Корбан бәйрәме

Гайд әл-Әдха (гарәп. عيد الأضحى‎ ‘Īd ’al-’Aḍḥā), турыдан-туры мәгънәсе — «Корбан чалу бәйрәме»^[8].

Төрки һәм башка ислам мәдәниятләрендә ул «Корбан бәйрәме» дип атала.

• Корбан (гарәп. قربان‎) — «корбан», «(Аллаһка) якынаю»;
• бәйрәм (төрки) — «бәйрәм»^[9].

Кайбер төрки телләрдә «гает» сүзе кулланыла (мәсәлән, Kurban Ait)^[10].

Рус телендә бу атама тарихи яктан ныгыган (иң беренче искә алынуларның берсе — сәяхәтче Афанасий Никитинда  [рус.] (тат.: «курбанть-багрямъ»^[11]). Соңгы унъеллыкларда шулай ук гарәп теленнән турыдан-туры транслитерация, Гайд әл-Әдха, кулланыла^[12].

Мөселман традициясендә кешенең Аллаһы Тәгаләгә рухи якынлашуына ярдәм итә торган барлык нәрсә корбан дип атала^[13]. Бу көнне корбан чалу, корбанның үзеннән бигрәк, Аллаһка рухи мөрәҗәгать итүне, аның ихтыярына буйсынуны һәм мохтаҗлар белән нигъмәтләрне уртаклашырга әзер булуны күздә тоткан символик гамәл булып тора^[14].

Бу көннең иртәсе җәмәгать намазыннан башлана. Мөселманнар госел коеналар, чиста киемнәрен кияләр һәм, мөмкин булса, хушбуйлар сөртенәләр. Намаз алдыннан бернәрсә дә ашамау хәерле.

• Намаз: Мәчеттә яки махсус билгеләнгән ачык мәйданда укыла.
• Хөтбә: Намаздан соң имам бәйрәм хөтбәсен укый. Ул Аллаһыны һәм Мөхәммәд пәйгамбәрне олылаудан башлана, аннары бәйрәмнең килеп чыгу тарихын, корбан чалу йоласының әһәмиятен һәм Аллаһы Тәгаләгә буйсынуның мөһимлеген аңлата^[19].
• Тәкбир: Мәчеткә барганда һәм намаз вакытында дин тотучылар күп тапкырлар махсус бәйрәм тәкбирен, Аллаһыны олылау сүзләрен, әйтәләр^[20].

Төп йола намаздан соң ук башлана. Корбанга түбәндәге хайваннар туры килә:

• сарыклар һәм кәҗәләр (алты-җиде айлыктан бер яшькә кадәрге);
• сыерлар (ике яшьтән);
• дөяләр (биш яшьтән)^[21].

Хайваннар сәламәт, симез, ачыктан-ачык кимчелексез булырга тиеш: авыру, аксак, сукыр яки ябык малны корбанга чалу тыела^[22].

Пәйгамбәр сөннәте буенча, корбан итен өч өлешкә бүләләр^[23]:

• берсен гаиләгә калдыралар;
• икенчесен туганнарга һәм күршеләргә бирәләр;
• өченчесен фәкыйрьләргә һәм мохтаҗларга өләшәләр (сәдака).

Корбанлыкның итен, тиресен яки башка өлешләрен сату тыела — бу бәйрәм рухына каршы килә. Малны чалышырга булышкан кешегә ит белән түләү дә тыела: хезмәт хакы аерым бирелергә тиеш. Бу кагыйдәләрнең барысы да ислам хокукында (фикъһта) җентекләп язылган һәм иң абруйлы хәдисләр җыентыкларына — «Сәхих әл-Бохари» һәм «Сәхих Мөслим»гә нигезләнә^[24].

Кайбер илләрдә корбан чалу процессы дәүләт тарафыннан көйләнә: ветеринария һәм санитария нормалары гамәлдә, малны фәкать махсус мәйданчыкларда яки лицензияле сугымлыкларда гына чалырга рөхсәт ителә (мондый тәҗрибә Россия, Төркия, Азәрбайҗанда бар).

Корбан чалганнан соң гаилә һәм кунаклар бәйрәм өстәле янына җыелалар. Һәрбер милли аш-суда үзенең итле ризыклары бар. Бу көнне матур киемнәр кию, бүләкләр алмашу, туганнарның һәм дусларның хәлләрен белергә йөрү гадәткә кергән.

Кавурма — бәйрәм табынына куела торган, кыздырылган яки томалап пешерелгән традицион ит ризыгы

Мохтаҗларга аерым игътибар бирелә: ятимнәргә, тол хатыннарга, фәкыйрь күршеләргә ит яки аны сатып алыр өчен акча өләшәләр. Күп кенә йортларда өстәл түрендә гаилә башлыгы да, чакырылган имам да утырырга мөмкин.

Мөселманнар Корбан бәйрәме намазыннан кайталар. 12 бөкләмле панорама, Бөек Моголлар империясе.

Ислам тәкъвиме айга нигезләнгәнгә күрә (354 көн, бу кояш тәкъвименнән 11 көнгә кыскарак), Корбан бәйрәменең датасы ел саен алмашынып тора. Ул һәрвакыт Ураза бәйрәменнән соң ике ай узгач, Зөлхиҗҗә аеның 10 нчы көненә туры килә^[25][13].

Бәйрәм итүнең конкрет датасы яңа ай күренүгә һәм җирле гореф-гадәтләргә бәйле.

• Айны күзәтү: Ислам календаре яңа айның күренүенә нигезләнгәнлектән, күпчелек илләр Согуд Гарәбстаны Югары мәхкәмәсе билгеләгән датага таяна. Бу карар Зөлхиҗҗә ае җиткәнче, күктә айның күренү-күренмәвенә карап кабул ителә. Башка илләрнең Согуд Гарәбстанына иярүе исламның төп изге урыннарының һәм хаҗ гыйбадәтенең нәкъ менә шул дәүләттә булуы белән аңлатыла^[26].
• Аерым илләрдә айны билгеләү: Әмма Бангладеш, Һиндстан һәм Пакистан кебек берничә ил айны күзәтү буенча үз комитетлары карарларына таяна. Бу илләр, шәригать кушканча, яңа айны үз күзләре белән күрүгә нигезләнә. Географик урнашуның һәм айны билгеләү ысулларының төрле булуы сәбәпле, Зөлхиҗҗә аеның башлануы һәм бәйрәм датасы Согуд Гарәбстанында кабул ителгәннән аерылырга мөмкин^[27].

Россия өчен рәсми даталар (мөселманнарның Диния нәзарәте методологиясе буенча):

Ислам традициясендә яңа тәүлек кояш баю белән башлана, шуңа күрә төп тантаналар күрсәтелгән дата алдыннан килгән кичкә туры килә.

Якын Көнчыгыш, Африка, Үзәк һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия дәүләтләрендә, шулай ук Босния һәм Герцеговина, Албания кебек Европа илләрендә Корбан бәйрәме дәүләт бәйрәме санала. Бу очракта ял көннәренең дәвамлылыгы төрле булырга мөмкин.

Бәйрәмнең дәвамлылыгын ел саен тиешле илләрнең дәүләт органнары, календарьдагы урынын һәм атна көнен исәпкә алып, билгели.

Ел саен Россиянең мөселманнар тупланып яшәгән берничә республикасында хакимият Корбан бәйрәмен рәсми ял көне итеп билгели. Алар түбәндәгеләр:

• Адыгея^[33];
• Башкортстан^[34];
• Дагстан^[33];
• Ингушетия^[33];
• Кабарда-Балкария^[33];
• Карачай-Черкес Республикасы^[33];
• Татарстан^[35];
• Чечня^[36];
• Кырым^[37].

Азәрбайҗанда^[38], Үзбәкстанда^[39] һәм Казакъстанда^[40] да Корбан бәйрәме, Корбан хәет, Корбан-айт дип аталган бәйрәм дәүләт статусына ия, һәм аның беренче көне ял көне булып санала.

Корбан гаетенең төп вакыйгасы — бәйрәм намазы. Ул Казанда 03:45 сәгатьтә^[43], авыл мәчетләрендә кояш чыгып 30 минут үткәч башлана^[44].

Иртәнге чаралар тәртибе түбәндәгечә^[45]:

• 02:15 — иртәнге намаз;
• 03:15 — бәйрәм вәгазе;
• 03:45 — бәйрәм намазы (гает-намазы);
• 03:55 — гарәп телендә хөтбә, Коръән уку, дога кылу.

Корбан чалу йоласы бәйрәм намазыннан соң ук башлана. Аны бәйрәмнең өч көне дәвамында, 27, 28 һәм 29 майда, башкарырга рөхсәт ителә. Татарстан мөфтиятенең Казыйлар һәм Голәмәләр шураларының бердәм карары белән корбан чалу өчен нисаб 100 000 сум күләмендә билгеләнә^[45].

Бәйрәм вакытында Татарстан мәчетләрендә гадәттәгечә хәйрия акцияләре үткәрелә^[46].