дорфман, Александра. Забытый герой. Как боец выстоял против колонны врага и угнал немецкий танк (рус.). Аргументы и факты — Казань (14 февраль 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 29 гыйнвар 2019 года.
  15. ↑ Коновалов Семён Васильевич. warheroes.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 май 2026.
  16. ↑ Коновалов Семен Васильевич, 15.02.1920. Документы участника войны. (рус.). Память народа. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  17. ↑ В Казани увековечили память Героя СССР, который в бою уничтожил 16 фашистских танков (рус.). ТАСС (9 декабрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  18. ↑ сост. Г.Х. Галимуллина; науч. ред. Л.М. Айнутдинова. Герои Советского Союза — уроженцы Татарстана. — Казань: ИТЭР им. М. Хасанова АН РТ, 2025.
  19. ↑ Сегодня в Ямбулатово открыли бюст Героя Советского Союза танкиста Семена Коновалова, о подвиге которого снят кинофильм «Несокрушимый» (рус.). Официальный сайт Министерства экологии и природных ресурсов Республики Татарстан (8 май 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 25 гыйнвар 2023 года.
  20. ↑ Централизованная библиотечная система Верхнеуслонского муниципального района (рус.). uslon-cbs.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  21. ↑ В прокат выходит военно-историческая драма «Несокрушимый» (рус.). Российская газета (24 октябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026. Архивировано 3 ноябрь 2018 года.

Әдәбият

  • Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Т. 1. Абаев — Любичев. — М.: Воениздат, 1987. — 911 с. — 100 000 экз.
  • В. М. Кашкаров. Танго над пропастью. — Чебоксары: СВ-Пресс : Перфектум, 2021. — 94 с. — 500 экз. — ISBN 9785604587881.
  • Трокаев А.А. Подвиг на шахтерской земле. — Донецк, 1983.
  • Советлар Союзы Геройлары – безнең якташларыбыз. — Казан, 1990.
  • сост. М.В. Черепанов, Е.В. Панов. Книга Героев = Батырлар китабы. — Казань, 2022.
  • сост. Г.Х. Галимуллина; науч. ред. Л.М. Айнутдинова. Герои Советского Союза — уроженцы Татарстана. — Казань: ИТЭР им. М. Хасанова АН РТ, 2025.

Мәкаләләр һәм басмалар

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр